रामायण 2.93 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 93→

[rm-2-93] • 41 श्लोकाः

निविष्टायां तु सेनायाम् उत्सुको भरतस् तदा। जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नम् अनुदर्शयन्।

niviṣṭāyāṃ tu senāyām utsuko bharatas tadā. jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnam anudarśayan.

ऋषिं वसिष्ठं संदिश्य मातॄर् मे शीघ्रम् आनय। इति तरितम् अग्रे स जागम गुरुवत्सलः।

ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ saṃdiśya mātṝr me śīghram ānaya. iti taritam agre sa jāgama guruvatsalaḥ.

सुमन्त्रस् त्व् अपि शतुघ्नम् अदूराद् अन्वपद्यत। रामदार्शनजस् तर्षो भरतस्येव तस्य च।

sumantras tv api śatughnam adūrād anvapadyata. rāmadārśanajas tarṣo bharatasyeva tasya ca.

गच्छन्न् एवाथ भरतस् तापसालयसंस्थिताम्। भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमान् उटजं च ददर्श ह।

gacchann evātha bharatas tāpasālayasaṃsthitām. bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmān uṭajaṃ ca dadarśa ha.

शालायास् त्व् अग्रतस् तस्या ददर्श भरतस् तदा। काष्टानि चावभग्नानि पुष्पाण्य् अवचितानि च।

śālāyās tv agratas tasyā dadarśa bharatas tadā. kāṣṭāni cāvabhagnāni puṣpāṇy avacitāni ca.

ददर्श च वने तस्मिन् महतः संचयान् कृतान्। मृगाणां महिषाणां च करीषैः शीतकारणात्।

dadarśa ca vane tasmin mahataḥ saṃcayān kṛtān. mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣaiḥ śītakāraṇāt.

गच्छन् एव महाबाहुर् द्युतिमान् भरतस् तदा। शत्रुघ्नं चाब्रवीद् धृष्टस् तान् अमात्यांश् च सर्वशः।

gacchan eva mahābāhur dyutimān bharatas tadā. śatrughnaṃ cābravīd dhṛṣṭas tān amātyāṃś ca sarvaśaḥ.

मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यम् अब्रवीत्। नातिदूरे हि मन्ये ऽहं नदीं मन्दाकिनीम् इतः।

manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yam abravīt. nātidūre hi manye 'haṃ nadīṃ mandākinīm itaḥ.

उच्चैर् बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेद् अयम्। अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुम् इच्छता।

uccair baddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhaved ayam. abhijñānakṛtaḥ panthā vikāle gantum icchatā.

इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्। शैलपार्श्वे परिक्रान्तम् अन्योन्यम् अभिगर्जताम्।

idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām. śailapārśve parikrāntam anyonyam abhigarjatām.

यम् एवाधातुम् इच्छन्ति तापसाः सततं वने। तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्टवर्त्मनः।

yam evādhātum icchanti tāpasāḥ satataṃ vane. tasyāsau dṛśyate dhūmaḥ saṃkulaḥ kṛṣṭavartmanaḥ.

अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम्। आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिम् इव राघवम्।

atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam. āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣim iva rāghavam.

अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः। मन्दाकिनीम् अनुप्राप्तस् तं जनं चेदम् अब्रवीत्।

atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ. mandākinīm anuprāptas taṃ janaṃ cedam abravīt.

जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः। जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिन् मे जन्म सजीवितम्।

jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ. janendro nirjanaṃ prāpya dhin me janma sajīvitam.

मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः। सरान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघवः।

matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ. sarān kāmān parityajya vane vasati rāghavaḥ.

इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्व् अद्य प्रसादयन्। रामस्य निपतिष्यामि सीतायाश् च पुनः पुनः।

iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣv adya prasādayan. rāmasya nipatiṣyāmi sītāyāś ca punaḥ punaḥ.

एवं स विलपंस् तस्मिन् वने दशरथात्मजः। ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।

evaṃ sa vilapaṃs tasmin vane daśarathātmajaḥ. dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām.

सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर् बहुभिर् आवृताम्। विशालां मृदुभिस् तीर्णां कुशैर् वेदिम् इवाध्वरे।

sālatālāśvakarṇānāṃ parṇair bahubhir āvṛtām. viśālāṃ mṛdubhis tīrṇāṃ kuśair vedim ivādhvare.

शक्रायुध निकाशैश् च कार्मुकैर् भारसाधनैः। रुक्मपृष्ठैर् महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः।

śakrāyudha nikāśaiś ca kārmukair bhārasādhanaiḥ. rukmapṛṣṭhair mahāsāraiḥ śobhitāṃ śatrubādhakaiḥ.

अर्करश्मिप्रतीकाशैर् घोरैस् तूणीगतैः शरैः। शोभितां दीप्तवदनैः सर्पैर् भोगवतीम् इव।

arkaraśmipratīkāśair ghorais tūṇīgataiḥ śaraiḥ. śobhitāṃ dīptavadanaiḥ sarpair bhogavatīm iva.

महारजतवासोभ्याम् असिभ्यां च विराजिताम्। रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।

mahārajatavāsobhyām asibhyāṃ ca virājitām. rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām.

गोधाङ्गुलित्रैर् आसाक्तैश् चित्रैः काञ्चनभूषितैः। अरिसंघैर् अनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहाम् इव।

godhāṅgulitrair āsāktaiś citraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ. arisaṃghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ siṃhaguhām iva.

प्रागुदक्स्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्। ददर्श भरतस् तत्र पुण्यां रामनिवेशने।

prāgudaksravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām. dadarśa bharatas tatra puṇyāṃ rāmaniveśane.

निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम्। उटजे रामम् आसीनां जटामण्डलधारिणम्।

nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum. uṭaje rāmam āsīnāṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam.

तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससं। ददर्श रामम् आसीनम् अभितः पावकोपमम्।

taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasaṃ. dadarśa rāmam āsīnam abhitaḥ pāvakopamam.

सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्। पृथिव्याः सगरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम्।

siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam. pṛthivyāḥ sagarāntāyā bhartāraṃ dharmacāriṇam.

उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणम् इव शाश्वतम्। स्थण्डिले दर्भसस्म्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।

upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇam iva śāśvatam. sthaṇḍile darbhasasmtīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca.

तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुःखमोहपरिप्लुतः। अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकयीसुतः।

taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duḥkhamohapariplutaḥ. abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikayīsutaḥ.

दृष्ट्वा च विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा। अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद् वचनम् अब्रवीत्।

dṛṣṭvā ca vilalāpārto bāṣpasaṃdigdhayā girā. aśaknuvan dhārayituṃ dhairyād vacanam abravīt.

यः संसदि प्रकृतिभिर् भवेद् युक्त उपासितुम्। वन्यैर् मृगैर् उपासीनः सो ऽयम् आस्ते ममाग्रजः।

yaḥ saṃsadi prakṛtibhir bhaved yukta upāsitum. vanyair mṛgair upāsīnaḥ so 'yam āste mamāgrajaḥ.

वासोभिर् बहुसाहस्रैर् यो महात्मा पुरोचितः। मृगाजिने सो ऽयम् इह प्रवस्ते धर्मम् आचरन्।

vāsobhir bahusāhasrair yo mahātmā purocitaḥ. mṛgājine so 'yam iha pravaste dharmam ācaran.

अधारयद् यो विविधाश् चित्राः सुमनसस् तदा। सो ऽयं जटाभारम् इमं सहते राघवः कथम्।

adhārayad yo vividhāś citrāḥ sumanasas tadā. so 'yaṃ jaṭābhāram imaṃ sahate rāghavaḥ katham.

यस्य यज्ञैर् यथादिष्टैर् युक्तो धर्मस्य संचयः। शरीर क्लेशसंभूतं स धर्मं परिमार्गते।

yasya yajñair yathādiṣṭair yukto dharmasya saṃcayaḥ. śarīra kleśasaṃbhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate.

चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गम् उपसेवितम्। मलेन तस्याङ्गम् इदं कथम् आर्यस्य सेव्यते।

candanena mahārheṇa yasyāṅgam upasevitam. malena tasyāṅgam idaṃ katham āryasya sevyate.

मन्निमित्तम् इदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः। धिग् जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्।

mannimittam idaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ. dhig jīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam.

इत्य् एवं विलपन् दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः। पादाव् अप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्।

ity evaṃ vilapan dīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ. pādāv aprāpya rāmasya papāta bharato rudan.

दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः। उक्त्वार्येति सकृद् दीनं पुनर् नोवाच किं चन।

duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ. uktvāryeti sakṛd dīnaṃ punar novāca kiṃ cana.

बाष्पापिहित कण्ठश् च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्। आर्येत्य् एवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत् ततः।

bāṣpāpihita kaṇṭhaś ca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam. āryety evābhisaṃkruśya vyāhartuṃ nāśakat tataḥ.

शत्रुघ्नश् चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्। ताव् उभौ स समालिङ्ग्य रामो ऽप्य् अश्रूण्य् अवर्तयत्।

śatrughnaś cāpi rāmasya vavande caraṇau rudan. tāv ubhau sa samāliṅgya rāmo 'py aśrūṇy avartayat.

ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुताव् अरण्ये। दिवाकरश् चैव निशाकरश् च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्।

tataḥ sumantreṇa guhena caiva samīyatū rājasutāv araṇye. divākaraś caiva niśākaraś ca yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām.

तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस् तत्र महत्य् अरण्ये। वनौकसस् ते ऽपि समीक्ष्य सर्वे ऽप्य् अश्रूण्य् अमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम्।

tān pārthivān vāraṇayūthapābhān samāgatāṃs tatra mahaty araṇye. vanaukasas te 'pi samīkṣya sarve 'py aśrūṇy amuñcan pravihāya harṣam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...