महाभारत 7.172 (श्लोक 1)

महाभारत

←द्रोण पर्व→

←अध्याय 172→

[mh-7-172] • 94 श्लोकाः

संजय उवाच। तान् दृष्ट्वा द्रवतः शूरान् बीभत्सुर् अपराजितः। मत्स्यैश् च सोमकैश् चैव सहितो म् अभ्ययात्। तत् प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनंजयः। न्यवारयद् अमेयात्मा द्रोणपुत्रवधेप्सया।

saṃjaya uvāca. tān dṛṣṭvā dravataḥ śūrān bībhatsur aparājitaḥ. matsyaiś ca somakaiś caiva sahito m abhyayāt. tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kuntīputro dhanaṃjayaḥ. nyavārayad ameyātmā droṇaputravadhepsayā.

ततस् ते सैनिका राजन् नैव तत्रावतस्थिरे। संस्थाप्यमाना यत्नेन गोविन्देनार्जुनेन च।

tatas te sainikā rājan naiva tatrāvatasthire. saṃsthāpyamānā yatnena govindenārjunena ca.

एक एव तु बीभत्सुः सोमकावयवैः सह। मत्स्यैर् अन्यैश् च संधाय कौरवैः संन्यवर्तत।

eka eva tu bībhatsuḥ somakāvayavaiḥ saha. matsyair anyaiś ca saṃdhāya kauravaiḥ saṃnyavartata.

ततो द्रुतम् अतिक्रम्य सिंहलाङ्गूलकेतनम्। सव्यसाची महेष्वासम् अश्वत्थामानम् अब्रवीत्।

tato drutam atikramya siṃhalāṅgūlaketanam. savyasācī maheṣvāsam aśvatthāmānam abravīt.

या शक्तिर् यच् च ते वीर्यं यज् ज्ञानं यच् च पौरुषम्। धार्तराष्ट्रेषु या प्रीतिः प्रद्वेषो ऽस्मासु यश् च ते। यच् च भूयो ऽस्ति तेजस् तत् परमं मम दर्शय।

yā śaktir yac ca te vīryaṃ yaj jñānaṃ yac ca pauruṣam. dhārtarāṣṭreṣu yā prītiḥ pradveṣo 'smāsu yaś ca te. yac ca bhūyo 'sti tejas tat paramaṃ mama darśaya.

स एव द्रोणहन्ता ते दर्पं भेत्स्यति पार्षतः। कालानलसमप्रख्यो द्विषताम् अन्तको युधि। समासादय पाञ्चाल्यं मां चापि सहकेशवम्। दर्पं नाशयितास्म्य् अद्य तवोद्वृत्तस्य संयुगे।

sa eva droṇahantā te darpaṃ bhetsyati pārṣataḥ. kālānalasamaprakhyo dviṣatām antako yudhi. samāsādaya pāñcālyaṃ māṃ cāpi sahakeśavam. darpaṃ nāśayitāsmy adya tavodvṛttasya saṃyuge.

धृतराष्ट्र उवाच। आचार्यपुत्रो मानार्हो बलवांश् चापि संजय। प्रीतिर् धनंजये चास्य प्रियश् चापि स वासवेः।

dhṛtarāṣṭra uvāca. ācāryaputro mānārho balavāṃś cāpi saṃjaya. prītir dhanaṃjaye cāsya priyaś cāpi sa vāsaveḥ.

न भूतपूर्वं बीभत्सोर् वाक्यं परुषम् ईदृशम्। अथ कस्मात् स कौन्तेयः सखायं रूक्षम् अब्रवीत्।

na bhūtapūrvaṃ bībhatsor vākyaṃ paruṣam īdṛśam. atha kasmāt sa kaunteyaḥ sakhāyaṃ rūkṣam abravīt.

संजय उवाच। युवराजे हते चैव वृद्धक्षत्रे च पौरवे। इष्वस्त्रविधिसंपन्ने मालवे च सुदर्शने।

saṃjaya uvāca. yuvarāje hate caiva vṛddhakṣatre ca paurave. iṣvastravidhisaṃpanne mālave ca sudarśane.

धृष्टद्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पराजिते। युधिष्ठिरस्य तैर् वाक्यैर् मर्मण्य् अपि च घट्टिते।

dhṛṣṭadyumne sātyakau ca bhīme cāpi parājite. yudhiṣṭhirasya tair vākyair marmaṇy api ca ghaṭṭite.

अन्तर्भेदे च संजाते दुःखं संस्मृत्य च प्रभो। अभूतपूर्वो बीभत्सोर् दुःखान् मन्युर् अजायत।

antarbhede ca saṃjāte duḥkhaṃ saṃsmṛtya ca prabho. abhūtapūrvo bībhatsor duḥkhān manyur ajāyata.

तस्माद् अनर्हम् अश्लीलम् अप्रियं द्रौणिम् उक्तवान्। मान्यम् आचार्यतनयं रूक्षं कापुरुषो यथा।

tasmād anarham aślīlam apriyaṃ drauṇim uktavān. mānyam ācāryatanayaṃ rūkṣaṃ kāpuruṣo yathā.

एवम् उक्तः श्वसन् क्रोधान् महेष्वासतमो नृप। पार्थेन परुषं वाक्यं सर्वमर्मघ्नया गिरा। द्रौणिश् चुकोप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः।

evam uktaḥ śvasan krodhān maheṣvāsatamo nṛpa. pārthena paruṣaṃ vākyaṃ sarvamarmaghnayā girā. drauṇiś cukopa pārthāya kṛṣṇāya ca viśeṣataḥ.

स तु यत्तो रथे स्थित्वा वार्य् उपस्पृश्य वीर्यवान्। देवैर् अपि सुदुर्धर्षम् अस्त्रम् आग्नेयम् आददे।

sa tu yatto rathe sthitvā vāry upaspṛśya vīryavān. devair api sudurdharṣam astram āgneyam ādade.

दृश्यादृश्यान् अरिगणान् उद्दिश्याचार्यनन्दनः। सो ऽभिमन्त्र्य शरं दीप्तं विधूमम् इव पावकम्। सर्वतः क्रोधम् आविश्य चिक्षेप परवीरहा।

dṛśyādṛśyān arigaṇān uddiśyācāryanandanaḥ. so 'bhimantrya śaraṃ dīptaṃ vidhūmam iva pāvakam. sarvataḥ krodham āviśya cikṣepa paravīrahā.

ततस् तुमुलम् आकाशे शरवर्षम् अजायत। पावकार्चिः परीतं तत् पार्थम् एवाभिपुप्लुवे। उल्काश् च गगनात् पेतुर् दिशश् च न चकाशिरे। तमश् च सहसा रौद्रं चमूम् अवततार ताम्। रक्षांसि च पिशाचाश् च विनेदुर् अभिसंगताः। ववुश् च शिशिरा वाताः सूर्यो नैव तताप च।

tatas tumulam ākāśe śaravarṣam ajāyata. pāvakārciḥ parītaṃ tat pārtham evābhipupluve. ulkāś ca gaganāt petur diśaś ca na cakāśire. tamaś ca sahasā raudraṃ camūm avatatāra tām. rakṣāṃsi ca piśācāś ca vinedur abhisaṃgatāḥ. vavuś ca śiśirā vātāḥ sūryo naiva tatāpa ca.

चुक्रुशुर् दानवाश् चापि दिक्षु सर्वासु भैरवम्। रुधिरं चापि वर्षन्तो विनेदुस् तोयदाम्बरे।

cukruśur dānavāś cāpi dikṣu sarvāsu bhairavam. rudhiraṃ cāpi varṣanto vinedus toyadāmbare.

पक्षिणः पशवो गावो मुनयश् चापि सुव्रताः। परमं प्रयतात्मानो न शान्तिम् उपलेभिरे।

pakṣiṇaḥ paśavo gāvo munayaś cāpi suvratāḥ. paramaṃ prayatātmāno na śāntim upalebhire.

भ्रान्तसर्वमहाभूतम् आवर्जितदिवाकरम्। त्रैलोक्यम् अभिसंतप्तं ज्वराविष्टम् इवातुरम्।

bhrāntasarvamahābhūtam āvarjitadivākaram. trailokyam abhisaṃtaptaṃ jvarāviṣṭam ivāturam.

शरतेजो ऽभिसंतप्ता नागा भूमिशयास् तथा। निःश्वसन्तः समुत्पेतुस् तेजो घोरं मुमुक्षवः।

śaratejo 'bhisaṃtaptā nāgā bhūmiśayās tathā. niḥśvasantaḥ samutpetus tejo ghoraṃ mumukṣavaḥ.

जलजानि च सत्त्वानि दह्यमानानि भारत। न शान्तिम् उपजग्मुर् हि तप्यमानैर् जलाशयैः।

jalajāni ca sattvāni dahyamānāni bhārata. na śāntim upajagmur hi tapyamānair jalāśayaiḥ.

दिशः खं प्रदिशश् चैव भुवं च शरवृष्टयः। उच्चावचा निपेतुर् वै गरुडानिलरंहसः।

diśaḥ khaṃ pradiśaś caiva bhuvaṃ ca śaravṛṣṭayaḥ. uccāvacā nipetur vai garuḍānilaraṃhasaḥ.

तैः शरैर् द्रोणपुत्रस्य वज्रवेगसमाहितैः। प्रदग्धाः शत्रवः पेतुर् अग्निदग्धा इव द्रुमाः। कृष्णार्जुनौ हताव् अद्य द्रोणपुत्रस्य मायया। इति स्म सर्वे यो[? -र्वयो]धानां मतम् आसीत् तदानघ।

taiḥ śarair droṇaputrasya vajravegasamāhitaiḥ. pradagdhāḥ śatravaḥ petur agnidagdhā iva drumāḥ. kṛṣṇārjunau hatāv adya droṇaputrasya māyayā. iti sma sarve yo[? -rvayo]dhānāṃ matam āsīt tadānagha.

दह्यमाना महानागाः पेतुर् उर्व्यां समन्ततः। नदन्तो भैरवान् नादाञ् जलदोपमनिस्वनान्।

dahyamānā mahānāgāḥ petur urvyāṃ samantataḥ. nadanto bhairavān nādāñ jaladopamanisvanān.

अपरे प्रद्रुतास् तत्र दह्यमाना महागजाः। त्रेसुस् तथापरे घोरे वने दावाग्निसंवृताः।

apare pradrutās tatra dahyamānā mahāgajāḥ. tresus tathāpare ghore vane dāvāgnisaṃvṛtāḥ.

द्रुमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिष। अश्ववृन्दान्य् अदृश्यन्त रथवृन्दानि चाभिभो। अपतन्त रथौघाश् च तत्र तत्र सहस्रशः।

drumāṇāṃ śikharāṇīva dāvadagdhāni māriṣa. aśvavṛndāny adṛśyanta rathavṛndāni cābhibho. apatanta rathaughāś ca tatra tatra sahasraśaḥ.

तत् सैन्यं भगवान् अग्निर् ददाह युधि भारत। युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः।

tat sainyaṃ bhagavān agnir dadāha yudhi bhārata. yugānte sarvabhūtāni saṃvartaka ivānalaḥ.

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां दह्यमानां महाहवे। प्रहृष्टास् तावका राजन् सिंहनादान् विनेदिरे।

dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dahyamānāṃ mahāhave. prahṛṣṭās tāvakā rājan siṃhanādān vinedire.

ततस् तूर्यसहस्राणि नानालिङ्गानि भारत। तूर्णम् आजघ्निरे हृष्टास् तावका जितकाशिनः। हाहाकारे ततः सैन्ये पाण्डवेयेषु भारत। रथसंघाश् च दह्यन्त हयानां प्रयुतानि च। तथा हयानां वृन्दानि पत्तयश् चाप्य् अनल्पकाः। गुरुपुत्रास्त्रवृर्ध्यत[?द्ध्यर्थ]म् एकज्वालम् अभूद् बलम्। वस्त्रैर् आभरणैश् छन्नैः केतुभिश् चोद्धतानलैः। धावमानैश् च पुरुषैर् देहबद्धैर् इवाग्निभिः। नादह्यमानः पाण्डूनां कश् चित् सैन्ये व्यदृश्यत। उदीर्णं द्रोणपुत्रं च दृष्ट्वा पार्थः परंतपः। गाण्डीवं ज्यां च बाणांश् च सो ऽनुमन्त्र्य महाबलः। ससर्ज प्र[?र्जाप्र]तिमं दिव्यम् अस्त्रं ब्राह्मम् अतित्वरम्।

tatas tūryasahasrāṇi nānāliṅgāni bhārata. tūrṇam ājaghnire hṛṣṭās tāvakā jitakāśinaḥ. hāhākāre tataḥ sainye pāṇḍaveyeṣu bhārata. rathasaṃghāś ca dahyanta hayānāṃ prayutāni ca. tathā hayānāṃ vṛndāni pattayaś cāpy analpakāḥ. guruputrāstravṛrdhyata[?ddhyartha]m ekajvālam abhūd balam. vastrair ābharaṇaiś channaiḥ ketubhiś coddhatānalaiḥ. dhāvamānaiś ca puruṣair dehabaddhair ivāgnibhiḥ. nādahyamānaḥ pāṇḍūnāṃ kaś cit sainye vyadṛśyata. udīrṇaṃ droṇaputraṃ ca dṛṣṭvā pārthaḥ paraṃtapaḥ. gāṇḍīvaṃ jyāṃ ca bāṇāṃś ca so 'numantrya mahābalaḥ. sasarja pra[?rjāpra]timaṃ divyam astraṃ brāhmam atitvaram.

कृत्स्ना ह्य् अक्षौहिणी राजन् सव्यसाची च पाण्डवः। तमसा संवृते लोके नादृश्यत महाहवे।

kṛtsnā hy akṣauhiṇī rājan savyasācī ca pāṇḍavaḥ. tamasā saṃvṛte loke nādṛśyata mahāhave.

नैव नस् तादृशं राजन् दृष्टपूर्वं न च श्रुतम्। यादृशं द्रोणपुत्रेण सृष्टम् अस्त्रम् अमर्षिणा।

naiva nas tādṛśaṃ rājan dṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam. yādṛśaṃ droṇaputreṇa sṛṣṭam astram amarṣiṇā.

अर्जुनस् तु महाराज ब्राह्मम् अस्त्रम् उदैरयत्। सर्वास्त्रप्रतिघाताय विहितं पद्मयोनिना।

arjunas tu mahārāja brāhmam astram udairayat. sarvāstrapratighātāya vihitaṃ padmayoninā.

ततो मुहूर्ताद् इव तत् तमो व्युपशशाम ह। प्रववौ चानिलः शीतो दिशश् च विमलाभवन्।

tato muhūrtād iva tat tamo vyupaśaśāma ha. pravavau cānilaḥ śīto diśaś ca vimalābhavan.

तत्राद्भुतम् अपश्याम कृत्स्नाम् अक्षौहिणीं हताम्। अनभिज्ञेयरूपां च प्रदग्धाम् अस्त्रमायया।

tatrādbhutam apaśyāma kṛtsnām akṣauhiṇīṃ hatām. anabhijñeyarūpāṃ ca pradagdhām astramāyayā.

ततो वीरौ महेष्वासौ विमुक्तौ केशवार्जुनौ। सहितौ संप्रदृश्येतां नभसीव तमोनुदौ। ततो गाण्डीवधन्वा च केशवश् चाक्षताव् उभौ।

tato vīrau maheṣvāsau vimuktau keśavārjunau. sahitau saṃpradṛśyetāṃ nabhasīva tamonudau. tato gāṇḍīvadhanvā ca keśavaś cākṣatāv ubhau.

सपताकध्वजहयः सानुकर्षवरायुधः। प्रबभौ स रथो मुक्तस् तावकानां भयंकरः।

sapatākadhvajahayaḥ sānukarṣavarāyudhaḥ. prababhau sa ratho muktas tāvakānāṃ bhayaṃkaraḥ.

ततः किलकिलाशब्दः शङ्खभेरीरवैः सह। पाण्डवानां प्रहृष्टानां क्षणेन समजायत। पाण्डवान् मुदितान् दृष्ट्वा सर्वान् एव स्वसैनिकान्। दुर्योधनपुरोगास् तु कौरव्या व्यथिताभवन्। इत्थं द्रौणिमहेष्वासं पार्थम् अप्रतिमं रणे। युद्धायोदीर्णमनसम् अप्रधृष्यं सुरैर् अपि। आवृण्वानं दिशः सर्वा बाणजालैः समन्ततः। दृष्ट्वा गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैर् आशीविषोपमैः। आदित्यम् इव दुष्प्रेक्ष्यं दहन्तम् अहितान् रणे।

tataḥ kilakilāśabdaḥ śaṅkhabherīravaiḥ saha. pāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ kṣaṇena samajāyata. pāṇḍavān muditān dṛṣṭvā sarvān eva svasainikān. duryodhanapurogās tu kauravyā vyathitābhavan. itthaṃ drauṇimaheṣvāsaṃ pārtham apratimaṃ raṇe. yuddhāyodīrṇamanasam apradhṛṣyaṃ surair api. āvṛṇvānaṃ diśaḥ sarvā bāṇajālaiḥ samantataḥ. dṛṣṭvā gāṇḍīvanirmuktaiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ. ādityam iva duṣprekṣyaṃ dahantam ahitān raṇe.

हताव् इति तयोर् आसीत् सेनयोर् उभयोर् मतिः। तरसाभ्यागतौ दृष्ट्वा विमुक्तौ केशवार्जुनौ।

hatāv iti tayor āsīt senayor ubhayor matiḥ. tarasābhyāgatau dṛṣṭvā vimuktau keśavārjunau.

ताव् अक्षतौ प्रमुदितौ दध्मतुर् वारिजोत्तमौ। दृष्ट्वा प्रमुदितान् पार्थांस् त्वदीया व्यथिताभवन्।

tāv akṣatau pramuditau dadhmatur vārijottamau. dṛṣṭvā pramuditān pārthāṃs tvadīyā vyathitābhavan.

विमुक्तौ च महात्मानौ दृष्ट्वा द्रौणिः सुदुःखितः। मुहूर्तं चिन्तयाम् आस किं त्व् एतद् इति मारिष।

vimuktau ca mahātmānau dṛṣṭvā drauṇiḥ suduḥkhitaḥ. muhūrtaṃ cintayām āsa kiṃ tv etad iti māriṣa.

चिन्तयित्वा तु राजेन्द्र ध्यानशोकपरायणः। निःश्वसन् दीर्घम् उष्णं च विमनाश् चाभवत् तदा।

cintayitvā tu rājendra dhyānaśokaparāyaṇaḥ. niḥśvasan dīrgham uṣṇaṃ ca vimanāś cābhavat tadā.

ततो द्रौणिर् धनुर् न्यस्य रथात् प्रस्कन्द्य वेगितः। धिग् धिक् सर्वम् इदं मिथ्येत्य् उक्त्वा संप्राद्रवद् रणात्।

tato drauṇir dhanur nyasya rathāt praskandya vegitaḥ. dhig dhik sarvam idaṃ mithyety uktvā saṃprādravad raṇāt.

ततः स्निग्धाम्बुदाभासं वेदव्यासम् अकल्मषम्। आवासं च सरस्वत्याः स वै व्यासं ददर्श ह।

tataḥ snigdhāmbudābhāsaṃ vedavyāsam akalmaṣam. āvāsaṃ ca sarasvatyāḥ sa vai vyāsaṃ dadarśa ha.

तं द्रौणिर् अग्रतो दृष्ट्वा स्थितं कुरुकुलोद्वह। सन्नकण्ठो ऽब्रवीद् वाक्यम् अभिवाद्य सुदीनवत्।

taṃ drauṇir agrato dṛṣṭvā sthitaṃ kurukulodvaha. sannakaṇṭho 'bravīd vākyam abhivādya sudīnavat.

भो भो माया यदृच्छा वा न विद्मः किम् इदं भवेत्। पृच्छामि त्वाम् अहं तात संदेहं तं वदस्व मे। अस्त्रं त्व् इदं कथं मिथ्या मम कश् च व्यतिक्रमः।

bho bho māyā yadṛcchā vā na vidmaḥ kim idaṃ bhavet. pṛcchāmi tvām ahaṃ tāta saṃdehaṃ taṃ vadasva me. astraṃ tv idaṃ kathaṃ mithyā mama kaś ca vyatikramaḥ.

अधरोत्तरम् एतद् वा लोकानां वा पराभवः। यद् इमौ जीवतः कृष्णौ कालो हि दुरतिक्रमः।

adharottaram etad vā lokānāṃ vā parābhavaḥ. yad imau jīvataḥ kṛṣṇau kālo hi duratikramaḥ.

नासुरामरगन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः। न सर्पयक्षपतगा न मनुष्याः कथं चन।

nāsurāmaragandharvā na piśācā na rākṣasāḥ. na sarpayakṣapatagā na manuṣyāḥ kathaṃ cana.

उत्सहन्ते ऽन्यथा कर्तुम् एतद् अस्त्रं मयेरितम्। तद् इदं केवलं हत्वा युक्ताम् अक्षौहिणीं ज्वलत्। सर्वघाति मया मुक्तम् अस्त्रं परमदारुणम्।

utsahante 'nyathā kartum etad astraṃ mayeritam. tad idaṃ kevalaṃ hatvā yuktām akṣauhiṇīṃ jvalat. sarvaghāti mayā muktam astraṃ paramadāruṇam.

केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नावधीत् केशवार्जुनौ। एतत् प्रब्रूहि भगवन् मया पृष्टो यथातथम्। श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वेन सर्वम् एतन् महामुने। संजय उवाच। ततः समाययौ व्यासो दृष्ट्वास्त्रं समुदीरितम्। तं प्राप्तं पूजयित्वा तु द्रौणिः पप्रच्छ संशयम्। यन् निमित्तं महास्त्रेण न दग्धौ केशवार्जुनौ। केनोपायेन निर्मुक्तौ तन् मे त्वं ब्रूहि तत्त्वतः।

kenemau martyadharmāṇau nāvadhīt keśavārjunau. etat prabrūhi bhagavan mayā pṛṣṭo yathātatham. śrotum icchāmi tattvena sarvam etan mahāmune. saṃjaya uvāca. tataḥ samāyayau vyāso dṛṣṭvāstraṃ samudīritam. taṃ prāptaṃ pūjayitvā tu drauṇiḥ papraccha saṃśayam. yan nimittaṃ mahāstreṇa na dagdhau keśavārjunau. kenopāyena nirmuktau tan me tvaṃ brūhi tattvataḥ.

व्यास उवाच। महान्तम् एतम् अर्थं मां यं त्वं पृच्छसि विस्मयात्। तत् प्रवक्ष्यामि ते सर्वं समाधाय मनः शृणु।

vyāsa uvāca. mahāntam etam arthaṃ māṃ yaṃ tvaṃ pṛcchasi vismayāt. tat pravakṣyāmi te sarvaṃ samādhāya manaḥ śṛṇu.

यो ऽसौ नारायणो नाम पूर्वेषाम् अपि पूर्वजः। आदिदेवो जगन्नाथो लोककर्ता स्वयं प्रभुः। आद्यः सर्वस्य लोकस्य अनादिनिधनो ऽच्युतः। व्याकुर्वते यस्य तत्त्वं श्रुतयो मुनयश् च ह। अतो ऽजय्यः सर्वभूतैर् मनसापि जगत्पतिः। तस्माद् इमं जेतुकामो अज्ञानतमसा वृतः। मा शुचः पुरुषव्याघ्र विद्धि तद्वद् इहार्जुनम्। तस्य शक्तिर् असौ पार्थस् तस्माच् छोकम् इमं त्यज। विश्वेश्वरो ऽथ लोकादिः परमात्मा ह्य् अधोक्षजः। सहस्रसंमिताद् अंशाद् एकांशो ऽयम् अजायत। देवानां हितकामार्थं लोकानां चैव सत्तम। अजायत च कार्यार्थं पुत्रो धर्मस्य विश्वकृत्।

yo 'sau nārāyaṇo nāma pūrveṣām api pūrvajaḥ. ādidevo jagannātho lokakartā svayaṃ prabhuḥ. ādyaḥ sarvasya lokasya anādinidhano 'cyutaḥ. vyākurvate yasya tattvaṃ śrutayo munayaś ca ha. ato 'jayyaḥ sarvabhūtair manasāpi jagatpatiḥ. tasmād imaṃ jetukāmo ajñānatamasā vṛtaḥ. mā śucaḥ puruṣavyāghra viddhi tadvad ihārjunam. tasya śaktir asau pārthas tasmāc chokam imaṃ tyaja. viśveśvaro 'tha lokādiḥ paramātmā hy adhokṣajaḥ. sahasrasaṃmitād aṃśād ekāṃśo 'yam ajāyata. devānāṃ hitakāmārthaṃ lokānāṃ caiva sattama. ajāyata ca kāryārthaṃ putro dharmasya viśvakṛt.

स तपस् तीव्रम् आतस्थे मैनाकं गिरिम् आस्थितः। ऊर्ध्वबाहुर् महातेजा ज्वलनादित्यसंनिभः।

sa tapas tīvram ātasthe mainākaṃ girim āsthitaḥ. ūrdhvabāhur mahātejā jvalanādityasaṃnibhaḥ.

षष्टिं वर्षसहस्राणि तावन्त्य् एव शतानि च। अशोषयत् तदात्मानं वायुभक्षो ऽम्बुजेक्षणः।

ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca. aśoṣayat tadātmānaṃ vāyubhakṣo 'mbujekṣaṇaḥ.

अथापरं तपस् तप्त्वा द्विस् ततो ऽन्यत् पुनर् महत्। द्यावापृथिव्योर् विवरं तेजसा समपूरयत्।

athāparaṃ tapas taptvā dvis tato 'nyat punar mahat. dyāvāpṛthivyor vivaraṃ tejasā samapūrayat.

स तेन तपसा तात ब्रह्मभूतो यदाभवत्। ततो विश्वेश्वरं योनिं विश्वस्य जगतः पतिम्।

sa tena tapasā tāta brahmabhūto yadābhavat. tato viśveśvaraṃ yoniṃ viśvasya jagataḥ patim.

ददर्श भृशदुर्दर्शं सर्वदेवैर् अपीश्वरम्। अणीयसाम् अणीयांसं बृहद्भ्यश् च बृहत्तरम्। अस्तावीत् समनुध्यायन् महादेवं बृहत्तरम्।

dadarśa bhṛśadurdarśaṃ sarvadevair apīśvaram. aṇīyasām aṇīyāṃsaṃ bṛhadbhyaś ca bṛhattaram. astāvīt samanudhyāyan mahādevaṃ bṛhattaram.

रुद्रम् ईशानम् ऋषभं चेकितानम् अजं परम्। हरं शंभुं कपर्दिनम्। गच्छतस् तिष्ठतो वापि सर्वभूतहृदि स्थितम्।

rudram īśānam ṛṣabhaṃ cekitānam ajaṃ param. haraṃ śaṃbhuṃ kapardinam. gacchatas tiṣṭhato vāpi sarvabhūtahṛdi sthitam.

दुर्वारणं दुर्दृशं तिग्ममन्युं; महात्मानं सर्वहरं प्रचेतसम्। दिव्यं चापम् इषुधी चाददानं; हिरण्यवर्माणम् अनन्तवीर्यम्। दुर्वारणं सुदुर्धर्षं दुर्निरीक्ष्यं दुरासदम्। अतिमन्युं महात्मानं सर्वभूतप्रचेतसम्। तं देवदेवं परमाणुम् ईड्यं। संख्ये दिव्याविषुधी आददानम्।

durvāraṇaṃ durdṛśaṃ tigmamanyuṃ; mahātmānaṃ sarvaharaṃ pracetasam. divyaṃ cāpam iṣudhī cādadānaṃ; hiraṇyavarmāṇam anantavīryam. durvāraṇaṃ sudurdharṣaṃ durnirīkṣyaṃ durāsadam. atimanyuṃ mahātmānaṃ sarvabhūtapracetasam. taṃ devadevaṃ paramāṇum īḍyaṃ. saṃkhye divyāviṣudhī ādadānam.

पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलं; परश्वधिं गदिनं स्वायतासिम्। सुभ्रुं जटामण्डलचन्द्रमौलिं; व्याघ्राजिनं परिघं दण्डपाणिम्।

pinākinaṃ vajriṇaṃ dīptaśūlaṃ; paraśvadhiṃ gadinaṃ svāyatāsim. subhruṃ jaṭāmaṇḍalacandramauliṃ; vyāghrājinaṃ parighaṃ daṇḍapāṇim.

शुभाङ्गदं नागयज्ञोपवीतिं; विश्वैर् गणैः शोभितं भूतसंघैः। एकीभूतं तपसां संनिधानं; वयोतिगैः सुष्टुतम् इष्टवाग्भिः।

śubhāṅgadaṃ nāgayajñopavītiṃ; viśvair gaṇaiḥ śobhitaṃ bhūtasaṃghaiḥ. ekībhūtaṃ tapasāṃ saṃnidhānaṃ; vayotigaiḥ suṣṭutam iṣṭavāgbhiḥ.

जलं दिवं खं क्षितिं चन्द्रसूर्यौ; तथा वाय्वग्नी प्रतिमानं जगच् च। नालं द्रष्टुं यमजं भिन्नवृत्ता; ब्रह्मद्विषघ्नम् अमृतस्य योनिम्। ये चानृता नास्तिकाः पापशीलाः।

jalaṃ divaṃ khaṃ kṣitiṃ candrasūryau; tathā vāyvagnī pratimānaṃ jagac ca. nālaṃ draṣṭuṃ yamajaṃ bhinnavṛttā; brahmadviṣaghnam amṛtasya yonim. ye cānṛtā nāstikāḥ pāpaśīlāḥ.

यं पश्यन्ति ब्राह्मणाः साधुवृत्ताः; क्षीणे पापे मनसा ये विशोकाः। स तन्निष्ठस् तपसा धर्मम् ईड्यं; तद्भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श। नारायणो देवम् एवप्रभावम्। दृष्ट्वा चैनं वाङ्मनोबुद्धिदेहैः; संहृष्टात्मा मुमुदे देवदेवम्।

yaṃ paśyanti brāhmaṇāḥ sādhuvṛttāḥ; kṣīṇe pāpe manasā ye viśokāḥ. sa tanniṣṭhas tapasā dharmam īḍyaṃ; tadbhaktyā vai viśvarūpaṃ dadarśa. nārāyaṇo devam evaprabhāvam. dṛṣṭvā cainaṃ vāṅmanobuddhidehaiḥ; saṃhṛṣṭātmā mumude devadevam.

अक्षमालापरिक्षिप्तं ज्योतिषां परमं निधिम्। ततो नारायणो दृष्ट्वा ववन्दे विश्वसंभवम्।

akṣamālāparikṣiptaṃ jyotiṣāṃ paramaṃ nidhim. tato nārāyaṇo dṛṣṭvā vavande viśvasaṃbhavam.

वरदं पृथुचार्वङ्ग्या पार्वत्या सहितं प्रभुम्। क्रीडमानं महात्मानं भूतसंघगणैर् वृतम्। अजम् ईशानम् अव्यग्रं कारणात्मानम् अच्युतम्।

varadaṃ pṛthucārvaṅgyā pārvatyā sahitaṃ prabhum. krīḍamānaṃ mahātmānaṃ bhūtasaṃghagaṇair vṛtam. ajam īśānam avyagraṃ kāraṇātmānam acyutam.

अभिवाद्याथ रुद्राय सद्यो ऽन्धकनिपातिने। स जानुभ्यां महीं गत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्। पद्माक्षस् तं विरूपाक्षम् अभितुष्टाव भक्तिमान्।

abhivādyātha rudrāya sadyo 'ndhakanipātine. sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā kṛtvā śirasi cāñjalim. padmākṣas taṃ virūpākṣam abhituṣṭāva bhaktimān.

त्वत् संभूता भूतकृतो वरेण्य; गोप्तारो ऽद्य भुवनं पूर्वदेवाः। आविश्येमां धरणीं ये ऽभ्यरक्षन्; पुरा पुराणां तव देव सृष्टिम्।

tvat saṃbhūtā bhūtakṛto vareṇya; goptāro 'dya bhuvanaṃ pūrvadevāḥ. āviśyemāṃ dharaṇīṃ ye 'bhyarakṣan; purā purāṇāṃ tava deva sṛṣṭim.

सुरासुरान् नागरक्षःपिशाचान्; नरान् सुपर्णान् अथ गन्धर्वयक्षान्। पृथग्विधान् भूतसंघांश् च विश्वांस्; त्वत्संभूतान् विद्म सर्वांस् तथैव। ऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं; मैत्रं त्वाष्ट्रं कर्म सौम्यं च तुभ्यम्।

surāsurān nāgarakṣaḥpiśācān; narān suparṇān atha gandharvayakṣān. pṛthagvidhān bhūtasaṃghāṃś ca viśvāṃs; tvatsaṃbhūtān vidma sarvāṃs tathaiva. aindraṃ yāmyaṃ vāruṇaṃ vaittapālyaṃ; maitraṃ tvāṣṭraṃ karma saumyaṃ ca tubhyam.

रूपं ज्योतिः शब्द आकाशवायुः; स्पर्शः स्वाद्यं सलिलं गन्ध उर्वी। कामो ब्रह्मा ब्रह्म च ब्राह्मणाश् च; त्वत्संभूतं स्थास्नु चरिष्णु चेदम्।

rūpaṃ jyotiḥ śabda ākāśavāyuḥ; sparśaḥ svādyaṃ salilaṃ gandha urvī. kāmo brahmā brahma ca brāhmaṇāś ca; tvatsaṃbhūtaṃ sthāsnu cariṣṇu cedam.

अद्भ्यः स्तोका यान्ति यथा पृथक्त्वं; ताभिश् चैक्यं संक्षये यान्ति भूयः। एवं विद्वान् प्रभवं चाप्य् अयं च; हित्वा भूतानां तत्र सायुज्यम् एति।

adbhyaḥ stokā yānti yathā pṛthaktvaṃ; tābhiś caikyaṃ saṃkṣaye yānti bhūyaḥ. evaṃ vidvān prabhavaṃ cāpy ayaṃ ca; hitvā bhūtānāṃ tatra sāyujyam eti.

दिव्यावृतौ मानसौ द्वौ सुपर्णाव्; अवाक्शाखः पिप्पलः सप्त गोपाः। दशाप्य् अन्ये ये पुरं धारयन्ति; त्वया सृष्टास् ते हि तेभ्यः परस् त्वम्। वाचश् चार्था देवता लोकपाला। लोकान् अन्ये ये पुरा धारयन्ति। गता हि तेभ्यः परमं तत्परं च। त्वत् संभूतास् ते च तेभ्यः परस् त्वम्। भूतं भव्यं भविता चाप्य् अधृष्यं; त्वत्संभूता भुवनानीह विश्वा। त्वत्तो भावाः सर्व एवाभिवृत्ताः।

divyāvṛtau mānasau dvau suparṇāv; avākśākhaḥ pippalaḥ sapta gopāḥ. daśāpy anye ye puraṃ dhārayanti; tvayā sṛṣṭās te hi tebhyaḥ paras tvam. vācaś cārthā devatā lokapālā. lokān anye ye purā dhārayanti. gatā hi tebhyaḥ paramaṃ tatparaṃ ca. tvat saṃbhūtās te ca tebhyaḥ paras tvam. bhūtaṃ bhavyaṃ bhavitā cāpy adhṛṣyaṃ; tvatsaṃbhūtā bhuvanānīha viśvā. tvatto bhāvāḥ sarva evābhivṛttāḥ.

भक्तं च मां भजमानं भजस्व; मा रीरिषो माम् अहिताहितेन। आत्मानं त्वाम् आत्मनो ऽनन्यभावो; विद्वान् एवं गच्छति ब्रह्म शुक्रम्।

bhaktaṃ ca māṃ bhajamānaṃ bhajasva; mā rīriṣo mām ahitāhitena. ātmānaṃ tvām ātmano 'nanyabhāvo; vidvān evaṃ gacchati brahma śukram.

अस्तौषं त्वां तव संमानम् इच्छन्; विचिन्वन् वै सवृषं देववर्य। सुदुर्लभान् देहि वरान् ममेष्टान्; अभिष्टुतः प्रतिकार्षीश् च मा माम्।

astauṣaṃ tvāṃ tava saṃmānam icchan; vicinvan vai savṛṣaṃ devavarya. sudurlabhān dehi varān mameṣṭān; abhiṣṭutaḥ pratikārṣīś ca mā mām.

तस्मै वरान् अचिन्त्यात्मा नीलकण्ठः पिनाकधृक्। अर्हते देवमुख्याय प्रायच्छद् ऋषिसंस्तुतः।

tasmai varān acintyātmā nīlakaṇṭhaḥ pinākadhṛk. arhate devamukhyāya prāyacchad ṛṣisaṃstutaḥ.

नीलकण्ठ उवाच। मत्प्रसादान् मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिषु। अप्रमेयबलात्मा त्वं नारायण भविष्यसि।

nīlakaṇṭha uvāca. matprasādān manuṣyeṣu devagandharvayoniṣu. aprameyabalātmā tvaṃ nārāyaṇa bhaviṣyasi.

न च त्वा प्रसहिष्यन्ति देवासुरमहोरगाः। न पिशाचा न गन्धर्वा न नरा न च राक्षसाः।

na ca tvā prasahiṣyanti devāsuramahoragāḥ. na piśācā na gandharvā na narā na ca rākṣasāḥ.

न सुपर्णास् तथा नागा न च विश्वे वियोनिजाः। न कश् चित् त्वां च देवो ऽपि समरेषु विजेष्यति।

na suparṇās tathā nāgā na ca viśve viyonijāḥ. na kaś cit tvāṃ ca devo 'pi samareṣu vijeṣyati.

न शस्त्रेण न वज्रेण नाग्निना न च वायुना। नार्द्रेण न च शुष्केण त्रसेन स्थावरेण वा। न हस्तेन न पादेन न काष्ठेन न लोष्टुना।

na śastreṇa na vajreṇa nāgninā na ca vāyunā. nārdreṇa na ca śuṣkeṇa trasena sthāvareṇa vā. na hastena na pādena na kāṣṭhena na loṣṭunā.

कश् चित् तव रुजं कर्ता मत्प्रसादात् कथं चन। अपि चेत् समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिकः।

kaś cit tava rujaṃ kartā matprasādāt kathaṃ cana. api cet samaraṃ gatvā bhaviṣyasi mamādhikaḥ.

व्यास उवाच। एवम् एते वरा लब्धाः पुरस्ताद् विद्धि शौरिणा। स एष देवश् चरति मायया मोहयञ् जगत्।

vyāsa uvāca. evam ete varā labdhāḥ purastād viddhi śauriṇā. sa eṣa devaś carati māyayā mohayañ jagat.

तस्यैव तपसा जातं नरं नाम महामुनिम्। तुल्यम् एतेन देवेन तं जानीह्य् अर्जुनं सदा।

tasyaiva tapasā jātaṃ naraṃ nāma mahāmunim. tulyam etena devena taṃ jānīhy arjunaṃ sadā.

ताव् एतौ पूर्वदेवानां परमोपचिताव् ऋषी। लोकयात्राविधानार्थं संजायेते युगे युगे। दानवानां वधाय च। धर्मसंस्थापनार्थाय।

tāv etau pūrvadevānāṃ paramopacitāv ṛṣī. lokayātrāvidhānārthaṃ saṃjāyete yuge yuge. dānavānāṃ vadhāya ca. dharmasaṃsthāpanārthāya.

तथैव कर्मणः कृत्स्नं महतस् तपसो ऽपि च। तेजोमन्युश् च विद्वंस् त्वं जातो रौद्रो महामते।

tathaiva karmaṇaḥ kṛtsnaṃ mahatas tapaso 'pi ca. tejomanyuś ca vidvaṃs tvaṃ jāto raudro mahāmate.

स भवान् देववत् प्राज्ञो ज्ञात्वा भवमयं जगत्। अवाकर्षस् त्वम् आत्मानं नियमैस् तत्प्रियेप्सया।

sa bhavān devavat prājño jñātvā bhavamayaṃ jagat. avākarṣas tvam ātmānaṃ niyamais tatpriyepsayā.

शुभम् और्वं नवं कृत्वा महापुरुषविग्रहम्। ईजिवांस् त्वं जपैर् होमैर् उपहारैश् च मानद।

śubham aurvaṃ navaṃ kṛtvā mahāpuruṣavigraham. ījivāṃs tvaṃ japair homair upahāraiś ca mānada.

स तथा पूज्यमानस् ते पूर्वदेवो ऽप्य् अतूतुषत्। पुष्कलांश् च वरान् प्रादात् तव विद्वन् हृदि स्थितान्।

sa tathā pūjyamānas te pūrvadevo 'py atūtuṣat. puṣkalāṃś ca varān prādāt tava vidvan hṛdi sthitān.

जन्मकर्मतपोयोगास् तयोस् तव च पुष्कलाः। ताभ्यां लिङ्गे ऽर्चितो देवस् त्वयार्चायां युगे युगे। चतुर्दश्यष्टमीतिथ्ये लिङ्गं नक्तेन यो ऽर्चयेत्। यावज् जीवन् व्रतधरः समदेशचरो भवेत्। स एष विष्णुरुद्रश् च शंकरो विष्णुसंभवः। शरीरम् एकम् एताभ्यां योगाद् अर्थे द्विधाकृतम्। सर्वे विष्णुमया देवाः सर्वविष्णुमया गणाः। सर्वं वै विष्णुना व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्। मूर्तयस् तस्य देवस्य ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः। अनन्तस्य महाबाहो यच् चान्यद् अपि किं चन। देवदेवस् त्व् अचिन्त्यात्मा अजेयो विष्णुसंभवः।

janmakarmatapoyogās tayos tava ca puṣkalāḥ. tābhyāṃ liṅge 'rcito devas tvayārcāyāṃ yuge yuge. caturdaśyaṣṭamītithye liṅgaṃ naktena yo 'rcayet. yāvaj jīvan vratadharaḥ samadeśacaro bhavet. sa eṣa viṣṇurudraś ca śaṃkaro viṣṇusaṃbhavaḥ. śarīram ekam etābhyāṃ yogād arthe dvidhākṛtam. sarve viṣṇumayā devāḥ sarvaviṣṇumayā gaṇāḥ. sarvaṃ vai viṣṇunā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram. mūrtayas tasya devasya brahmāviṣṇumaheśvarāḥ. anantasya mahābāho yac cānyad api kiṃ cana. devadevas tv acintyātmā ajeyo viṣṇusaṃbhavaḥ.

सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गे यो ऽर्चयति प्रभुम्। आत्मयोगाश् च तस्मिन् वै शास्त्रयोगाश् च शाश्वताः।

sarvarūpaṃ bhavaṃ jñātvā liṅge yo 'rcayati prabhum. ātmayogāś ca tasmin vai śāstrayogāś ca śāśvatāḥ.

एवं देवा यजन्तो हि सिद्धाश् च परमर्षयः। प्रार्थयन्ति परं लोके स्थानम् एव च शाश्वतम्।

evaṃ devā yajanto hi siddhāś ca paramarṣayaḥ. prārthayanti paraṃ loke sthānam eva ca śāśvatam.

स एष रुद्रभक्तश् च केशवो रुद्रसंभवः। कृष्ण एव हि यष्टव्यो यज्ञैश् चैष सनातनः। चिन्त्यते योगिभिर् नित्यं तद् विष्णोः परमं पदम्। यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर् लोके प्रवर्तते। अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजत्य् असौ। मत्स्यः कूर्मो वराहश् च नृसिंहो वामनो हरिः। साध्यो नारायणो विष्णुः कश्यपस्यात्मसंभवः। रामो रामश् च रामश् च वासुदेवश् च यादवः। कल्की भविष्यते विप्रो युगे क्षीणे पुनर् हरिः। एकेनैवात्मना विश्वं स्थावरं जङ्गमं च यत्। तत् सर्वं विष्णुना सृष्टम् अनन्तेन महात्मना। तप एष प्रकुरुते लोकानां हितकाम्यया। तपःप्रधानेन कृतो लोकश् चापि प्रवर्तते। अतो निमित्तं हि हरिस् तपश् चरति नित्यशः। वरांश् च प्रार्थयत्य् अस्मात् प्रधानाद् देवसत्तमात्। बदरीं समुपागम्य विष्णुना विष्णुना सह। तपश् चीर्णं विशालायाम् एतत् ते कथितं मया।

sa eṣa rudrabhaktaś ca keśavo rudrasaṃbhavaḥ. kṛṣṇa eva hi yaṣṭavyo yajñaiś caiṣa sanātanaḥ. cintyate yogibhir nityaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam. yadā yadā hi dharmasya glānir loke pravartate. abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjaty asau. matsyaḥ kūrmo varāhaś ca nṛsiṃho vāmano hariḥ. sādhyo nārāyaṇo viṣṇuḥ kaśyapasyātmasaṃbhavaḥ. rāmo rāmaś ca rāmaś ca vāsudevaś ca yādavaḥ. kalkī bhaviṣyate vipro yuge kṣīṇe punar hariḥ. ekenaivātmanā viśvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat. tat sarvaṃ viṣṇunā sṛṣṭam anantena mahātmanā. tapa eṣa prakurute lokānāṃ hitakāmyayā. tapaḥpradhānena kṛto lokaś cāpi pravartate. ato nimittaṃ hi haris tapaś carati nityaśaḥ. varāṃś ca prārthayaty asmāt pradhānād devasattamāt. badarīṃ samupāgamya viṣṇunā viṣṇunā saha. tapaś cīrṇaṃ viśālāyām etat te kathitaṃ mayā.

सर्वभूतभवं ज्ञात्वा लिङ्गे ऽर्चयति यः प्रभुम्। तस्मिन्न् अभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः।

sarvabhūtabhavaṃ jñātvā liṅge 'rcayati yaḥ prabhum. tasminn abhyadhikāṃ prītiṃ karoti vṛṣabhadhvajaḥ.

संजय उवाच। तस्य तद् वचनं श्रुत्वा द्रोणपुत्रो महारथः। नमश्चकार रुद्राय बहु मेने च केशवम्।

saṃjaya uvāca. tasya tad vacanaṃ śrutvā droṇaputro mahārathaḥ. namaścakāra rudrāya bahu mene ca keśavam.

हृष्टलोमा च वश्यात्मा नमस्कृत्य महर्षये। वरूथिनीम् अभिप्रेत्य अवहारम् अकारयत्।

hṛṣṭalomā ca vaśyātmā namaskṛtya maharṣaye. varūthinīm abhipretya avahāram akārayat.

ततः प्रत्यवहारो ऽभूत् पाण्डवानां विशां पते। कौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते।

tataḥ pratyavahāro 'bhūt pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate. kauravāṇāṃ ca dīnānāṃ droṇe yudhi nipātite.

युद्धं कृत्वा दिनान् पञ्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम्। ब्रह्मलोकं गतो राजन् ब्राह्मणो वेदपारगः।

yuddhaṃ kṛtvā dinān pañca droṇo hatvā varūthinīm. brahmalokaṃ gato rājan brāhmaṇo vedapāragaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents