रामायण 2.57 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 57→

[rm-2-57] • 39 श्लोकाः

प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोकोपहतचेतनः। अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत।

pratibuddho muhur tena śokopahatacetanaḥ. atha rājā daśarathaḥ sa cintām abhyapadyata.

रामलक्ष्मणयोश् चैव विवासाद् वासवोपमम्। आविवेशोपसर्गस् तं तमः सूर्यम् इवासुरम्।

rāmalakṣmaṇayoś caiva vivāsād vāsavopamam. āviveśopasargas taṃ tamaḥ sūryam ivāsuram.

स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्रजिते वनम्। अर्धरात्रे दशरथः संस्मरन् दुष्कृतं कृतम्। कौसल्यां पुत्रशोकार्ताम् इदं वचनम् अब्रवीत्।

sa rājā rajanīṃ ṣaṣṭhīṃ rāme pravrajite vanam. ardharātre daśarathaḥ saṃsmaran duṣkṛtaṃ kṛtam. kausalyāṃ putraśokārtām idaṃ vacanam abravīt.

यद् आचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाशुभम्। तद् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः।

yad ācarati kalyāṇi śubhaṃ vā yadi vāśubham. tad eva labhate bhadre kartā karmajam ātmanaḥ.

गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणां फलम्। दोषं वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते।

guru lāghavam arthānām ārambhe karmaṇāṃ phalam. doṣaṃ vā yo na jānāti sa bāla iti hocyate.

कश् चिद् आम्रवणं छित्त्वा पलाशांश् च निषिञ्चति। पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे।

kaś cid āmravaṇaṃ chittvā palāśāṃś ca niṣiñcati. puṣpaṃ dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ sa śocati phalāgame.

सो ऽहम् आम्रवणं छित्त्वा पलाशांश् च न्यषेचयम्। रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच् छोचामि दुर्मतिः।

so 'ham āmravaṇaṃ chittvā palāśāṃś ca nyaṣecayam. rāmaṃ phalāgame tyaktvā paścāc chocāmi durmatiḥ.

लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता। कुमारः शब्दवेधीति मया पापम् इदं कृतम्। तद् इदं मे ऽनुसंप्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम्।

labdhaśabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā. kumāraḥ śabdavedhīti mayā pāpam idaṃ kṛtam. tad idaṃ me 'nusaṃprāptaṃ devi duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam.

संमोहाद् इह बालेन यथा स्याद् भक्षितं विषम्। एवं ममाप्य् अविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्।

saṃmohād iha bālena yathā syād bhakṣitaṃ viṣam. evaṃ mamāpy avijñātaṃ śabdavedhyamayaṃ phalam.

देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युवराजो भवाम्य् अहम्। ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी।

devy anūḍhā tvam abhavo yuvarājo bhavāmy aham. tataḥ prāvṛḍ anuprāptā madakāmavivardhinī.

उपास्यहि रसान् भौमांस् तप्त्वा च जगद् अंशुभिः। परेताचरितां भीमां रविर् आविशते दिशम्।

upāsyahi rasān bhaumāṃs taptvā ca jagad aṃśubhiḥ. paretācaritāṃ bhīmāṃ ravir āviśate diśam.

उष्णम् अन्तर्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः। ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः।

uṣṇam antardadhe sadyaḥ snigdhā dadṛśire ghanāḥ. tato jahṛṣire sarve bhekasāraṅgabarhiṇaḥ.

पतितेनाम्भसा छन्नः पतमानेन चासकृत्। आबभौ मत्तसारङ्गस् तोयराशिर् इवाचलः।

patitenāmbhasā channaḥ patamānena cāsakṛt. ābabhau mattasāraṅgas toyarāśir ivācalaḥ.

तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी। व्यायाम कृतसंकल्पः सरयूम् अन्वगां नदीम्।

tasminn atisukhe kāle dhanuṣmān iṣumān rathī. vyāyāma kṛtasaṃkalpaḥ sarayūm anvagāṃ nadīm.

निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं नदीम्। अन्यं वा श्वापदं कं चिज् जिघांसुर् अजितेन्द्रियः।

nipāne mahiṣaṃ rātrau gajaṃ vābhyāgataṃ nadīm. anyaṃ vā śvāpadaṃ kaṃ cij jighāṃsur ajitendriyaḥ.

अथान्धकारे त्व् अश्रौषं जले कुम्भस्य पर्यतः। अचक्षुर् विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः।

athāndhakāre tv aśrauṣaṃ jale kumbhasya paryataḥ. acakṣur viṣaye ghoṣaṃ vāraṇasyeva nardataḥ.

ततो ऽहं शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशीविषोपमम्। अमुञ्चं निशितं बाणम् अहम् आशीविषोपमम्।

tato 'haṃ śaram uddhṛtya dīptam āśīviṣopamam. amuñcaṃ niśitaṃ bāṇam aham āśīviṣopamam.

तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुरासीद् वनौकसः। हा हेति पततस् तोये वाग् अभूत् तत्र मानुषी। कथम् अस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत् तु तपस्विनि।

tatra vāg uṣasi vyaktā prādurāsīd vanaukasaḥ. hā heti patatas toye vāg abhūt tatra mānuṣī. katham asmadvidhe śastraṃ nipatet tu tapasvini.

प्रविविक्तां नदीं रात्राव् उदाहारो ऽहम् आगतः। इषुणाभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया।

praviviktāṃ nadīṃ rātrāv udāhāro 'ham āgataḥ. iṣuṇābhihataḥ kena kasya vā kiṃ kṛtaṃ mayā.

ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः। कथं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते।

ṛṣer hi nyasta daṇḍasya vane vanyena jīvataḥ. kathaṃ nu śastreṇa vadho madvidhasya vidhīyate.

जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः। को वधेन ममार्थी स्यात् किं वास्यापकृतं मया।

jaṭābhāradharasyaiva valkalājinavāsasaḥ. ko vadhena mamārthī syāt kiṃ vāsyāpakṛtaṃ mayā.

एवं निष्फलम् आरब्धं केवलानर्थसंहितम्। न कश् चित् साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्।

evaṃ niṣphalam ārabdhaṃ kevalānarthasaṃhitam. na kaś cit sādhu manyeta yathaiva gurutalpagam.

नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयम् आत्मनः। मातरं पितरं चोभाव् अनुशोचामि मद्विधे।

nemaṃ tathānuśocāmi jīvitakṣayam ātmanaḥ. mātaraṃ pitaraṃ cobhāv anuśocāmi madvidhe.

तद् एतान् मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया। मयि पञ्चत्वम् आपन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति।

tad etān mithunaṃ vṛddhaṃ cirakālabhṛtaṃ mayā. mayi pañcatvam āpanne kāṃ vṛttiṃ vartayiṣyati.

वृद्धौ च मातापितराव् अहं चैकेषुणा हतः। केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना।

vṛddhau ca mātāpitarāv ahaṃ caikeṣuṇā hataḥ. kena sma nihatāḥ sarve subālenākṛtātmanā.

तं गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः। कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद् भुवि।

taṃ giraṃ karuṇāṃ śrutvā mama dharmānukāṅkṣiṇaḥ. karābhyāṃ saśaraṃ cāpaṃ vyathitasyāpatad bhuvi.

तं देशम् अहम् आगम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः। अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वास् तापसं हतम्।

taṃ deśam aham āgamya dīnasattvaḥ sudurmanāḥ. apaśyam iṣuṇā tīre sarayvās tāpasaṃ hatam.

स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तम् अस्वस्थचेतसं। इत्य् उवाच वचः क्रूरं दिधक्षन्न् इव तेजसा।

sa mām udvīkṣya netrābhyāṃ trastam asvasthacetasaṃ. ity uvāca vacaḥ krūraṃ didhakṣann iva tejasā.

किं तवापकृतं राजन् वने निवसता मया। जिहीर्षुर् अम्भो गुर्वर्थं यद् अहं ताडितस् त्वया।

kiṃ tavāpakṛtaṃ rājan vane nivasatā mayā. jihīrṣur ambho gurvarthaṃ yad ahaṃ tāḍitas tvayā.

एकेन खलु बाणेन मर्मण्य् अभिहते मयि। द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे।

ekena khalu bāṇena marmaṇy abhihate mayi. dvāv andhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me.

तौ नूनं दुर्बलाव् अन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ। चिरम् आशाकृतां तृष्णां कष्टां संधारयिष्यतः।

tau nūnaṃ durbalāv andhau matpratīkṣau pipāsitau. ciram āśākṛtāṃ tṛṣṇāṃ kaṣṭāṃ saṃdhārayiṣyataḥ.

न नूनं तपसो वास्ति फलयोगः श्रुतस्य वा। पिता यन् मां न जानाति शयानं पतितं भुवि।

na nūnaṃ tapaso vāsti phalayogaḥ śrutasya vā. pitā yan māṃ na jānāti śayānaṃ patitaṃ bhuvi.

जानन्न् अपि च किं कुर्याद् अशक्तिर् अपरिक्रमः। भिद्यमानम् इवाशक्तस् त्रातुम् अन्यो नगो नगम्।

jānann api ca kiṃ kuryād aśaktir aparikramaḥ. bhidyamānam ivāśaktas trātum anyo nago nagam.

पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव। न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनं वह्निर् इवैधितः।

pitus tvam eva me gatvā śīghram ācakṣva rāghava. na tvām anudahet kruddho vanaṃ vahnir ivaidhitaḥ.

इयम् एकपदी राजन् यतो मे पितुर् आश्रमः। तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितः शपेत्।

iyam ekapadī rājan yato me pitur āśramaḥ. taṃ prasādaya gatvā tvaṃ na tvāṃ sa kupitaḥ śapet.

विशल्यं कुरु मां राजन् मर्म मे निशितः शरः। रुणद्धि मृदु सोत्सेधं तीरम् अम्बुरयो यथा।

viśalyaṃ kuru māṃ rājan marma me niśitaḥ śaraḥ. ruṇaddhi mṛdu sotsedhaṃ tīram amburayo yathā.

न द्विजातिर् अहं राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा। शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप।

na dvijātir ahaṃ rājan mā bhūt te manaso vyathā. śūdrāyām asmi vaiśyena jāto janapadādhipa.

इतीव वदतः कृच्छ्राद् बाणाभिहतमर्मणः। तस्य त्व् आनम्यमानस्य तं बाणम् अहम् उद्धरम्।

itīva vadataḥ kṛcchrād bāṇābhihatamarmaṇaḥ. tasya tv ānamyamānasya taṃ bāṇam aham uddharam.

जलार्द्रगात्रं तु विलप्य कृच्छान् मर्मव्रणं संततम् उच्छसन्तम्। ततः सरय्वां तम् अहं शयानं समीक्ष्य भद्रे सुभृशं विषण्णः।

jalārdragātraṃ tu vilapya kṛcchān marmavraṇaṃ saṃtatam ucchasantam. tataḥ sarayvāṃ tam ahaṃ śayānaṃ samīkṣya bhadre subhṛśaṃ viṣaṇṇaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...