रामायण 2.58 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 58→

[rm-2-58] • 57 श्लोकाः

तद् अज्ञानान् महत् पापं कृत्वा संकुलितेन्द्रियः। एकस् त्व् अचिन्तयं बुद्ध्या कथं नु सुकृतं भवेत्।

tad ajñānān mahat pāpaṃ kṛtvā saṃkulitendriyaḥ. ekas tv acintayaṃ buddhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet.

ततस् तं घटम् आदय पूर्णं परमवारिणा। आश्रमं तम् अहं प्राप्य यथाख्यातपथं गतः।

tatas taṃ ghaṭam ādaya pūrṇaṃ paramavāriṇā. āśramaṃ tam ahaṃ prāpya yathākhyātapathaṃ gataḥ.

तत्राहं दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाव् इव द्विजौ।

tatrāhaṃ durbalāv andhau vṛddhāv apariṇāyakau. apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāv iva dvijau.

तन्निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ। ताम् आशां मत्कृते हीनाव् उदासीनाव् अनाथवत्।

tannimittābhir āsīnau kathābhir aparikramau. tām āśāṃ matkṛte hīnāv udāsīnāv anāthavat.

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर् वाक्यम् अभाषत। किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रम् आनय।

padaśabdaṃ tu me śrutvā munir vākyam abhāṣata. kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipram ānaya.

यन्निमित्तम् इदं तात सलिले क्रीडितं त्वया। उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम्।

yannimittam idaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā. utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipram āśramam.

यद् व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया। न तन् मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना।

yad vyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā. na tan manasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā.

त्वं गतिस् त्व् अगतीनां च चक्षुस् त्वं हीनचक्षुषाम्। समासक्तास् त्वयि प्राणाः किं चिन् नौ नाभिभाषसे।

tvaṃ gatis tv agatīnāṃ ca cakṣus tvaṃ hīnacakṣuṣām. samāsaktās tvayi prāṇāḥ kiṃ cin nau nābhibhāṣase.

मुनिम् अव्यक्तया वाचा तम् अहं सज्जमानया। हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतो भीत इवाब्रुवम्।

munim avyaktayā vācā tam ahaṃ sajjamānayā. hīnavyañjanayā prekṣya bhīto bhīta ivābruvam.

मनसः कर्म चेष्टाभिर् अभिसंस्तभ्य वाग्बलम्। आचचक्षे त्व् अहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्।

manasaḥ karma ceṣṭābhir abhisaṃstabhya vāgbalam. ācacakṣe tv ahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam.

क्षत्रियो ऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः। सज्जनावमतं दुःखम् इदं प्राप्तं स्वकर्मजम्।

kṣatriyo 'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ. sajjanāvamataṃ duḥkham idaṃ prāptaṃ svakarmajam.

भगवंश् चापहस्तो ऽहं सरयूतीरम् आगतः। जिघांसुः श्वापदं किं चिन् निपाने वागतं गजम्।

bhagavaṃś cāpahasto 'haṃ sarayūtīram āgataḥ. jighāṃsuḥ śvāpadaṃ kiṃ cin nipāne vāgataṃ gajam.

तत्र श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः। द्विपो ऽयम् इति मत्वा हि बाणेनाभिहतो मया।

tatra śruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ. dvipo 'yam iti matvā hi bāṇenābhihato mayā.

गत्वा नद्यास् ततस् तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि। विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसं।

gatvā nadyās tatas tīram apaśyam iṣuṇā hṛdi. vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasaṃ.

भगवञ् शब्दम् आलक्ष्य मया गजजिघांसुना। विसृष्टो ऽम्भसि नाराचस् तेन ते निहतः सुतः।

bhagavañ śabdam ālakṣya mayā gajajighāṃsunā. visṛṣṭo 'mbhasi nārācas tena te nihataḥ sutaḥ.

स चोद्धृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गम् आस्थितः। भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च।

sa coddhṛtena bāṇena tatraiva svargam āsthitaḥ. bhagavantāv ubhau śocann andhāv iti vilapya ca.

अज्ञानाद् भवतः पुत्रः सहसाभिहतो मया। शेषम् एवंगते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः।

ajñānād bhavataḥ putraḥ sahasābhihato mayā. śeṣam evaṃgate yat syāt tat prasīdatu me muniḥ.

स तच् छ्रुत्वा वचः क्रूरं निःश्वसञ् शोककर्शितः। माम् उवाच महातेजाः कृताञ्जलिम् उपस्थितम्।

sa tac chrutvā vacaḥ krūraṃ niḥśvasañ śokakarśitaḥ. mām uvāca mahātejāḥ kṛtāñjalim upasthitam.

यद्य् एतद् अशुभं कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम्। फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शतसहस्रधा।

yady etad aśubhaṃ karma na sma me kathayeḥ svayam. phalen mūrdhā sma te rājan sadyaḥ śatasahasradhā.

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः। ज्ञानपूर्वं कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम्।

kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ. jñānapūrvaṃ kṛtaḥ sthānāc cyāvayed api vajriṇam.

अज्ञानाद् धि कृतं यस्माद् इदं तेनैव जीवसि। अपि ह्य् अद्य कुलं नस्याद् राघवाणां कुतो भवान्।

ajñānād dhi kṛtaṃ yasmād idaṃ tenaiva jīvasi. api hy adya kulaṃ nasyād rāghavāṇāṃ kuto bhavān.

नय नौ नृप तं देशम् इति मां चाभ्यभाषत। अद्य तं द्रष्टुम् इच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।

naya nau nṛpa taṃ deśam iti māṃ cābhyabhāṣata. adya taṃ draṣṭum icchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam.

रुधिरेणावसिताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससं। शयानं भुवि निःसंज्ञं धर्मराजवशं गतम्।

rudhireṇāvasitāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasaṃ. śayānaṃ bhuvi niḥsaṃjñaṃ dharmarājavaśaṃ gatam.

अथाहम् एकस् तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ। अस्पर्शयम् अहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया।

athāham ekas taṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau. asparśayam ahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā.

तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ। निपेततुः शरीरे ऽस्य पिता चास्येदम् अब्रवीत्।

tau putram ātmanaḥ spṛṣṭvā tam āsādya tapasvinau. nipetatuḥ śarīre 'sya pitā cāsyedam abravīt.

न न्व् अहं ते प्रियः पुत्र मातरं पश्य धार्मिक। किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद।

na nv ahaṃ te priyaḥ putra mātaraṃ paśya dhārmika. kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada.

कस्य वापररात्रे ऽहं श्रोष्यामि हृदयंगमम्। अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद् विशेषतः।

kasya vāpararātre 'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṃgamam. adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyad viśeṣataḥ.

को मां संध्याम् उपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः। श्लाघयिष्यत्य् उपासीनः पुत्रशोकभयार्दितम्।

ko māṃ saṃdhyām upāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ. ślāghayiṣyaty upāsīnaḥ putraśokabhayārditam.

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियम् इवातिथिम्। भोजयिष्यत्य् अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम्।

kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyam ivātithim. bhojayiṣyaty akarmaṇyam apragraham anāyakam.

इमाम् अन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्। कथं पुत्र भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्।

imām andhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm. kathaṃ putra bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm.

तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति। श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः।

tiṣṭha mā mā gamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati. śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ.

उभाव् अपि च शोकार्ताव् अनाथौ कृपणौ वने। क्षिप्रम् एव गमिष्यावस् त्वया हीनौ यमक्षयम्।

ubhāv api ca śokārtāv anāthau kṛpaṇau vane. kṣipram eva gamiṣyāvas tvayā hīnau yamakṣayam.

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्। क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात् पितराव् अयम्।

tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm. kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyāt pitarāv ayam.

अपापो ऽसि यथा पुत्र निहतः पापकर्मणा। तेन सत्येन गच्छाशु ये लोकाः शस्त्रयोधिनाम्।

apāpo 'si yathā putra nihataḥ pāpakarmaṇā. tena satyena gacchāśu ye lokāḥ śastrayodhinām.

यान्ति शूरा गतिं यां च संग्रामेष्व् अनिवर्तिनः। हतास् त्व् अभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज।

yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṃgrāmeṣv anivartinaḥ. hatās tv abhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja.

यां गतिं सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः। नहुषो धुन्धुमारश् च प्राप्तास् तां गच्छ पुत्रक।

yāṃ gatiṃ sagaraḥ śaibyo dilīpo janamejayaḥ. nahuṣo dhundhumāraś ca prāptās tāṃ gaccha putraka.

या गतिः सर्वसाधूनां स्वाध्यायात् पतसश् च या। भूमिदस्याहिताग्नेश् च एकपत्नीव्रतस्य च।

yā gatiḥ sarvasādhūnāṃ svādhyāyāt patasaś ca yā. bhūmidasyāhitāgneś ca ekapatnīvratasya ca.

गोसहस्रप्रदातॄणां या या गुरुभृताम् अपि। देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक। न हि त्व् अस्मिन् कुले जातो गच्छत्य् अकुशलां गतिम्।

gosahasrapradātṝṇāṃ yā yā gurubhṛtām api. dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka. na hi tv asmin kule jāto gacchaty akuśalāṃ gatim.

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्। ततो ऽस्मै कर्तुम् उदकं प्रवृत्तः सह भार्यया।

evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt. tato 'smai kartum udakaṃ pravṛttaḥ saha bhāryayā.

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः। आश्वास्य च मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यम् अब्रवीत्।

sa tu divyena rūpeṇa muniputraḥ svakarmabhiḥ. āśvāsya ca muhūrtaṃ tu pitarau vākyam abravīt.

स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तो भवतोः परिचारणात्। भवन्ताव् अपि च क्षिप्रं मम मूलम् उपैष्यतः।

sthānam asmi mahat prāpto bhavatoḥ paricāraṇāt. bhavantāv api ca kṣipraṃ mama mūlam upaiṣyataḥ.

एवम् उक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता। आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः।

evam uktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā. āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ.

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापसः सह भार्यया। माम् उवाच महातेजाः कृताञ्जलिम् उपस्थितम्।

sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasaḥ saha bhāryayā. mām uvāca mahātejāḥ kṛtāñjalim upasthitam.

अद्यैव जहि मां राजन् मरणे नास्ति मे व्यथा। यच् छरेणैकपुत्रं मां त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम्।

adyaiva jahi māṃ rājan maraṇe nāsti me vyathā. yac chareṇaikaputraṃ māṃ tvam akārṣīr aputrakam.

त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतो मे सुतः शुचिः। तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुःखम् अतिदारुणम्।

tvayā tu yad avijñānān nihato me sutaḥ śuciḥ. tena tvām abhiśapsyāmi suduḥkham atidāruṇam.

पुत्रव्यसनजं दुःखं यद् एतन् मम साम्प्रतम्। एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन् कालं करिष्यसि।

putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yad etan mama sāmpratam. evaṃ tvaṃ putraśokena rājan kālaṃ kariṣyasi.

तस्मान् माम् आगतं भद्रे तस्योदारस्य तद् वचः। यद् अहं पुत्रशोकेन संत्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम्।

tasmān mām āgataṃ bhadre tasyodārasya tad vacaḥ. yad ahaṃ putraśokena saṃtyakṣyāmy adya jīvitam.

यदि मां संस्पृशेद् रामः सकृद् अद्यालभेत वा। न तन् मे सदृशं देवि यन् मया राघवे कृतम्।

yadi māṃ saṃspṛśed rāmaḥ sakṛd adyālabheta vā. na tan me sadṛśaṃ devi yan mayā rāghave kṛtam.

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर् मम विलुप्यते। दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्।

cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtir mama vilupyate. dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām.

अतस् तु किं दुःखतरं यद् अहं जीवितक्षये। न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्यमम्।

atas tu kiṃ duḥkhataraṃ yad ahaṃ jīvitakṣaye. na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākyamam.

न ते मनुष्या देवास् ते ये चारुशुभकुण्डलम्। मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः।

na te manuṣyā devās te ye cāruśubhakuṇḍalam. mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ.

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्। धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्।

padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam. dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham.

सदृशं शारदस्येन्दोः फुल्लस्य कमलस्य च। सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्।

sadṛśaṃ śāradasyendoḥ phullasya kamalasya ca. sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham.

निवृत्तवनवासं तम् अयोध्यां पुनर् आगतम्। द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा।

nivṛttavanavāsaṃ tam ayodhyāṃ punar āgatam. drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā.

अयम् आत्मभवः शोको माम् अनाथम् अचेतनम्। संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः।

ayam ātmabhavaḥ śoko mām anātham acetanam. saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ.

हा राघव महाबाहो हा ममायास नाशन। राजा दशरथः शोचञ् जीवितान्तम् उपागमत्।

hā rāghava mahābāho hā mamāyāsa nāśana. rājā daśarathaḥ śocañ jīvitāntam upāgamat.

तथा तु दीनं कथयन् नराधिपः प्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुरः। गते ऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस् तदा जहौ प्राणम् उदारदर्शनः।

tathā tu dīnaṃ kathayan narādhipaḥ priyasya putrasya vivāsanāturaḥ. gate 'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitas tadā jahau prāṇam udāradarśanaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...