रामायण 2.86 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 86→

[rm-2-86] • 36 श्लोकाः

ततस् तां रजनीम् उष्य भरतः सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामाद् अभिजगाम ह।

tatas tāṃ rajanīm uṣya bharataḥ saparicchadaḥ. kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmād abhijagāma ha.

तम् ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्रेक्ष्य प्राञ्जलिम् आगतम्। हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजो ऽभ्यभाषत।

tam ṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prekṣya prāñjalim āgatam. hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo 'bhyabhāṣata.

कच्चिद् अत्र सुखा रात्रिस् तवास्मद्विषये गता। समग्रस् ते जनः कच्चिद् आतिथ्ये शंस मे ऽनघ।

kaccid atra sukhā rātris tavāsmadviṣaye gatā. samagras te janaḥ kaccid ātithye śaṃsa me 'nagha.

तम् उवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतो ऽभिप्रणम्य च। आश्रमाद् अभिनिष्क्रन्तम् ऋषिम् उत्तम तेजसं।

tam uvācāñjaliṃ kṛtvā bharato 'bhipraṇamya ca. āśramād abhiniṣkrantam ṛṣim uttama tejasaṃ.

सुखोषितो ऽस्मि भगवन् समग्रबलवाहनः। तर्पितः सर्वकामैश् च सामात्यो बलवत् त्वया।

sukhoṣito 'smi bhagavan samagrabalavāhanaḥ. tarpitaḥ sarvakāmaiś ca sāmātyo balavat tvayā.

अपेतक्लमसंतापाः सुभक्ष्याः सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यान् उपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः।

apetaklamasaṃtāpāḥ subhakṣyāḥ supratiśrayāḥ. api preṣyān upādāya sarve sma susukhoṣitāḥ.

आमन्त्रये ऽहं भगवन् कामं त्वाम् ऋषिसत्तम। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर् मैरेणेक्षस्व चक्षुषा।

āmantraye 'haṃ bhagavan kāmaṃ tvām ṛṣisattama. samīpaṃ prasthitaṃ bhrātur maireṇekṣasva cakṣuṣā.

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियान् इति च शंस मे।

āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ. ācakṣva katamo mārgaḥ kiyān iti ca śaṃsa me.

इति पृष्टस् तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसं। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः।

iti pṛṣṭas tu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasaṃ. pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ.

भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्व् अजने वने। चित्रकूटो गिरिस् तत्र रम्यनिर्दरकाननः।

bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣv ajane vane. citrakūṭo giris tatra ramyanirdarakānanaḥ.

उत्तरं पार्श्वम् आसाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसंछन्ना रम्यपुष्पितकानना।

uttaraṃ pārśvam āsādya tasya mandākinī nadī. puṣpitadrumasaṃchannā ramyapuṣpitakānanā.

अनन्तरं तत् सरितश् चित्रकूटश् च पर्वतः। ततो पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।

anantaraṃ tat saritaś citrakūṭaś ca parvataḥ. tato parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam.

दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणम् एव च। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते। वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।

dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇam eva ca. gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate. vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam.

प्रयाणम् इति च श्रुत्वा राजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्यवारयन्।

prayāṇam iti ca śrutvā rājarājasya yoṣitaḥ. hitvā yānāni yānārhā brāhmaṇaṃ paryavārayan.

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमन्त्रिया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।

vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumantriyā. kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ.

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।

asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā. kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā.

तं प्रदक्षिणम् आगम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूराद् भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास् तदा।

taṃ pradakṣiṇam āgamya bhagavantaṃ mahāmunim. adūrād bharatasyaiva tasthau dīnamanās tadā.

ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुम् इच्छामि मातॄणां तव राघव।

tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ. viśeṣaṃ jñātum icchāmi mātṝṇāṃ tava rāghava.

एवम् उक्तस् तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः। उवाच प्राञ्जलिर् भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।

evam uktas tu bharato bharadvājena dhārmikaḥ. uvāca prāñjalir bhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ.

याम् इमां भगवन् दीनां शोकान् अशनकर्शिताम्। पितुर् हि महिषीं देवीं देवताम् इव पश्यसि।

yām imāṃ bhagavan dīnāṃ śokān aśanakarśitām. pitur hi mahiṣīṃ devīṃ devatām iva paśyasi.

एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारम् अदितिर् यथा।

eṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam. kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāram aditir yathā.

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।

asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ. karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare.

एतस्यास् तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।

etasyās tau sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau. ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau.

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशम् इतो गतौ। राजा पुत्रविहीनश् च स्वर्गं दशरथो गतः।

yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśam ito gatau. rājā putravihīnaś ca svargaṃ daśaratho gataḥ.

ऐश्वर्यकामां कैकेयीम् अनार्याम् आर्यरूपिणीम्। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महद् आत्मनः।

aiśvaryakāmāṃ kaikeyīm anāryām āryarūpiṇīm. mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām. yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahad ātmanaḥ.

इत्य् उक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निशश्वास ताम्राक्षो क्रुद्धो नाग इवासकृत्।

ity uktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā. sa niśaśvāsa tāmrākṣo kruddho nāga ivāsakṛt.

भरद्वाजो महर्षिस् तं ब्रुवन्तं भरतं तदा। प्रत्युवाच महाबुद्धिर् इदं वचनम् अर्थवत्।

bharadvājo maharṣis taṃ bruvantaṃ bharataṃ tadā. pratyuvāca mahābuddhir idaṃ vacanam arthavat.

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्य् एतत् सुखोदर्कं भविष्यति।

na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā. rāmapravrājanaṃ hy etat sukhodarkaṃ bhaviṣyati.

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरतः सैन्यं युज्यताम् इत्य् अचोदयत्।

abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam. āmantrya bharataḥ sainyaṃ yujyatām ity acodayat.

ततो वाजिरथान् युक्त्वा दिव्यान् हेमपरिष्क्रितान्। अध्यारोहत् प्रयाणार्थी बहून् बहुविधो जनः।

tato vājirathān yuktvā divyān hemapariṣkritān. adhyārohat prayāṇārthī bahūn bahuvidho janaḥ.

गजकन्यागजाश् चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषाः संप्रतस्थिरे।

gajakanyāgajāś caiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ. jīmūtā iva gharmānte saghoṣāḥ saṃpratasthire.

विविधान्य् अपि यानानि महानि च लघूनि च। प्रययुः सुमहार्हाणि पादैर् एव पदातयः।

vividhāny api yānāni mahāni ca laghūni ca. prayayuḥ sumahārhāṇi pādair eva padātayaḥ.

अथ यानप्रवेकैस् तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर् मुदितास् तदा।

atha yānapravekais tu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ. rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayur muditās tadā.

स चार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान् भरतः सपरिच्छदः।

sa cārkataruṇābhāsāṃ niyuktāṃ śibikāṃ śubhām. āsthāya prayayau śrīmān bharataḥ saparicchadaḥ.

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशम् आवृत्य महामेघ इवोत्थितः। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः।

sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā. dakṣiṇāṃ diśam āvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ. vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ.

सा संप्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसंघान्। महद् वनं तत् प्रविगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र।

sā saṃprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṃghān. mahad vanaṃ tat pravigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...