रामायण 2.69 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 69→

[rm-2-69] • 34 श्लोकाः

तथैव क्रोशतस् तस्य भरतस्य महात्मनः। कौसल्या शब्दम् आज्ञाय सुमित्राम् इदम् अब्रवीत्।

tathaiva krośatas tasya bharatasya mahātmanaḥ. kausalyā śabdam ājñāya sumitrām idam abravīt.

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः। तम् अहं द्रष्टुम् इच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्।

āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharataḥ sutaḥ. tam ahaṃ draṣṭum icchāmi bharataṃ dīrghadarśinam.

एवम् उक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिनाम्बरा। प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना।

evam uktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malināmbarā. pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā.

स तु रामानुजश् चापि शत्रुघ्नसहितस् तदा। प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्।

sa tu rāmānujaś cāpi śatrughnasahitas tadā. pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam.

ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ। पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतनाम्।

tataḥ śatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau. paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetanām.

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता। इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तम् अकण्टकम्। संप्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।

bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā. idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptam akaṇṭakam. saṃprāptaṃ bata kaikeyyā śīghraṃ krūreṇa karmaṇā.

प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्। कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी।

prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam. kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī.

क्षिप्रं माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति। हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः।

kṣipraṃ mām api kaikeyī prasthāpayitum arhati. hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ.

अथ वा स्वयम् एवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्। अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः।

atha vā svayam evāhaṃ sumitrānucarā sukham. agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ.

कामं वा स्वयम् एवाद्य तत्र मां नेतुम् अर्हसि। यत्रासौ पुरुषव्याघ्रस् तप्यते मे तपः सुतः।

kāmaṃ vā svayam evādya tatra māṃ netum arhasi. yatrāsau puruṣavyāghras tapyate me tapaḥ sutaḥ.

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्। हस्त्यश्वरथसंपूर्णं राज्यं निर्यातितं तया।

idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam. hastyaśvarathasaṃpūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā.

एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस् तदा। कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर् बहुभिर् आवृताम्।

evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalis tadā. kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokair bahubhir āvṛtām.

आर्ये कस्माद् अजानन्तं गर्हसे माम् अकिल्बिषम्। विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे।

ārye kasmād ajānantaṃ garhase mām akilbiṣam. vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave.

कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर् मा भूत् तस्य कदा चन। सत्यसंधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

kṛtā śāstrānugā buddhir mā bhūt tasya kadā cana. satyasaṃdhaḥ satāṃ śreṣṭho yasyāryo 'numate gataḥ.

प्रैष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु। हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

praiṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryaṃ ca prati mehatu. hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyāryo 'numate gataḥ.

कारयित्वा महत् कर्म भर्ता भृत्यम् अनर्थकम्। अधर्मो यो ऽस्य सो ऽस्यास् तु यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

kārayitvā mahat karma bhartā bhṛtyam anarthakam. adharmo yo 'sya so 'syās tu yasyāryo 'numate gataḥ.

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत्। ततस् तु द्रुह्यतां पापं यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

paripālayamānasya rājño bhūtāni putravat. tatas tu druhyatāṃ pāpaṃ yasyāryo 'numate gataḥ.

बलिषड्भागम् उद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः। अधर्मो यो ऽस्य सो ऽस्यास्तु यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

baliṣaḍbhāgam uddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ. adharmo yo 'sya so 'syāstu yasyāryo 'numate gataḥ.

संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्। तां विप्रलपतां पापं यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

saṃśrutya ca tapasvibhyaḥ satre vai yajñadakṣiṇām. tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo 'numate gataḥ.

हस्त्यश्वरथसंबाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले। मा स्म कार्षीत् सतां धर्मं यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

hastyaśvarathasaṃbādhe yuddhe śastrasamākule. mā sma kārṣīt satāṃ dharmaṃ yasyāryo 'numate gataḥ.

उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता। स नाशयतु दुष्टात्मा यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā. sa nāśayatu duṣṭātmā yasyāryo 'numate gataḥ.

पायसं कृसरं छागं वृथा सो ऽश्नातु निर्घृणः। गुरूंश् चाप्य् अवजानातु यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so 'śnātu nirghṛṇaḥ. gurūṃś cāpy avajānātu yasyāryo 'numate gataḥ.

पुत्रैर् दारैश् च भृत्यैश् च स्वगृहे परिवारितः। स एको मृष्टम् अश्नातु यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

putrair dāraiś ca bhṛtyaiś ca svagṛhe parivāritaḥ. sa eko mṛṣṭam aśnātu yasyāryo 'numate gataḥ.

राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत् पापम् उच्यते। भृत्यत्यागे च यत् पापं तत् पापं प्रतिपद्यताम्।

rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yat pāpam ucyate. bhṛtyatyāge ca yat pāpaṃ tat pāpaṃ pratipadyatām.

उभे संध्ये शयानस्य यत् पापं परिकल्प्यते। तच् च पापं भवेत् तस्य यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

ubhe saṃdhye śayānasya yat pāpaṃ parikalpyate. tac ca pāpaṃ bhavet tasya yasyāryo 'numate gataḥ.

यद् अग्निदायके पापं यत् पापं गुरुतल्पगे। मित्रद्रोहे च यत् पापं तत् पापं प्रतिपद्यताम्।

yad agnidāyake pāpaṃ yat pāpaṃ gurutalpage. mitradrohe ca yat pāpaṃ tat pāpaṃ pratipadyatām.

देवतानां पितॄणां च माता पित्रोस् तथैव च। मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषां यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mātā pitros tathaiva ca. mā sma kārṣīt sa śuśrūṣāṃ yasyāryo 'numate gataḥ.

सतां लोकात् सतां कीर्त्याः सज्जुष्टात् कर्मणस् तथा। भ्रश्यतु क्षिप्रम् अद्यैव यस्यार्यो ऽनुमते गतः।

satāṃ lokāt satāṃ kīrtyāḥ sajjuṣṭāt karmaṇas tathā. bhraśyatu kṣipram adyaiva yasyāryo 'numate gataḥ.

विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः। एवम् आश्वसयन्न् एव दुःखार्तो निपपात ह।

vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ. evam āśvasayann eva duḥkhārto nipapāta ha.

तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानम् अचेतनम्। भरतं शोकसंतप्तं कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत्।

tathā tu śapathaiḥ kaṣṭaiḥ śapamānam acetanam. bharataṃ śokasaṃtaptaṃ kausalyā vākyam abravīt.

मम दुःखम् इदं पुत्र भूयः समुपजायते। शपथैः शपमानो हि प्राणान् उपरुणत्सि मे।

mama duḥkham idaṃ putra bhūyaḥ samupajāyate. śapathaiḥ śapamāno hi prāṇān uparuṇatsi me.

दिष्ट्या न चलितो धर्माद् आत्मा ते सहलक्ष्मणः। वत्स सत्यप्रतिज्ञो मे सतां लोकान् अवाप्स्यसि।

diṣṭyā na calito dharmād ātmā te sahalakṣmaṇaḥ. vatsa satyapratijño me satāṃ lokān avāpsyasi.

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः। मोहाच् च शोकसंरोधाद् बभूव लुलितं मनः।

evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ. mohāc ca śokasaṃrodhād babhūva lulitaṃ manaḥ.

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रनष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ। मुहुर् मुहुर् निःश्वसतश् च दीर्घं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः।

lālapyamānasya vicetanasya pranaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau. muhur muhur niḥśvasataś ca dīrghaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...