रामायण 2.94 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 94→

[rm-2-94] • 59 श्लोकाः

आघ्राय रामस् तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः। अङ्के भरतम् आरोप्य पर्यपृच्छत् समाहितः।

āghrāya rāmas taṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ. aṅke bharatam āropya paryapṛcchat samāhitaḥ.

क्व नु ते ऽभूत् पिता तात यद् अरण्यं त्वम् आगतः। न हि त्वं जीवतस् तस्य वनम् आगन्तुम् अर्हसि।

kva nu te 'bhūt pitā tāta yad araṇyaṃ tvam āgataḥ. na hi tvaṃ jīvatas tasya vanam āgantum arhasi.

चिरस्य बत पश्यामि दूराद् भरतम् आगतम्। दुष्प्रतीकम् अरण्ये ऽस्मिन् किं तात वनम् आगतः।

cirasya bata paśyāmi dūrād bharatam āgatam. duṣpratīkam araṇye 'smin kiṃ tāta vanam āgataḥ.

कच्चिद् दशरथो राजा कुशली सत्यसंगरः। राजसूयाश्वमेधानाम् आहर्ता धर्मनिश्चयः।

kaccid daśaratho rājā kuśalī satyasaṃgaraḥ. rājasūyāśvamedhānām āhartā dharmaniścayaḥ.

स कच्चिद् ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः। इक्ष्वाकूणाम् उपाध्यायो यथावत् तात पूज्यते।

sa kaccid brāhmaṇo vidvān dharmanityo mahādyutiḥ. ikṣvākūṇām upādhyāyo yathāvat tāta pūjyate.

तात कच्चिच् च कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती। सुखिनी कच्चिद् आर्या च देवी नन्दति कैकयी।

tāta kaccic ca kausalyā sumitrā ca prajāvatī. sukhinī kaccid āryā ca devī nandati kaikayī.

कच्चिद् विनय संपन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः। अनसूयुर् अनुद्रष्टा सत्कृतस् ते पुरोहितः।

kaccid vinaya saṃpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ. anasūyur anudraṣṭā satkṛtas te purohitaḥ.

कच्चिद् अग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमान् ऋजुः। हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा।

kaccid agniṣu te yukto vidhijño matimān ṛjuḥ. hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā.

इष्वस्त्रवरसंपन्नम् अर्थशास्त्रविशारदम्। सुधन्वानम् उपाध्यायं कच्चित् त्वं तात मन्यसे।

iṣvastravarasaṃpannam arthaśāstraviśāradam. sudhanvānam upādhyāyaṃ kaccit tvaṃ tāta manyase.

कच्चिद् आत्म समाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः। कुलीनाश् चेङ्गितज्ञाश् च कृतास् ते तात मन्त्रिणः।

kaccid ātma samāḥ śūrāḥ śrutavanto jitendriyāḥ. kulīnāś ceṅgitajñāś ca kṛtās te tāta mantriṇaḥ.

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव। सुसंवृतो मन्त्रधरैर् अमात्यैः शास्त्रकोविदैः।

mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava. susaṃvṛto mantradharair amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ.

कच्चिन् निद्रावशं नैषि कच्चित् काले विबुध्यसे। कच् चिंश् चापररात्रिषु चिन्तयस्य् अर्थनैपुणम्।

kaccin nidrāvaśaṃ naiṣi kaccit kāle vibudhyase. kac ciṃś cāpararātriṣu cintayasy arthanaipuṇam.

कच्चिन् मन्त्रयसे नैकः कच्चिन् न बहुभिः सह। कच्चित् ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति।

kaccin mantrayase naikaḥ kaccin na bahubhiḥ saha. kaccit te mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati.

कच्चिद् अर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्। क्षिप्रम् आरभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव।

kaccid arthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam. kṣipram ārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava.

कच्चित् तु सुकृतान्य् एव कृतरूपाणि वा पुनः। विदुस् ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः।

kaccit tu sukṛtāny eva kṛtarūpāṇi vā punaḥ. vidus te sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ.

कच्चिन् न तर्कैर् युक्त्वा वा ये चाप्य् अपरिकीर्तिताः। त्वया वा तव वामात्यैर् बुध्यते तात मन्त्रितम्।

kaccin na tarkair yuktvā vā ye cāpy aparikīrtitāḥ. tvayā vā tava vāmātyair budhyate tāta mantritam.

कच्चित् सहस्रान् मूर्खाणाम् एकम् इच्छसि पण्डितम्। पण्डितो ह्य् अर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान् निःश्रेयसं महत्।

kaccit sahasrān mūrkhāṇām ekam icchasi paṇḍitam. paṇḍito hy arthakṛcchreṣu kuryān niḥśreyasaṃ mahat.

सहस्राण्य् अपि मूर्खाणां यद्य् उपास्ते महीपतिः। अथ वाप्य् अयुतान्य् एव नास्ति तेषु सहायता।

sahasrāṇy api mūrkhāṇāṃ yady upāste mahīpatiḥ. atha vāpy ayutāny eva nāsti teṣu sahāyatā.

एको ऽप्य् अमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः। राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन् महतीं श्रियम्।

eko 'py amātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ. rājānaṃ rājamātraṃ vā prāpayen mahatīṃ śriyam.

कच्चिन् मुख्या महत्स्व् एव मध्यमेषु च मध्यमाः। जघन्याश् च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः।

kaccin mukhyā mahatsv eva madhyameṣu ca madhyamāḥ. jaghanyāś ca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ.

अमात्यान् उपधातीतान् पितृपैतामहाञ् शुचीन्। श्रेष्ठाञ् श्रेष्ठेषु कच्चित् त्वं नियोजयसि कर्मसु।

amātyān upadhātītān pitṛpaitāmahāñ śucīn. śreṣṭhāñ śreṣṭheṣu kaccit tvaṃ niyojayasi karmasu.

कच्चित् त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा। उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानम् इव स्त्रियः।

kaccit tvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā. ugrapratigrahītāraṃ kāmayānam iva striyaḥ.

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्। शूरम् ऐश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते।

upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasaṃdūṣaṇe ratam. śūram aiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa vadhyate.

कच्चिद् धृष्टश् च शूरश् च धृतिमान् मतिमाञ् शुचिः। कुलीनश् चानुरक्तश् च दक्षः सेनापतिः कृतः।

kaccid dhṛṣṭaś ca śūraś ca dhṛtimān matimāñ śuciḥ. kulīnaś cānuraktaś ca dakṣaḥ senāpatiḥ kṛtaḥ.

बलवन्तश् च कच्चित् ते मुख्या युद्धविशारदाः। दृष्टापदाना विक्रान्तास् त्वया सत्कृत्य मानिताः।

balavantaś ca kaccit te mukhyā yuddhaviśāradāḥ. dṛṣṭāpadānā vikrāntās tvayā satkṛtya mānitāḥ.

क चिद् बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्। संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे।

ka cid balasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam. saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase.

कालातिक्रमणे ह्य् एव भक्त वेतनयोर् भृताः। भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सो ऽनर्थः सुमहान् स्मृतः।

kālātikramaṇe hy eva bhakta vetanayor bhṛtāḥ. bhartuḥ kupyanti duṣyanti so 'narthaḥ sumahān smṛtaḥ.

कच्चित् सर्वे ऽनुरक्तास् त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः। कच्चित् प्राणांस् तवार्थेषु संत्यजन्ति समाहिताः।

kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ. kaccit prāṇāṃs tavārtheṣu saṃtyajanti samāhitāḥ.

कच्चिज् जानपदो विद्वान् दक्षिणः प्रतिभानवान्। यथोक्तवादी दूतस् ते कृतो भरत पण्डितः।

kaccij jānapado vidvān dakṣiṇaḥ pratibhānavān. yathoktavādī dūtas te kṛto bharata paṇḍitaḥ.

कच्चिद् अष्टादशान्य् एषु स्वपक्षे दश पञ्च च। त्रिभिस् त्रिभिर् अविज्ञातैर् वेत्सि तीर्थानि चारकैः।

kaccid aṣṭādaśāny eṣu svapakṣe daśa pañca ca. tribhis tribhir avijñātair vetsi tīrthāni cārakaiḥ.

कच्चिद् व्यपास्तान् अहितान् प्रतियातांश् च सर्वदा। दुर्बलान् अनवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन।

kaccid vyapāstān ahitān pratiyātāṃś ca sarvadā. durbalān anavajñāya vartase ripusūdana.

कच्चिन् न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस् तात सेवसे। अनर्थ कुशला ह्य् एते बालाः पण्डितमानिनः।

kaccin na lokāyatikān brāhmaṇāṃs tāta sevase. anartha kuśalā hy ete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ.

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः। बुद्धिमान् वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते।

dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ. buddhimān vīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te.

वीरैर् अध्युषितां पूर्वम् अस्माकं तात पूर्वकैः। सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्।

vīrair adhyuṣitāṃ pūrvam asmākaṃ tāta pūrvakaiḥ. satyanāmāṃ dṛḍhadvārāṃ hastyaśvarathasaṃkulām.

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा। जितेन्द्रियैर् महोत्साहैर् वृतामात्यैः सहस्रशः।

brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ svakarmanirataiḥ sadā. jitendriyair mahotsāhair vṛtāmātyaiḥ sahasraśaḥ.

प्रासादैर् विविधाकारैर् वृतां वैद्यजनाकुलाम्। कच्चित् समुदितां स्फीताम् अयोध्यां परिरक्षसि।

prāsādair vividhākārair vṛtāṃ vaidyajanākulām. kaccit samuditāṃ sphītām ayodhyāṃ parirakṣasi.

कच्चिच् चैत्यशतैर् जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश् च तडागैश् चोपशोभितः।

kaccic caityaśatair juṣṭaḥ suniviṣṭajanākulaḥ. devasthānaiḥ prapābhiś ca taḍāgaiś copaśobhitaḥ.

प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः। सुकृष्टसीमा पशुमान् हिंसाभिर् अभिवर्जितः।

prahṛṣṭanaranārīkaḥ samājotsavaśobhitaḥ. sukṛṣṭasīmā paśumān hiṃsābhir abhivarjitaḥ.

अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः। कच्चिज् जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव।

adevamātṛko ramyaḥ śvāpadaiḥ parivarjitaḥ. kaccij janapadaḥ sphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava.

कच्चित् ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः। वार्तायां संश्रितस् तात लोको हि सुखम् एधते।

kaccit te dayitāḥ sarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ. vārtāyāṃ saṃśritas tāta loko hi sukham edhate.

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित् ते भरणं कृतम्। रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः।

teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccit te bharaṇaṃ kṛtam. rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ.

कच्चित् स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित् ताश् च सुरक्षिताः। कच्चिन् न श्रद्दधास्यासां कच्चिद् गुह्यं न भाषसे।

kaccit striyaḥ sāntvayasi kaccit tāś ca surakṣitāḥ. kaccin na śraddadhāsyāsāṃ kaccid guhyaṃ na bhāṣase.

कच्चिन् नागवनं गुप्तं कुञ्जराणां च तृप्यसि। कच्चिद् दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्। उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्रो महापथे।

kaccin nāgavanaṃ guptaṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi. kaccid darśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam. utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputro mahāpathe.

कच्चित् सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः। यन्त्रैश् च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः।

kaccit sarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ. yantraiś ca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ.

आयस् ते विपुलः कच्चित् कच्चिद् अल्पतरो व्ययः। अपात्रेषु न ते कच्चित् कोशो गच्छति राघव।

āyas te vipulaḥ kaccit kaccid alpataro vyayaḥ. apātreṣu na te kaccit kośo gacchati rāghava.

देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च। योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद् गच्छति ते व्ययः।

devatārthe ca pitrarthe brāhmaṇābhyāgateṣu ca. yodheṣu mitravargeṣu kaccid gacchati te vyayaḥ.

कच्चिद् आर्यो विशुद्धात्मा क्षारितश् चोरकर्मणा। अपृष्टः शास्त्रकुशलैर् न लोभाद् बध्यते शुचिः।

kaccid āryo viśuddhātmā kṣāritaś corakarmaṇā. apṛṣṭaḥ śāstrakuśalair na lobhād badhyate śuciḥ.

गृहीतश् चैव पृष्टश् च काले दृष्टः सकारणः। कच्चिन् न मुच्यते चोरो धनलोभान् नरर्षभ।

gṛhītaś caiva pṛṣṭaś ca kāle dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ. kaccin na mucyate coro dhanalobhān nararṣabha.

व्यसने कच्चिद् आढ्यस्य दुगतस्य च राघव। अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः।

vyasane kaccid āḍhyasya dugatasya ca rāghava. arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ.

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्य् अस्राणि राघव। तानि पुत्रपशून् घ्नन्ति प्रीत्यर्थम् अनुशासतः।

yāni mithyābhiśastānāṃ patanty asrāṇi rāghava. tāni putrapaśūn ghnanti prītyartham anuśāsataḥ.

कच्चिद् वृधांश् च बालांश् च वैद्यमुख्यांश् च राघव। दानेन मनसा वाचा त्रिभिर् एतैर् बुभूषसे।

kaccid vṛdhāṃś ca bālāṃś ca vaidyamukhyāṃś ca rāghava. dānena manasā vācā tribhir etair bubhūṣase.

कच्चिद् गुरूंश् च वृद्धांश् च तापसान् देवतातिथीन्। चैत्यांश् च सर्वान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश् च नमस्यसि।

kaccid gurūṃś ca vṛddhāṃś ca tāpasān devatātithīn. caityāṃś ca sarvān siddhārthān brāhmaṇāṃś ca namasyasi.

कच्चिद् अर्थेन वा धर्मं धर्मं धर्मेण वा पुनः। उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन न विबाधसे।

kaccid arthena vā dharmaṃ dharmaṃ dharmeṇa vā punaḥ. ubhau vā prītilobhena kāmena na vibādhase.

कच्चिद् अर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर। विभज्य काले कालज्ञ सर्वान् भरत सेवसे।

kaccid arthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara. vibhajya kāle kālajña sarvān bharata sevase.

कच्चित् ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदः। आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह।

kaccit te brāhmaṇāḥ śarma sarvaśāstrārthakovidaḥ. āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaiḥ saha.

नास्तिक्यम् अनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवताम् आलस्यं पञ्चवृत्तिताम्।

nāstikyam anṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām. adarśanaṃ jñānavatām ālasyaṃ pañcavṛttitām.

एकचिन्तनम् अर्थानाम् अनर्थज्ञैश् च मन्त्रणम्। निश्चितानाम् अनारम्भं मन्त्रस्यापरिलक्षणम्।

ekacintanam arthānām anarthajñaiś ca mantraṇam. niścitānām anārambhaṃ mantrasyāparilakṣaṇam.

मङ्गलस्याप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वशः। कच्चित् त्वं वर्जयस्य् एतान् राजदोषांश् चतुर्दश।

maṅgalasyāprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvaśaḥ. kaccit tvaṃ varjayasy etān rājadoṣāṃś caturdaśa.

कच्चित् स्वादुकृतं भोज्यम् एको नाश्नासि राघव। कच्चिद् आशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः संप्रयच्छसि।

kaccit svādukṛtaṃ bhojyam eko nāśnāsi rāghava. kaccid āśaṃsamānebhyo mitrebhyaḥ saṃprayacchasi.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...