रामायण 2.47 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 47→

[rm-2-47] • 33 श्लोकाः

स तं वृक्षं समासाद्य संध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम्। रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्।

sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya saṃdhyām anvāsya paścimām. rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam.

अद्येयं प्रथमा रात्रिर् याता जनपदाद् बहिः। या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुम् अर्हसि।

adyeyaṃ prathamā rātrir yātā janapadād bahiḥ. yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitum arhasi.

जागर्तव्यम् अतन्द्रिभ्याम् अद्य प्रभृति रात्रिषु। योगक्षेमो हि सीताया वर्तते लक्ष्मणावयोः।

jāgartavyam atandribhyām adya prabhṛti rātriṣu. yogakṣemo hi sītāyā vartate lakṣmaṇāvayoḥ.

रात्रिं कथं चिद् एवेमां सौमित्रे वर्तयामहे। उपावर्तामहे भूमाव् आस्तीर्य स्वयम् आर्जितैः।

rātriṃ kathaṃ cid evemāṃ saumitre vartayāmahe. upāvartāmahe bhūmāv āstīrya svayam ārjitaiḥ.

स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः। इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः।

sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ. imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ.

ध्रुवम् अद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण। कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुम् अर्हति।

dhruvam adya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa. kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitum arhati.

सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्। अपि न च्यावयेत् प्राणान् दृष्ट्वा भरतम् आगतम्।

sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt. api na cyāvayet prāṇān dṛṣṭvā bharatam āgatam.

अनाथश् चैव वृद्धश् च मया चैव विनाकृतः। किं करिष्यति कामात्मा कैकेय्या वशम् आगतः।

anāthaś caiva vṛddhaś ca mayā caiva vinākṛtaḥ. kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyyā vaśam āgataḥ.

इदं व्यसनम् आलोक्य राज्ञश् च मतिविभ्रमम्। काम एवार्धधर्माभ्यां गरीयान् इति मे मतिः।

idaṃ vyasanam ālokya rājñaś ca mativibhramam. kāma evārdhadharmābhyāṃ garīyān iti me matiḥ.

को ह्य् अविद्वान् अपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत्। छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो माम् इव लक्ष्मण।

ko hy avidvān api pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet. chandānuvartinaṃ putraṃ tāto mām iva lakṣmaṇa.

सुखी बत सभार्यश् च भरतः केकयीसुतः। मुदितान् कोसलान् एको यो भोक्ष्यत्य् अधिराजवत्।

sukhī bata sabhāryaś ca bharataḥ kekayīsutaḥ. muditān kosalān eko yo bhokṣyaty adhirājavat.

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखम् एकं भविष्यति। ताते च वयसातीते मयि चारण्यम् आश्रिते।

sa hi sarvasya rājyasya mukham ekaṃ bhaviṣyati. tāte ca vayasātīte mayi cāraṇyam āśrite.

अर्थधर्मौ परित्यज्य यः कामम् अनुवर्तते। एवम् आपद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा।

arthadharmau parityajya yaḥ kāmam anuvartate. evam āpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā.

मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च। कैकेयी सौम्य संप्राप्ता राज्याय भरतस्य च।

manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca. kaikeyī saumya saṃprāptā rājyāya bharatasya ca.

अपीदानीं न कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता। कौसल्यां च सुमित्रां च संप्रबाधेत मत्कृते।

apīdānīṃ na kaikeyī saubhāgyamadamohitā. kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca saṃprabādheta matkṛte.

मा स्म मत्कारणाद् देवी सुमित्रा दुःखम् आवसेत्। अयोध्याम् इत एव त्वं काले प्रविश लक्ष्मण।

mā sma matkāraṇād devī sumitrā duḥkham āvaset. ayodhyām ita eva tvaṃ kāle praviśa lakṣmaṇa.

अहम् एको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्। अनाथाया हि नाथस् त्वं कौसल्याया भविष्यसि।

aham eko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān. anāthāyā hi nāthas tvaṃ kausalyāyā bhaviṣyasi.

क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेषाद् अन्याय्यम् आचरेत्। परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्।

kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣād anyāyyam ācaret. paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram.

नूनं जात्यन्तरे कस्मिं स्त्रियः पुत्रैर् वियोजिताः। जनन्या मम सौमित्रे तद् अप्य् एतद् उपस्थितम्।

nūnaṃ jātyantare kasmiṃ striyaḥ putrair viyojitāḥ. jananyā mama saumitre tad apy etad upasthitam.

मया हि चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च। विप्रायुज्यत कौसल्या फलकाले धिग् अस्तु माम्।

mayā hi cirapuṣṭena duḥkhasaṃvardhitena ca. viprāyujyata kausalyā phalakāle dhig astu mām.

मा स्म सीमन्तिनी का चिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम्। सौमित्रे यो ऽहम् अम्बाया दद्मि शोकम् अनन्तकम्।

mā sma sīmantinī kā cij janayet putram īdṛśam. saumitre yo 'ham ambāyā dadmi śokam anantakam.

मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मणसारिका। यस्यास् तच् छ्रूयते वाक्यं शुक पादम् अरेर् दश।

manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇasārikā. yasyās tac chrūyate vākyaṃ śuka pādam arer daśa.

शोचन्त्याश् चाल्पभाग्याया न किं चिद् उपकुर्वता। पुर्त्रेण किम् अपुत्राया मया कार्यम् अरिंदम।

śocantyāś cālpabhāgyāyā na kiṃ cid upakurvatā. purtreṇa kim aputrāyā mayā kāryam ariṃdama.

अल्पभाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया। शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे।

alpabhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā. śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare.

एको ह्य् अहम् अयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण। तरेयम् इषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यम् अकारणम्।

eko hy aham ayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa. tareyam iṣubhiḥ kruddho nanu vīryam akāraṇam.

अधर्मभय भीतश् च परलोकस्य चानघ। तेन लक्ष्मण नाद्याहम् आत्मानम् अभिषेचये।

adharmabhaya bhītaś ca paralokasya cānagha. tena lakṣmaṇa nādyāham ātmānam abhiṣecaye.

एतद् अन्यच् च करुणं विलप्य विजने बहु। अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीम् उपाविशत्।

etad anyac ca karuṇaṃ vilapya vijane bahu. aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīm upāviśat.

विलप्योपरतं रामं गतार्चिषम् इवानलम्। समुद्रम् इव निर्वेगम् आश्वासयत लक्ष्मणः।

vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣam ivānalam. samudram iva nirvegam āśvāsayata lakṣmaṇaḥ.

ध्रुवम् अद्य पुरी राम अयोध्या युधिनां वर। निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी।

dhruvam adya purī rāma ayodhyā yudhināṃ vara. niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī.

नैतद् औपयिकं राम यद् इदं परितप्यसे। विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ।

naitad aupayikaṃ rāma yad idaṃ paritapyase. viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha.

न च सीता त्वया हीना न चाहम् अपि राघव। मुहूर्तम् अपि जीवावो जलान् मत्स्याव् इवोद्धृतौ।

na ca sītā tvayā hīnā na cāham api rāghava. muhūrtam api jīvāvo jalān matsyāv ivoddhṛtau.

न हि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परंतप। द्रष्टुम् इच्छेयम् अद्याहं स्वर्गं वापि त्वया विना।

na hi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ paraṃtapa. draṣṭum iccheyam adyāhaṃ svargaṃ vāpi tvayā vinā.

स लक्ष्मणस्योत्तम पुष्कलं वचो निशम्य चैवं वनवासम् आदरात्। समाः समस्ता विदधे परंतपः प्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः।

sa lakṣmaṇasyottama puṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsam ādarāt. samāḥ samastā vidadhe paraṃtapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...