रामायण 2.37 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 37→

[rm-2-37] • 28 श्लोकाः

यावत् तु निर्यतस् तस्य रजोरूपम् अदृश्यत। नैवेक्ष्वाकुवरस् तावत् संजहारात्मचक्षुषी।

yāvat tu niryatas tasya rajorūpam adṛśyata. naivekṣvākuvaras tāvat saṃjahārātmacakṣuṣī.

यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्य् अत्यन्तधार्मिकम्। तावद् व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने।

yāvad rājā priyaṃ putraṃ paśyaty atyantadhārmikam. tāvad vyavardhatevāsya dharaṇyāṃ putradarśane.

न पश्यति रजो ऽप्य् अस्य यदा रामस्य भूमिपः। तदार्तश् च विषण्णश् च पपात धरणीतले।

na paśyati rajo 'py asya yadā rāmasya bhūmipaḥ. tadārtaś ca viṣaṇṇaś ca papāta dharaṇītale.

तस्य दक्षिणम् अन्वगात् कौसल्या बाहुम् अङ्गना। वामं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया।

tasya dakṣiṇam anvagāt kausalyā bāhum aṅganā. vāmaṃ cāsyānvagāt pārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā.

तां नयेन च संपन्नो धर्मेण निवयेन च। उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः।

tāṃ nayena ca saṃpanno dharmeṇa nivayena ca. uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ.

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस् त्वं दुष्टचारिणी। न हि त्वां द्रष्टुम् इच्छामि न भार्या न च बान्धवी।

kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīs tvaṃ duṣṭacāriṇī. na hi tvāṃ draṣṭum icchāmi na bhāryā na ca bāndhavī.

ये च त्वाम् उपजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम। केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्य् अहम्।

ye ca tvām upajīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama. kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmy aham.

अगृह्णां यच् च ते पाणिम् अग्निं पर्यणयं च यत्। अनुजानामि तत् सर्वम् अस्मिंल् लोके परत्र च।

agṛhṇāṃ yac ca te pāṇim agniṃ paryaṇayaṃ ca yat. anujānāmi tat sarvam asmiṃl loke paratra ca.

भरतश् चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्येदम् अव्ययम्। यन् मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मा तद् दत्तम् आगमत्।

bharataś cet pratītaḥ syād rājyaṃ prāpyedam avyayam. yan me sa dadyāt pitrarthaṃ mā mā tad dattam āgamat.

अथ रेणुसमुध्वस्तं तम् उत्थाप्य नराधिपम्। न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता।

atha reṇusamudhvastaṃ tam utthāpya narādhipam. nyavartata tadā devī kausalyā śokakarśitā.

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निम् इव पाणिना। अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य तापसं।

hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnim iva pāṇinā. anvatapyata dharmātmā putraṃ saṃcintya tāpasaṃ.

निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु। राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा।

nivṛtyaiva nivṛtyaiva sīdato rathavartmasu. rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā.

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रम् अनुस्मरन्। नगरान्तम् अनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रम् अथाब्रवीत्।

vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putram anusmaran. nagarāntam anuprāptaṃ buddhvā putram athābravīt.

वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्। पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते।

vāhanānāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam. padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate.

स नूनं क्व चिद् एवाद्य वृक्षमूलम् उपाश्रितः। काष्ठं वा यदि वाश्मानम् उपधाय शयिष्यते।

sa nūnaṃ kva cid evādya vṛkṣamūlam upāśritaḥ. kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānam upadhāya śayiṣyate.

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांशुगुण्ठितः। विनिःश्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनाम् इवर्षभः।

utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃśuguṇṭhitaḥ. viniḥśvasan prasravaṇāt kareṇūnām ivarṣabhaḥ.

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः। रामम् उत्थाय गच्छन्तं लोकनाथम् अनाथवत्।

drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ. rāmam utthāya gacchantaṃ lokanātham anāthavat.

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यम् आवस। न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुम् उत्सहे।

sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyam āvasa. na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitum utsahe.

इत्य् एवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः। अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम्।

ity evaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ. apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam.

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्। क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।

śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām. klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām.

ताम् अवेक्ष्य पुरीं सर्वां रामम् एवानुचिन्तयन्। विलपन् प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।

tām avekṣya purīṃ sarvāṃ rāmam evānucintayan. vilapan prāviśad rājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam.

महाह्रदम् इवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्। रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च।

mahāhradam ivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam. rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca.

कौसल्याया गृहं शीघ्रं राम मातुर् नयन्तु माम्। इति ब्रुवन्तं राजानम् अनयन् द्वारदर्शितः।

kausalyāyā gṛhaṃ śīghraṃ rāma mātur nayantu mām. iti bruvantaṃ rājānam anayan dvāradarśitaḥ.

ततस् तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम्। अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः।

tatas tatra praviṣṭasya kausalyāyā niveśanam. adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ.

तच् च दृष्ट्वा महाराजो भुजम् उद्यम्य वीर्यवान्। उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम्।

tac ca dṛṣṭvā mahārājo bhujam udyamya vīryavān. uccaiḥ svareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām.

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः। परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम्।

sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ. pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punar āgatam.

न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश। रामं मे ऽनुगता दृष्टिर् अद्यापि न निवर्तते।

na tvāṃ paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa. rāmaṃ me 'nugatā dṛṣṭir adyāpi na nivartate.

तं रामम् एवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्। उपोपविश्याधिकम् आर्तरूपा विनिःश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रं।

taṃ rāmam evānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram. upopaviśyādhikam ārtarūpā viniḥśvasantī vilalāpa kṛcchraṃ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...