रामायण 2.98 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 98→

[rm-2-98] • 71 श्लोकाः

ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः। शोचताम् एव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत।

tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ taiḥ suhṛdgaṇaiḥ. śocatām eva rajanī duḥkhena vyatyavartata.

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस् ते सुहृद्वृताः। मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा रामम् उपागमन्।

rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaras te suhṛdvṛtāḥ. mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmam upāgaman.

तूष्णीं ते समुपासीना न कश् चित् किं चिद् अब्रवीत्। भरतस् तु सुहृन्मध्ये रामवचनम् अब्रवीत्।

tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaś cit kiṃ cid abravīt. bharatas tu suhṛnmadhye rāmavacanam abravīt.

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यम् इदं मम। तद् ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम्।

sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyam idaṃ mama. tad dadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyam akaṇṭakam.

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर् जलागमे। दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डम् इदं महत्।

mahatevāmbuvegena bhinnaḥ setur jalāgame. durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍam idaṃ mahat.

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः। अनुगन्तुं न शक्तिर् मे गतिं तव महीपते।

gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ. anugantuṃ na śaktir me gatiṃ tava mahīpate.

सुजीवं नित्यशस् तस्य यः परैर् उपजीव्यते। राम तेन तु दुर्जीवं यः परान् उपजीवति।

sujīvaṃ nityaśas tasya yaḥ parair upajīvyate. rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parān upajīvati.

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः। ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।

yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ. hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ.

स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्। स तां नानुभवेत् प्रीतिं यस्य हेतोः प्रभावितः।

sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet. sa tāṃ nānubhavet prītiṃ yasya hetoḥ prabhāvitaḥ.

एषोपमा महाबाहो त्वम् अर्थं वेत्तुम् अर्हसि। यदि त्वम् अस्मान् ऋषभो भर्ता भृत्यान् न शाधि हि।

eṣopamā mahābāho tvam arthaṃ vettum arhasi. yadi tvam asmān ṛṣabho bhartā bhṛtyān na śādhi hi.

श्रेणयस् त्वां महाराज पश्यन्त्व् अग्र्याश् च सर्वशः। प्रतपन्तम् इवादित्यं राज्ये स्थितम् अरिंदमम्।

śreṇayas tvāṃ mahārāja paśyantv agryāś ca sarvaśaḥ. pratapantam ivādityaṃ rājye sthitam ariṃdamam.

तवानुयाने काकुत्ष्ठ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः। अन्तःपुर गता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः।

tavānuyāne kākutṣṭha mattā nardantu kuñjarāḥ. antaḥpura gatā nāryo nandantu susamāhitāḥ.

तस्य साध्व् इत्य् अमन्यन्त नागरा विविधा जनाः। भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः।

tasya sādhv ity amanyanta nāgarā vividhā janāḥ. bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ.

तम् एवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम्। रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयद् आत्मवान्।

tam evaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam. rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayad ātmavān.

नात्मनः कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयम् अनीश्वरः। इतश् चेतरतश् चैनं कृतान्तः परिकर्षति।

nātmanaḥ kāmakāro 'sti puruṣo 'yam anīśvaraḥ. itaś cetarataś cainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati.

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः। संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्।

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ. saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam.

यथा फलानं पक्वानां नान्यत्र पतनाद् भयम्। एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद् भयम्।

yathā phalānaṃ pakvānāṃ nānyatra patanād bhayam. evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇād bhayam.

यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वावसीदति। तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः।

yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvāvasīdati. tathāvasīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ.

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनाम् इह। आयूंषि क्षपयन्त्य् आशु ग्रीष्मे जलम् इवांशवः।

ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇinām iha. āyūṃṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalam ivāṃśavaḥ.

आत्मानम् अनुशोच त्वं किम् अन्यम् अनुशोचसि। आयुस् ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च।

ātmānam anuśoca tvaṃ kim anyam anuśocasi. āyus te hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca.

सहैव मृत्युर् व्रजति सह मृत्युर् निषीदति। गत्वा सुदीर्घम् अध्वानं सह मृत्युर् निवर्तते।

sahaiva mṛtyur vrajati saha mṛtyur niṣīdati. gatvā sudīrgham adhvānaṃ saha mṛtyur nivartate.

गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश् चैव शिरोरुहाः। जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत्।

gātreṣu valayaḥ prāptāḥ śvetāś caiva śiroruhāḥ. jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet.

नन्दन्त्य् उदित आदित्ये नन्दन्त्य् अस्तम् इते रवौ। आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्।

nandanty udita āditye nandanty astam ite ravau. ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam.

हृष्यन्त्य् ऋतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवम् इहागतम्। ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः।

hṛṣyanty ṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navam ihāgatam. ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣayaḥ.

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालम् आसाद्य कं चन।

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave. sametya ca vyapeyātāṃ kālam āsādya kaṃ cana.

एवं भार्याश् च पुत्राश् च ज्ञातयश् च वसूनि च। समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्य् एषां विनाभवः।

evaṃ bhāryāś ca putrāś ca jñātayaś ca vasūni ca. sametya vyavadhāvanti dhruvo hy eṣāṃ vinābhavaḥ.

नात्र कश् चिद् यथा भावं प्राणी समभिवर्तते। तेन तस्मिन् न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्य् अनुशोचतः।

nātra kaś cid yathā bhāvaṃ prāṇī samabhivartate. tena tasmin na sāmarthyaṃ pretasyāsty anuśocataḥ.

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश् चित् पथि स्थितः। अहम् अप्य् आगमिष्यामि पृष्ठतो भवताम् इति।

yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyāt kaś cit pathi sthitaḥ. aham apy āgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatām iti.

एवं पूर्वैर् गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः। तम् आपन्नः कथं शोचेद् यस्य नास्ति व्यतिक्रमः।

evaṃ pūrvair gato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ. tam āpannaḥ kathaṃ śoced yasya nāsti vyatikramaḥ.

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः। आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः।

vayasaḥ patamānasya srotaso vānivartinaḥ. ātmā sukhe niyoktavyaḥ sukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ.

धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश् चाप्तदक्षिणैः। धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः।

dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiś cāptadakṣiṇaiḥ. dhūtapāpo gataḥ svargaṃ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ.

भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात्। अर्थादानाच् च धार्मेण पिता नस् त्रिदिवं गतः।

bhṛtyānāṃ bharaṇāt samyak prajānāṃ paripālanāt. arthādānāc ca dhārmeṇa pitā nas tridivaṃ gataḥ.

इष्ट्वा बहुविधैर् यज्ञैर् भोगांश् चावाप्य पुष्कलान्। उत्तमं चायुर् आसाद्य स्वर् गतः पृथिवीपतिः।

iṣṭvā bahuvidhair yajñair bhogāṃś cāvāpya puṣkalān. uttamaṃ cāyur āsādya svar gataḥ pṛthivīpatiḥ.

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः। दैवीम् ऋद्धिम् अनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम्।

sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ. daivīm ṛddhim anuprāpto brahmalokavihāriṇīm.

तं तु नैवं विधः कश् चित् प्राज्ञः शोचितुम् अर्हति। त्वद्विधो यद्विधश् चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः।

taṃ tu naivaṃ vidhaḥ kaś cit prājñaḥ śocitum arhati. tvadvidho yadvidhaś cāpi śrutavān buddhimattaraḥ.

एते बहुविधाः शोका विलाप रुदिते तथा। वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता।

ete bahuvidhāḥ śokā vilāpa rudite tathā. varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā.

स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा चावस तां पुरीम्। तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदताम्व् वर।

sa svastho bhava mā śoco yātvā cāvasa tāṃ purīm. tathā pitrā niyukto 'si vaśinā vadatāmv vara.

यत्राहम् अपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा। तत्रैवाहं करिष्यामि पितुर् आर्यस्य शासनम्।

yatrāham api tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā. tatraivāhaṃ kariṣyāmi pitur āryasya śāsanam.

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यम् अरिंदम। तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता।

na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyam ariṃdama. tat tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhuḥ sa naḥ pitā.

एवम् उक्त्वा तु विरते रामे वचनम् अर्थवत्। उवाच भरतश् चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः।

evam uktvā tu virate rāme vacanam arthavat. uvāca bharataś citraṃ dhārmiko dhārmikaṃ vacaḥ.

को हि स्याद् ईदृशो लोके यादृशस् त्वम् अरिंदम। न त्वां प्रव्यथयेद् दुःखं प्रीतिर् वा न प्रहर्षयेत्।

ko hi syād īdṛśo loke yādṛśas tvam ariṃdama. na tvāṃ pravyathayed duḥkhaṃ prītir vā na praharṣayet.

संमतश् चासि वृद्धानां तांश् च पृच्छसि संशयान्। यथा मृतस् तथा जीवन् यथासति तथा सति।

saṃmataś cāsi vṛddhānāṃ tāṃś ca pṛcchasi saṃśayān. yathā mṛtas tathā jīvan yathāsati tathā sati.

यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात् परितप्येत केन सः। स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुम् अर्हति।

yasyaiṣa buddhilābhaḥ syāt paritapyeta kena saḥ. sa evaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditum arhati.

अमरोपमसत्त्वस् त्वं महात्मा सत्यसंगरः। सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश् चासि राघव।

amaropamasattvas tvaṃ mahātmā satyasaṃgaraḥ. sarvajñaḥ sarvadarśī ca buddhimāṃś cāsi rāghava.

न त्वाम् एवं गुणैर् युक्तं प्रभवाभवकोविदम्। अविषह्यतमं दुःखम् आसादयितुम् अर्हति।

na tvām evaṃ guṇair yuktaṃ prabhavābhavakovidam. aviṣahyatamaṃ duḥkham āsādayitum arhati.

प्रोषिते मयि यत् पापं मात्रा मत्कारणात् कृतम्। क्षुद्रया तद् अनिष्टं मे प्रसीदतु भवान् मम।

proṣite mayi yat pāpaṃ mātrā matkāraṇāt kṛtam. kṣudrayā tad aniṣṭaṃ me prasīdatu bhavān mama.

धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम्। हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम्।

dharmabandhena baddho 'smi tenemāṃ neha mātaram. hanmi tīvreṇa daṇḍena daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm.

कथं दशरथाज् जातः शुद्धाभिजनकर्मणः। जानन् धर्मम् अधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम्।

kathaṃ daśarathāj jātaḥ śuddhābhijanakarmaṇaḥ. jānan dharmam adharmiṣṭhaṃ kuryāṃ karma jugupsitam.

गुरुः क्रियावान् वृद्धश् च राजा प्रेतः पितेति च। तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि।

guruḥ kriyāvān vṛddhaś ca rājā pretaḥ piteti ca. tātaṃ na parigarheyaṃ daivataṃ ceti saṃsadi.

को हि धर्मार्थयोर् हीनम् ईदृशं कर्म किल्बिषम्। स्त्रियाः प्रियचिकीर्षुः सन् कुर्याद् धर्मज्ञ धर्मवित्।

ko hi dharmārthayor hīnam īdṛśaṃ karma kilbiṣam. striyāḥ priyacikīrṣuḥ san kuryād dharmajña dharmavit.

अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुतिः। राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता।

antakāle hi bhūtāni muhyantīti purāśrutiḥ. rājñaivaṃ kurvatā loke pratyakṣā sā śrutiḥ kṛtā.

साध्व् अर्थम् अभिसंधाय क्रोधान् मोहाच् च साहसात्। तातस्य यद् अतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद् भवान्।

sādhv artham abhisaṃdhāya krodhān mohāc ca sāhasāt. tātasya yad atikrāntaṃ pratyāharatu tad bhavān.

पितुर् हि समतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते। तद् अपत्यं मतं लोके विपरीतम् अतो ऽन्यथा।

pitur hi samatikrāntaṃ putro yaḥ sādhu manyate. tad apatyaṃ mataṃ loke viparītam ato 'nyathā.

तद् अपत्यं भवान् अस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः। अभिपत् तत् कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्।

tad apatyaṃ bhavān astu mā bhavān duṣkṛtaṃ pituḥ. abhipat tat kṛtaṃ karma loke dhīravigarhitam.

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश् च नः। पौरजानपदान् सर्वांस् त्रातु सर्वम् इदं भवान्।

kaikeyīṃ māṃ ca tātaṃ ca suhṛdo bāndhavāṃś ca naḥ. paurajānapadān sarvāṃs trātu sarvam idaṃ bhavān.

क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम्। ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुम् अर्हति।

kva cāraṇyaṃ kva ca kṣātraṃ kva jaṭāḥ kva ca pālanam. īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān kartum arhati.

अथ क्लेशजम् एव त्वं धर्मं चरितुम् इच्छसि। धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशम् आप्नुहि।

atha kleśajam eva tvaṃ dharmaṃ caritum icchasi. dharmeṇa caturo varṇān pālayan kleśam āpnuhi.

चतुर्णाम् आश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठम् आश्रमम्। आहुर् धर्मज्ञ धर्मज्ञास् तं कथं त्यक्तुम् अर्हसि।

caturṇām āśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭham āśramam. āhur dharmajña dharmajñās taṃ kathaṃ tyaktum arhasi.

श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्य् अहम्। स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति।

śrutena bālaḥ sthānena janmanā bhavato hy aham. sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati.

हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्य् अहम्। भवता च विना भूतो न वर्तयितुम् उत्सहे।

hīnabuddhiguṇo bālo hīnaḥ sthānena cāpy aham. bhavatā ca vinā bhūto na vartayitum utsahe.

इदं निखिलम् अव्यग्रं पित्र्यं राज्यम् अकण्टकम्। अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः।

idaṃ nikhilam avyagraṃ pitryaṃ rājyam akaṇṭakam. anuśādhi svadharmeṇa dharmajña saha bāndhavaiḥ.

इहैव त्वाभिषिञ्चन्तु धर्मज्ञ सह बान्धवैः। ऋत्विजः सवसिष्ठाश् च मन्त्रवन् मन्त्रकोविदाः।

ihaiva tvābhiṣiñcantu dharmajña saha bāndhavaiḥ. ṛtvijaḥ savasiṣṭhāś ca mantravan mantrakovidāḥ.

अभिषिक्तस् त्वम् अस्माभिर् अयोध्यां पालने व्रज। विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिर् इव वासवः।

abhiṣiktas tvam asmābhir ayodhyāṃ pālane vraja. vijitya tarasā lokān marudbhir iva vāsavaḥ.

ऋणानि त्रीण्य् अपाकुर्वन् दुर्हृदः साधु निर्दहन्। सुहृदस् तर्पयन् कामैस् त्वम् एवात्रानुशाधि माम्।

ṛṇāni trīṇy apākurvan durhṛdaḥ sādhu nirdahan. suhṛdas tarpayan kāmais tvam evātrānuśādhi mām.

अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस् ते ऽभिषेचने। अद्य भीताः पालयन्तां दुर्हृदस् ते दिशो दश।

adyārya muditāḥ santu suhṛdas te 'bhiṣecane. adya bhītāḥ pālayantāṃ durhṛdas te diśo daśa.

आक्रोशं मम मातुश् च प्रमृज्य पुरुषर्षभ। अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात्।

ākrośaṃ mama mātuś ca pramṛjya puruṣarṣabha. adya tatra bhavantaṃ ca pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt.

शिरसा त्वाभियाचे ऽहं कुरुष्व करुणां मयि। बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्व् इव महेश्वरः।

śirasā tvābhiyāce 'haṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi. bāndhaveṣu ca sarveṣu bhūteṣv iva maheśvaraḥ.

अथ वा पृष्ठतः कृत्वा वनम् एव भवान् इतः। गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धम् अप्य् अहम्।

atha vā pṛṣṭhataḥ kṛtvā vanam eva bhavān itaḥ. gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārdham apy aham.

तथापि रामो भरतेन ताम्यत प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः। न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान् मतिं पितुस् तद्वचने प्रतिष्ठितः।

tathāpi rāmo bharatena tāmyata prasādyamānaḥ śirasā mahīpatiḥ. na caiva cakre gamanāya sattvavān matiṃ pitus tadvacane pratiṣṭhitaḥ.

तद् अद्भुतं स्थैर्यम् अवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षम् अवाप दुःखितः। न यात्य् अयोध्याम् इति दुःखितो ऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वम् अवेक्ष्य हर्षितः।

tad adbhutaṃ sthairyam avekṣya rāghave samaṃ jano harṣam avāpa duḥkhitaḥ. na yāty ayodhyām iti duḥkhito 'bhavat sthirapratijñatvam avekṣya harṣitaḥ.

तम् ऋत्विजो नैगमयूथवल्लभास् तथा विसंज्ञाश्रुकलाश् च मातरः। तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह।

tam ṛtvijo naigamayūthavallabhās tathā visaṃjñāśrukalāś ca mātaraḥ. tathā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvuḥ praṇamya rāmaṃ ca yayācire saha.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...