रामायण 2.34 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 34→

[rm-2-34] • 36 श्लोकाः

रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम्। समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।

rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam. samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ.

नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्। न चैनम् अभिसंप्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।

nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam. na cainam abhisaṃprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ.

स मुहूर्तम् इवासंज्ञो दुःखितश् च महीपतिः। विललाप महाबाहू रामम् एवानुचिन्तयन्।

sa muhūrtam ivāsaṃjño duḥkhitaś ca mahīpatiḥ. vilalāpa mahābāhū rāmam evānucintayan.

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः। प्राणिनो हिंसिता वापि तस्माद् इदम् उपस्थितम्।

manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ. prāṇino hiṃsitā vāpi tasmād idam upasthitam.

न त्व् एवानागते काले देहाच् च्यवति जीवितम्। कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर् मम न विद्यते।

na tv evānāgate kāle dehāc cyavati jīvitam. kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyur mama na vidyate.

यो ऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम्। विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादम् आत्मजम्।

yo 'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam. vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādam ātmajam.

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृते ऽयं क्लिश्यते जनः। स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्व् इमाम्।

ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte 'yaṃ kliśyate janaḥ. svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tv imām.

एवम् उक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेक्ष्णह। रामेति सकृद् एवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह।

evam uktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitekṣṇaha. rāmeti sakṛd evoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha.

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात् स महीपतिः। नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत्।

saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtāt sa mahīpatiḥ. netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ sumantram idam abravīt.

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वम् आयाहि हयोत्तमैः। प्रापयैनं महाभागम् इतो जनपदात् परम्।

aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvam āyāhi hayottamaiḥ. prāpayainaṃ mahābhāgam ito janapadāt param.

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलम् उच्यते। पित्रा मात्रा च यत् साधुर् वीरो निर्वास्यते वनम्।

evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalam ucyate. pitrā mātrā ca yat sādhur vīro nirvāsyate vanam.

राज्ञो वचनम् आज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः। योजयित्वाययौ तत्र रथम् अश्वैर् अलंकृतम्।

rājño vacanam ājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ. yojayitvāyayau tatra ratham aśvair alaṃkṛtam.

तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम्। आचचक्षे ऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः।

taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam. ācacakṣe 'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ.

राजा सत्वरम् आहूय व्यापृतं वित्तसंचये। उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचि।

rājā satvaram āhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye. uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuci.

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च। वर्षाण्य् एतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रम् आनय।

vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca. varṣāṇy etāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipram ānaya.

नरेन्द्रेणैवम् उक्तस् तु गत्वा कोशगृहं ततः। प्रायच्छत् सर्वम् आहृत्य सीतायै क्षिप्रम् एव तत्।

narendreṇaivam uktas tu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ. prāyacchat sarvam āhṛtya sītāyai kṣipram eva tat.

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्। भूषयाम् आस गात्राणि तैर् विचित्रैर् विभूषणैः।

sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam. bhūṣayām āsa gātrāṇi tair vicitrair vibhūṣaṇaiḥ.

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता। उद्यतो ऽंशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः।

vyarājayata vaidehī veśma tat suvibhūṣitā. udyato 'ṃśumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ.

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर् वचनम् अब्रवीत्। अनाचरन्तीं कृपणं मूध्न्य् उपाघ्राय मैथिलीम्।

tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūr vacanam abravīt. anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūdhny upāghrāya maithilīm.

असत्यः सर्वलोके ऽस्मिन् सततं सत्कृताः प्रियैः। भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः।

asatyaḥ sarvaloke 'smin satataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ. bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ.

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम। तव दैवतम् अस्त्व् एष निर्धनः सधनो ऽपि वा।

sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama. tava daivatam astv eṣa nirdhanaḥ sadhano 'pi vā.

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्। कृताञ्जलिर् उवाचेदं श्वश्रूम् अभिमुखे स्थिता।

vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam. kṛtāñjalir uvācedaṃ śvaśrūm abhimukhe sthitā.

करिष्ये सर्वम् एवाहम् आर्या यद् अनुशास्ति माम्। अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर् वर्तितव्यं श्रुतं च मे।

kariṣye sarvam evāham āryā yad anuśāsti mām. abhijñāsmi yathā bhartur vartitavyaṃ śrutaṃ ca me.

न माम् असज्जनेनार्या समानयितुम् अर्हति। धर्माद् विचलितुं नाहम् अलं चन्द्राद् इव प्रभा।

na mām asajjanenāryā samānayitum arhati. dharmād vicalituṃ nāham alaṃ candrād iva prabhā.

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः। नापतिः सुखम् एधते या स्याद् अपि शतात्मजा।

nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ. nāpatiḥ sukham edhate yā syād api śatātmajā.

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः। अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्।

mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ. amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet.

साहम् एवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा। आर्ये किम् अवमन्येयं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम्।

sāham evaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā. ārye kim avamanyeyaṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam.

सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयंगमम्। शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्।

sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṃgamam. śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam.

तां प्राञ्जलिर् अभिक्रम्य मातृमध्ये ऽतिसत्कृताम्। रामः परमधर्मज्ञो मातरं वाक्यम् अब्रवीत्।

tāṃ prāñjalir abhikramya mātṛmadhye 'tisatkṛtām. rāmaḥ paramadharmajño mātaraṃ vākyam abravīt.

अम्ब मा दुःखिता भूस् त्वं पश्य त्वं पितरं मम। क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रम् एव भविष्यति।

amba mā duḥkhitā bhūs tvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama. kṣayo hi vanavāsasya kṣipram eva bhaviṣyati.

सुप्तायास् ते गमिष्यन्ति नववर्षाणि पञ्च च। सा समग्रम् इह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्।

suptāyās te gamiṣyanti navavarṣāṇi pañca ca. sā samagram iha prāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam.

एतावद् अभिनीतार्थम् उक्त्वा स जननीं वचः। त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः।

etāvad abhinītārtham uktvā sa jananīṃ vacaḥ. trayaḥ śataśatārdhā hi dadarśāvekṣya mātaraḥ.

ताश् चापि स तथैवार्ता मातॄर् दशरथात्मजः। धर्मयुक्तम् इदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः।

tāś cāpi sa tathaivārtā mātṝr daśarathātmajaḥ. dharmayuktam idaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ.

संवासात् परुषं किं चिद् अज्ञानाद् वापि यत् कृतम्। तन् मे समनुजानीत सर्वाश् चामन्त्रयामि वः।

saṃvāsāt paruṣaṃ kiṃ cid ajñānād vāpi yat kṛtam. tan me samanujānīta sarvāś cāmantrayāmi vaḥ.

जज्ञे ऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनाम् इव निःस्वनः। मानवेन्द्रस्य भार्याणाम् एवं वदति राघवे।

jajñe 'tha tāsāṃ saṃnādaḥ krauñcīnām iva niḥsvanaḥ. mānavendrasya bhāryāṇām evaṃ vadati rāghave.

मुरजपणवमेघघोषवद् दशरथवेश्म बभूव यत् पुरा। विलपित परिदेवनाकुलं व्यसनगतं तद् अभूत् सुदुःखितम्।

murajapaṇavameghaghoṣavad daśarathaveśma babhūva yat purā. vilapita paridevanākulaṃ vyasanagataṃ tad abhūt suduḥkhitam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...