महाभारत 7.170 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←द्रोण पर्व→

←अध्याय 170→

[mh-7-170] • 61 श्लोकाः

संजय उवाच। ततः स कदनं चक्रे रिपूणां द्रोणनन्दनः। युगान्ते सर्वभूतानां कालसृष्ट इवान्तकः।

saṃjaya uvāca. tataḥ sa kadanaṃ cakre ripūṇāṃ droṇanandanaḥ. yugānte sarvabhūtānāṃ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ.

ध्वजद्रुमं शस्त्रशृङ्गं हतनागमहाशिलम्। अश्वकिंपुरुषाकीर्णं शरासनलतावृतम्।

dhvajadrumaṃ śastraśṛṅgaṃ hatanāgamahāśilam. aśvakiṃpuruṣākīrṇaṃ śarāsanalatāvṛtam.

शूलक्रव्यादसंघुष्टं भूतयक्षगणाकुलम्। निहत्य शात्रवान् भल्लैः सो ऽचिनोद् देहपर्वतम्।

śūlakravyādasaṃghuṣṭaṃ bhūtayakṣagaṇākulam. nihatya śātravān bhallaiḥ so 'cinod dehaparvatam.

ततो वेगेन महता विनद्य स नरर्षभः। प्रतिज्ञां श्रावयाम् आस पुनर् एव तवात्मजम्।

tato vegena mahatā vinadya sa nararṣabhaḥ. pratijñāṃ śrāvayām āsa punar eva tavātmajam.

यस्माद् युध्यन्तम् आचार्यं धर्मकञ्चुकम् आस्थितः। मुञ्च शस्त्रम् इति प्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।

yasmād yudhyantam ācāryaṃ dharmakañcukam āsthitaḥ. muñca śastram iti prāha kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ.

तस्मात् संपश्यतस् तस्य द्रावयिष्यामि वाहिनीम्। विद्राव्य सत्यं हन्तास्मि पापं पाञ्चाल्यम् एव तु।

tasmāt saṃpaśyatas tasya drāvayiṣyāmi vāhinīm. vidrāvya satyaṃ hantāsmi pāpaṃ pāñcālyam eva tu.

सर्वान् एतान् हनिष्यामि यदि योत्स्यन्ति मां रणे। सत्यं ते प्रतिजानामि परावर्तय वाहिनीम्।

sarvān etān haniṣyāmi yadi yotsyanti māṃ raṇe. satyaṃ te pratijānāmi parāvartaya vāhinīm.

तच् छ्रुत्वा तव पुत्रस् तु वाहिनीं पर्यवर्तयत्। सिंहनादेन महता व्यपोह्य सुमहद् भयम्। भेरीश् चावादयन् हृष्टाः पटहान् दुन्दुभींश् च ह। आडम्बरान् मृदङ्गांश् च झर्झरीश् चानकान् अपि। मड्डुकान् पणवान् वीणा डिण्डिमांश् च सहस्रशः। सर्वे चैव महेष्वासा दध्मुः शङ्खान् महास्वनान्। ततो ननाद वसुधा खुरनेमिसमाहता। स शब्दस् तुमुलः खं च पृथिवीं च व्यनादयत्। कुरूणाम् अथ तं शब्दं श्रुत्वा घोरं समुत्थितम्। पाण्डवाः सोमकैः सार्धं समपद्यन्त विस्मिताः। ते तु दृष्ट्वा कुरून् राजन् नदतो भैरवान् रवान्। अभ्यवर्तन्त वेगेन मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्।

tac chrutvā tava putras tu vāhinīṃ paryavartayat. siṃhanādena mahatā vyapohya sumahad bhayam. bherīś cāvādayan hṛṣṭāḥ paṭahān dundubhīṃś ca ha. āḍambarān mṛdaṅgāṃś ca jharjharīś cānakān api. maḍḍukān paṇavān vīṇā ḍiṇḍimāṃś ca sahasraśaḥ. sarve caiva maheṣvāsā dadhmuḥ śaṅkhān mahāsvanān. tato nanāda vasudhā khuranemisamāhatā. sa śabdas tumulaḥ khaṃ ca pṛthivīṃ ca vyanādayat. kurūṇām atha taṃ śabdaṃ śrutvā ghoraṃ samutthitam. pāṇḍavāḥ somakaiḥ sārdhaṃ samapadyanta vismitāḥ. te tu dṛṣṭvā kurūn rājan nadato bhairavān ravān. abhyavartanta vegena mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam.

ततः समागमो राजन् कुरुपाण्डवसेनयोः। पुनर् एवाभवत् तीव्रः पूर्णसागरयोर् इव।

tataḥ samāgamo rājan kurupāṇḍavasenayoḥ. punar evābhavat tīvraḥ pūrṇasāgarayor iva.

संरब्धा हि स्थिरीभूता द्रोणपुत्रेण कौरवाः। उदग्राः पाण्डुपाञ्चाला द्रोणस्य निधनेन च।

saṃrabdhā hi sthirībhūtā droṇaputreṇa kauravāḥ. udagrāḥ pāṇḍupāñcālā droṇasya nidhanena ca.

तेषां परमहृष्टानां जयम् आत्मनि पश्यताम्। संरब्धानां महावेगः प्रादुरासीद् रणाजिरे।

teṣāṃ paramahṛṣṭānāṃ jayam ātmani paśyatām. saṃrabdhānāṃ mahāvegaḥ prādurāsīd raṇājire.

यथा शिलोच्चये शैलः सागरे सागरो यथा। प्रतिहन्येत राजेन्द्र तथासन् कुरुपाण्डवाः।

yathā śiloccaye śailaḥ sāgare sāgaro yathā. pratihanyeta rājendra tathāsan kurupāṇḍavāḥ.

ततः शङ्खसहस्राणि भेरीणाम् अयुतानि च। अवादयन्त संहृष्टाः कुरुपाण्डवसैनिकाः। चुक्षुभे पृथिवी सर्वा दिशश् च प्रतिसस्वनुः। संभ्रान्तानि च भूतानि जलजान्य् अपि मारिष। ते च सर्वे तथा यौधाः संप्रहृष्टा युयुत्सवः। वर्तमाने तथा शब्दे रौद्रे तस्मिन् भयानके। संपतत्सु रथौघेषु तव तेषां च भारत।

tataḥ śaṅkhasahasrāṇi bherīṇām ayutāni ca. avādayanta saṃhṛṣṭāḥ kurupāṇḍavasainikāḥ. cukṣubhe pṛthivī sarvā diśaś ca pratisasvanuḥ. saṃbhrāntāni ca bhūtāni jalajāny api māriṣa. te ca sarve tathā yaudhāḥ saṃprahṛṣṭā yuyutsavaḥ. vartamāne tathā śabde raudre tasmin bhayānake. saṃpatatsu rathaugheṣu tava teṣāṃ ca bhārata.

ततो निर्मथ्यमानस्य सागरस्येव निस्वनः। अभवत् तस्य सैन्यस्य सुमहान् अद्भुतोपमः।

tato nirmathyamānasya sāgarasyeva nisvanaḥ. abhavat tasya sainyasya sumahān adbhutopamaḥ.

प्रादुश्चक्रे ततो द्रौणिर् अस्त्रं नारायणं तदा। अभिसंधाय पाण्डूनां पाञ्चालानां च वाहिनीम्।

prāduścakre tato drauṇir astraṃ nārāyaṇaṃ tadā. abhisaṃdhāya pāṇḍūnāṃ pāñcālānāṃ ca vāhinīm.

प्रादुरासंस् ततो बाणा दीप्ताग्राः खे सहस्रशः। पाण्डवान् भक्षयिष्यन्तो दीप्तास्या इव पन्नगाः।

prādurāsaṃs tato bāṇā dīptāgrāḥ khe sahasraśaḥ. pāṇḍavān bhakṣayiṣyanto dīptāsyā iva pannagāḥ.

ते दिशः खं च सैन्यं च समावृण्वन् महाहवे। ततो ऽन्तरिक्षं खगमैर् नानालिङ्गैः सुभैरवैः। मुहूर्ताद् भास्करस्येव राजंल् लोकं गभस्तयः।

te diśaḥ khaṃ ca sainyaṃ ca samāvṛṇvan mahāhave. tato 'ntarikṣaṃ khagamair nānāliṅgaiḥ subhairavaiḥ. muhūrtād bhāskarasyeva rājaṃl lokaṃ gabhastayaḥ.

तथापरे द्योतमाना ज्योतींषीवाम्बरे ऽमले। प्रादुरासन् महीपाल कार्ष्णायसमया गुडाः।

tathāpare dyotamānā jyotīṃṣīvāmbare 'male. prādurāsan mahīpāla kārṣṇāyasamayā guḍāḥ.

चतुर्दिशं विचित्राश् च शतघ्न्यो ऽथ हुताशदाः। चक्राणि च क्षुरान्तानि मण्डलानीव भास्वतः। पाशाश् च विविधाकारा नाराचाञ्जलिकास् तथा। संपतन्त[ः] स्म दृश्यन्ते शतशो ऽथ सहस्रशः। यथा युगक्षये घोरे परिभूतं जगद् भवेत्। तद्वद् आसीत् तदा राजञ् ज्योतिर्भूतं नभःस्थलम्।

caturdiśaṃ vicitrāś ca śataghnyo 'tha hutāśadāḥ. cakrāṇi ca kṣurāntāni maṇḍalānīva bhāsvataḥ. pāśāś ca vividhākārā nārācāñjalikās tathā. saṃpatanta[ḥ] sma dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ. yathā yugakṣaye ghore paribhūtaṃ jagad bhavet. tadvad āsīt tadā rājañ jyotirbhūtaṃ nabhaḥsthalam.

शस्त्राकृतिभिर् आकीर्णम् अतीव भरतर्षभ। दृष्ट्वान्तरिक्षम् आविग्नाः पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाः।

śastrākṛtibhir ākīrṇam atīva bharatarṣabha. dṛṣṭvāntarikṣam āvignāḥ pāṇḍupāñcālasṛñjayāḥ.

यथा यथा ह्य् अयुध्यन्त पाण्डवानां महारथाः। तथा तथा तद् अस्त्रं वै व्यवर्धत जनाधिप।

yathā yathā hy ayudhyanta pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ. tathā tathā tad astraṃ vai vyavardhata janādhipa.

वध्यमानास् तथास्त्रेण तेन नारायणेन वै। प्रपेतुः कुञ्जरास् तत्र शस्त्रसंघैर् निपातिताः। व्यदीर्यमाणा गिरयो वज्रनुन्ना यथा पुरा। हस्तिहस्तैश् च संछिन्नैर् गात्रैश् चैव विशां पते। अपरैश् च तथा बाणैः कुन्तैश् च कनकोज्ज्वलैः। संकीर्णा पृथिवी जज्ञे मांसशोणितकर्दमा। गजेभ्यश् च्यवमानानां यन्तॄणां तत्र भारत। विभुजानां विशीर्णानां न्यस्तकार्मुकवर्मणाम्। पूर्णम् आयोधनं जज्ञे प्रेतराजपुरोपमम्। अङ्कुशैर् अपविद्धैश् च तोमरैश् च महाधनैः। अलंकारैश् च नागानां ग्रैवेयैश् च सकङ्कटैः। कक्ष्याभिर् अग्निकुण्डैश् च यन्त्रैश् चैव पताकिभिः। शक्तिभिश् च महाराज बाणैश् च नतपर्वभिः। रथिनां च रथैर् भग्नैश् छिन्नैर् वा युगदण्डकैः। चक्रैर् विमथितैर् भग्नैर् युगैर् अक्षैश् च भूषिता। तूणीरैर् अपविद्धैश् च चापैश् च सुमहाधनैः। अनुकर्षैः पताकाभिर् योक्त्रैश् चैव विशां पते। रश्मिभिश् च प्रतोदैश् च किङ्किणीभिश् च मारिष। कवचैश् च तथा दीप्तैश् चामरव्यजनैर् अपि। छत्त्रैश् च चन्द्रसंकाशैर् वृष्ट्यातपनिवारिभिः। अङ्गुलित्रैः सकेयूरैर् दीप्तैर् निष्कैश् च काञ्चनैः। कर्णसूत्रैः किरीटैश् च मुकुटैश् च महाधनैः। चित्रैर् वस्त्रैर् अलंकारैः कुण्डलैश् चापि भारत। अपविद्धैस् तथा शीर्षैर् बाहुभिश् च महात्मनाम्। संछन्ना पृथिवी रेजे तत्र तत्र यथातथम्। उरश्छदैस् तथा चित्रैर् घण्टाजालैश् च भास्वरैः। निहतैस् तुरगैश् चैव निर्जिह्वैः शोणितोक्षितैः। हयारोहपरैश् चैव निर्दग्धैर् अस्त्रतेजसा। नानाङ्गावयवैर् हीना यौधाः सस्रुर् भयार्दिताः। चुक्रुशुस् तात तातेति हा हा पुत्रेति चासकृत्। यौधा नूनं ते निधनं प्राप्ताः पाण्डवेया महारथाः। वासुदेवश् च वार्ष्णेयस् तथा सोमकसृञ्जयाः। जीवत्सु समरे तेषु न हि वीरेषु सैनिकाः। इमाम् अवस्थां सहसा गच्छेयुर् वै कथं चन। इत्य् अब्रुवंस् तथा यौधा हन्यमानास् तदा रणे। क्रुद्धेन द्रोणपुत्रेण कालेनेव युगक्षये। हन्यमानास् तथास्त्रेण तेन नारायणेन ते। दह्यमानानलेनेव सर्वतो ऽभ्यर्दिता रणे।

vadhyamānās tathāstreṇa tena nārāyaṇena vai. prapetuḥ kuñjarās tatra śastrasaṃghair nipātitāḥ. vyadīryamāṇā girayo vajranunnā yathā purā. hastihastaiś ca saṃchinnair gātraiś caiva viśāṃ pate. aparaiś ca tathā bāṇaiḥ kuntaiś ca kanakojjvalaiḥ. saṃkīrṇā pṛthivī jajñe māṃsaśoṇitakardamā. gajebhyaś cyavamānānāṃ yantṝṇāṃ tatra bhārata. vibhujānāṃ viśīrṇānāṃ nyastakārmukavarmaṇām. pūrṇam āyodhanaṃ jajñe pretarājapuropamam. aṅkuśair apaviddhaiś ca tomaraiś ca mahādhanaiḥ. alaṃkāraiś ca nāgānāṃ graiveyaiś ca sakaṅkaṭaiḥ. kakṣyābhir agnikuṇḍaiś ca yantraiś caiva patākibhiḥ. śaktibhiś ca mahārāja bāṇaiś ca nataparvabhiḥ. rathināṃ ca rathair bhagnaiś chinnair vā yugadaṇḍakaiḥ. cakrair vimathitair bhagnair yugair akṣaiś ca bhūṣitā. tūṇīrair apaviddhaiś ca cāpaiś ca sumahādhanaiḥ. anukarṣaiḥ patākābhir yoktraiś caiva viśāṃ pate. raśmibhiś ca pratodaiś ca kiṅkiṇībhiś ca māriṣa. kavacaiś ca tathā dīptaiś cāmaravyajanair api. chattraiś ca candrasaṃkāśair vṛṣṭyātapanivāribhiḥ. aṅgulitraiḥ sakeyūrair dīptair niṣkaiś ca kāñcanaiḥ. karṇasūtraiḥ kirīṭaiś ca mukuṭaiś ca mahādhanaiḥ. citrair vastrair alaṃkāraiḥ kuṇḍalaiś cāpi bhārata. apaviddhais tathā śīrṣair bāhubhiś ca mahātmanām. saṃchannā pṛthivī reje tatra tatra yathātatham. uraśchadais tathā citrair ghaṇṭājālaiś ca bhāsvaraiḥ. nihatais turagaiś caiva nirjihvaiḥ śoṇitokṣitaiḥ. hayārohaparaiś caiva nirdagdhair astratejasā. nānāṅgāvayavair hīnā yaudhāḥ sasrur bhayārditāḥ. cukruśus tāta tāteti hā hā putreti cāsakṛt. yaudhā nūnaṃ te nidhanaṃ prāptāḥ pāṇḍaveyā mahārathāḥ. vāsudevaś ca vārṣṇeyas tathā somakasṛñjayāḥ. jīvatsu samare teṣu na hi vīreṣu sainikāḥ. imām avasthāṃ sahasā gaccheyur vai kathaṃ cana. ity abruvaṃs tathā yaudhā hanyamānās tadā raṇe. kruddhena droṇaputreṇa kāleneva yugakṣaye. hanyamānās tathāstreṇa tena nārāyaṇena te. dahyamānānaleneva sarvato 'bhyarditā raṇe.

यथा हि शिशिरापाये दहेत् कक्षं हुताशनः। तथा तद् अस्त्रं पाण्डूनां ददाह ध्वजिनीं प्रभो।

yathā hi śiśirāpāye dahet kakṣaṃ hutāśanaḥ. tathā tad astraṃ pāṇḍūnāṃ dadāha dhvajinīṃ prabho.

आपूर्यमाणेनास्त्रेण सैन्ये क्षीयति चाभिभो। जगाम परमं त्रासं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।

āpūryamāṇenāstreṇa sainye kṣīyati cābhibho. jagāma paramaṃ trāsaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ.

द्रवमाणं तु तत् सैन्यं दृष्ट्वा विगतचेतनम्। मध्यस्थतां च पार्थस्य धर्मपुत्रो ऽब्रवीद् इदम्।

dravamāṇaṃ tu tat sainyaṃ dṛṣṭvā vigatacetanam. madhyasthatāṃ ca pārthasya dharmaputro 'bravīd idam.

धृष्टद्युम्न पलायस्व सह पाञ्चालसेनया। सात्यके त्वं च गच्छस्व वृष्ण्यन्धकवृतो गृहान्।

dhṛṣṭadyumna palāyasva saha pāñcālasenayā. sātyake tvaṃ ca gacchasva vṛṣṇyandhakavṛto gṛhān.

वासुदेवो ऽपि धर्मात्मा करिष्यत्य् आत्मनः क्षमम्। उपदेष्टुं समर्थो ऽयं लोकस्य किम् उतात्मनः।

vāsudevo 'pi dharmātmā kariṣyaty ātmanaḥ kṣamam. upadeṣṭuṃ samartho 'yaṃ lokasya kim utātmanaḥ.

संग्रामस् तु न कर्तव्यः सर्वसैन्यान् ब्रवीमि वः। अहं हि सह सोदर्यैः प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम्।

saṃgrāmas tu na kartavyaḥ sarvasainyān bravīmi vaḥ. ahaṃ hi saha sodaryaiḥ pravekṣye havyavāhanam.

भीष्मद्रोणार्णवं तीर्त्वा संग्रामं भीरुदुस्तरम्। अवसत्स्याम्य् असलिले सगणो द्रौणिगोष्पदे।

bhīṣmadroṇārṇavaṃ tīrtvā saṃgrāmaṃ bhīrudustaram. avasatsyāmy asalile sagaṇo drauṇigoṣpade.

कामः संपद्यताम् अस्य बीभत्सोर् आशु मां प्रति। कल्याणवृत्त आचार्यो मया युधि निपातितः।

kāmaḥ saṃpadyatām asya bībhatsor āśu māṃ prati. kalyāṇavṛtta ācāryo mayā yudhi nipātitaḥ.

येन बालः स सौभद्रो युद्धानाम् अविशारदः। समर्थैर् बहुभिः क्रूरैर् घातितो नाभिपालितः।

yena bālaḥ sa saubhadro yuddhānām aviśāradaḥ. samarthair bahubhiḥ krūrair ghātito nābhipālitaḥ.

येनाविब्रुवता प्रश्नं तथा कृष्णा सभां गता। उपेक्षिता सपुत्रेण दासभावं नियच्छती। रक्षणे च महान् यत्नः सैन्धवस्य कृतो युधि। अर्जुनस्य विघातार्थं प्रतिज्ञा येन रक्षिता। व्यूहद्वारि वयं चैव धृता येन जिगीषवः। वारितं च महत् सैन्यं प्राविशत् तद् यथाबलम्।

yenāvibruvatā praśnaṃ tathā kṛṣṇā sabhāṃ gatā. upekṣitā saputreṇa dāsabhāvaṃ niyacchatī. rakṣaṇe ca mahān yatnaḥ saindhavasya kṛto yudhi. arjunasya vighātārthaṃ pratijñā yena rakṣitā. vyūhadvāri vayaṃ caiva dhṛtā yena jigīṣavaḥ. vāritaṃ ca mahat sainyaṃ prāviśat tad yathābalam.

जिघांसुर् धार्तराष्ट्रश् च श्रान्तेष्व् अश्वेषु फल्गुनम्। कवचेन तथा युक्तो रक्षार्थं सैन्धवस्य च।

jighāṃsur dhārtarāṣṭraś ca śrānteṣv aśveṣu phalgunam. kavacena tathā yukto rakṣārthaṃ saindhavasya ca.

येन ब्रह्मास्त्रविदुषा पाञ्चालाः सत्यजिन्मुखाः। कुर्वाणा मज्जये यत्नं समूला विनिपातिताः। ग्रहणे च परो यत्नः कृतस् तेन यथा मम। विदितं सर्वम् एवैतद् भवतां सर्वयोधिनाम्।

yena brahmāstraviduṣā pāñcālāḥ satyajinmukhāḥ. kurvāṇā majjaye yatnaṃ samūlā vinipātitāḥ. grahaṇe ca paro yatnaḥ kṛtas tena yathā mama. viditaṃ sarvam evaitad bhavatāṃ sarvayodhinām.

येन प्रव्राज्यमानाश् च राज्याद् वयम् अधर्मतः। निवार्यमाणेनास्माभिर् अनुगन्तुं तद् एषिताः। वनवासान् निवृत्तानां समये च तथा कृते। स्नेहश् च दर्शितो नित्यं प्रत्यक्षं वो महारथाः।

yena pravrājyamānāś ca rājyād vayam adharmataḥ. nivāryamāṇenāsmābhir anugantuṃ tad eṣitāḥ. vanavāsān nivṛttānāṃ samaye ca tathā kṛte. snehaś ca darśito nityaṃ pratyakṣaṃ vo mahārathāḥ.

यो ऽसाव् अत्यन्तम् अस्मासु कुर्वाणः सौहृदं परम्। हतस् तदर्थे मरणं गमिष्यामि सबान्धवः।

yo 'sāv atyantam asmāsu kurvāṇaḥ sauhṛdaṃ param. hatas tadarthe maraṇaṃ gamiṣyāmi sabāndhavaḥ.

एवं ब्रुवति कौन्तेये दाशार्हस् त्वरितस् ततः। निवार्य सैन्यं बाहुभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत्।

evaṃ bruvati kaunteye dāśārhas tvaritas tataḥ. nivārya sainyaṃ bāhubhyām idaṃ vacanam abravīt.

शीघ्रं न्यस्यत शस्त्राणि वाहेभ्यश् चावरोहत। एष योगो ऽत्र विहितः प्रतिघातो महात्मना।

śīghraṃ nyasyata śastrāṇi vāhebhyaś cāvarohata. eṣa yogo 'tra vihitaḥ pratighāto mahātmanā.

द्विपाश्वस्यन्दनेभ्यश् च क्षितिं सर्वे ऽवरोहत। एवम् एतन् न वो हन्याद् अस्त्रं भूमौ निरायुधान्। सायुधान् युध्यमानान् वो हन्याद् एतान् अपि ध्रुवम्।

dvipāśvasyandanebhyaś ca kṣitiṃ sarve 'varohata. evam etan na vo hanyād astraṃ bhūmau nirāyudhān. sāyudhān yudhyamānān vo hanyād etān api dhruvam.

यथा यथा हि युध्यन्ते योधा ह्य् अस्त्रबलं प्रति। तथा तथा भवन्त्य् एते कौरवा बलवत्तराः। रामेण पृथिवी सर्वा निःक्षत्रियगणा कृता। अनेनास्त्रेण भीमेन क्षत्रम् उत्सादितं पुरा। यत् तन् नारायणं तेजः अस्त्रतेजःप्रमर्दनम्। तद् अस्त्रं निर्मितं पूर्वं विष्णुना प्रभविष्णुना। यदा निपातितो दैत्यो हिरण्याक्षो महासुरः। तदा नारायणास्त्रं हि पूर्वसृष्टं हि विष्णुना। तं निपात्य महादैत्यं द्वापरान्ते नृपोत्तम। रामेण तप आस्थाय लब्धं पूर्वं महात्मना। देवदेवं समाराध्य विष्णुं त्रिभुवनेश्वरम्। तस्माद् द्रोणम् अनुप्राप्तं सर्वास्त्रप्रतिवारणम्। तथैतद् धि महाशस्त्रं केन चिन् न निवार्यते। नारायणास्त्रस्य नृपा एष योगो निवारणे।

yathā yathā hi yudhyante yodhā hy astrabalaṃ prati. tathā tathā bhavanty ete kauravā balavattarāḥ. rāmeṇa pṛthivī sarvā niḥkṣatriyagaṇā kṛtā. anenāstreṇa bhīmena kṣatram utsāditaṃ purā. yat tan nārāyaṇaṃ tejaḥ astratejaḥpramardanam. tad astraṃ nirmitaṃ pūrvaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā. yadā nipātito daityo hiraṇyākṣo mahāsuraḥ. tadā nārāyaṇāstraṃ hi pūrvasṛṣṭaṃ hi viṣṇunā. taṃ nipātya mahādaityaṃ dvāparānte nṛpottama. rāmeṇa tapa āsthāya labdhaṃ pūrvaṃ mahātmanā. devadevaṃ samārādhya viṣṇuṃ tribhuvaneśvaram. tasmād droṇam anuprāptaṃ sarvāstraprativāraṇam. tathaitad dhi mahāśastraṃ kena cin na nivāryate. nārāyaṇāstrasya nṛpā eṣa yogo nivāraṇe.

निक्षेप्स्यन्ति च शस्त्राणि वाहनेभ्यो ऽवरुह्य ये। ये ऽञ्जलिं कुर्वते वीरा नमन्ति च विवाहनाः। तान् नैतद् अस्त्रं संग्रामे निहनिष्यति मानवान्।

nikṣepsyanti ca śastrāṇi vāhanebhyo 'varuhya ye. ye 'ñjaliṃ kurvate vīrā namanti ca vivāhanāḥ. tān naitad astraṃ saṃgrāme nihaniṣyati mānavān.

ये त्व् एतत् प्रतियोत्स्यन्ति मनसापीह के चन। निहनिष्यति तान् सर्वान् रसातलगतान् अपि।

ye tv etat pratiyotsyanti manasāpīha ke cana. nihaniṣyati tān sarvān rasātalagatān api.

ते वचस् तस्य तच् छ्रुत्वा वासुदेवस्य भारत। ईषुः सर्वे ऽस्त्रम् उत्स्रष्टुं मनोभिः करणेन च।

te vacas tasya tac chrutvā vāsudevasya bhārata. īṣuḥ sarve 'stram utsraṣṭuṃ manobhiḥ karaṇena ca.

तत उत्स्रष्टुकामांस् तान् अस्त्राण्य् आलक्ष्य पाण्डवः। भीमसेनो ऽब्रवीद् राजन्न् इदं संहर्षयन् वचः।

tata utsraṣṭukāmāṃs tān astrāṇy ālakṣya pāṇḍavaḥ. bhīmaseno 'bravīd rājann idaṃ saṃharṣayan vacaḥ.

न कथं चन शस्त्राणि मोक्तव्यानीह केन चित्। अहम् आवारयिष्यामि द्रोणपुत्रास्त्रम् आशुगैः।

na kathaṃ cana śastrāṇi moktavyānīha kena cit. aham āvārayiṣyāmi droṇaputrāstram āśugaiḥ.

अथ वाप्य् अनया गुर्व्या हेमविग्रहया रणे। कालवद् विचरिष्यामि द्रौणेर् अस्त्रं विशातयन्।

atha vāpy anayā gurvyā hemavigrahayā raṇe. kālavad vicariṣyāmi drauṇer astraṃ viśātayan.

न हि मे विक्रमे तुल्यः कश् चिद् अस्ति पुमान् इह। यथैव सवितुस् तुल्यं ज्योतिर् अन्यन् न विद्यते।

na hi me vikrame tulyaḥ kaś cid asti pumān iha. yathaiva savitus tulyaṃ jyotir anyan na vidyate.

पश्यध्वं मे दृढौ बाहू नागराजकरोपमा। समर्थौ पर्वतस्यापि शैशिरस्य निपातने।

paśyadhvaṃ me dṛḍhau bāhū nāgarājakaropamā. samarthau parvatasyāpi śaiśirasya nipātane.

नागायुतसमप्राणो ह्य् अहम् एको नरेष्व् इह। शक्रो यथा प्रतिद्वंद्वो दिवि देवेषु विश्रुतः।

nāgāyutasamaprāṇo hy aham eko nareṣv iha. śakro yathā pratidvaṃdvo divi deveṣu viśrutaḥ.

अद्य पश्यत मे वीर्यं बाह्वोः पीनांसयोर् युधि। ज्वलमानस्य दीप्तस्य द्रौणेर् अस्त्रस्य वारणे।

adya paśyata me vīryaṃ bāhvoḥ pīnāṃsayor yudhi. jvalamānasya dīptasya drauṇer astrasya vāraṇe.

यदि नारायणास्त्रस्य प्रतियोद्धा न विद्यते। अद्यैनं प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डुषु। अर्जुनार्जुन बीभत्सो न न्यस्यं गाण्डिवं त्वया। अर्जुन उवाच। शशाङ्कस्येव ते पङ्को नैर्मल्यं पातयिष्यति। भीम नारायणास्त्रे मे गोषु च ब्राह्मणेषु च। एतेषु गाण्डिवं न्यस्यम् एतद् धि व्रतम् उत्तमम्।

yadi nārāyaṇāstrasya pratiyoddhā na vidyate. adyainaṃ pratiyotsyāmi paśyatsu kurupāṇḍuṣu. arjunārjuna bībhatso na nyasyaṃ gāṇḍivaṃ tvayā. arjuna uvāca. śaśāṅkasyeva te paṅko nairmalyaṃ pātayiṣyati. bhīma nārāyaṇāstre me goṣu ca brāhmaṇeṣu ca. eteṣu gāṇḍivaṃ nyasyam etad dhi vratam uttamam.

एवम् उक्त्वा ततो भीमो द्रोणपुत्रम् अरिंदमः। अभ्ययान् मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा। कम्पयन् मेदिनीं सर्वां त्रासयंश् च चमूं तव। शङ्खशब्दं महत् कृत्वा भुजशब्दं च पाण्डवः। तस्य शङ्खस्वनं श्रुत्वा बाहुशब्दं च तावकाः। समन्तात् कोष्ठकीकृत्य शरव्रातैर् अवाकिरन्। समकम्पन्त वित्रस्ताः शकृन् मूत्रं प्रसुस्रुवुः।

evam uktvā tato bhīmo droṇaputram ariṃdamaḥ. abhyayān meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā. kampayan medinīṃ sarvāṃ trāsayaṃś ca camūṃ tava. śaṅkhaśabdaṃ mahat kṛtvā bhujaśabdaṃ ca pāṇḍavaḥ. tasya śaṅkhasvanaṃ śrutvā bāhuśabdaṃ ca tāvakāḥ. samantāt koṣṭhakīkṛtya śaravrātair avākiran. samakampanta vitrastāḥ śakṛn mūtraṃ prasusruvuḥ.

स एनम् इषुजालेन लघुत्वाच् छीघ्रविक्रमः। निमेषमात्रेणासाद्य कुन्तीपुत्रो ऽभ्यवाकिरत्।

sa enam iṣujālena laghutvāc chīghravikramaḥ. nimeṣamātreṇāsādya kuntīputro 'bhyavākirat.

ततो द्रौणिः प्रहस्यैनम् उदासम् अभिभाष्य च। अवाकिरत् प्रदीप्ताग्रैः शरैस् तैर् अभिमन्त्रितैः।

tato drauṇiḥ prahasyainam udāsam abhibhāṣya ca. avākirat pradīptāgraiḥ śarais tair abhimantritaiḥ.

पन्नगैर् इव दीप्तास्यैर् वमद्भिर् अनलं रणे। अवकीर्णो ऽभवत् पार्थः स्फुलिङ्गैर् इव काञ्चनैः।

pannagair iva dīptāsyair vamadbhir analaṃ raṇe. avakīrṇo 'bhavat pārthaḥ sphuliṅgair iva kāñcanaiḥ.

तस्य रूपम् अभूद् राजन् भीमसेनस्य संयुगे। खद्योतैर् आवृतस्येव पर्वतस्य दिनक्षये।

tasya rūpam abhūd rājan bhīmasenasya saṃyuge. khadyotair āvṛtasyeva parvatasya dinakṣaye.

तद् अस्त्रं द्रोणपुत्रस्य तस्मिन् प्रतिसमस्यति। अवर्धत महाराज यथाग्निर् अनिलोद्धतः।

tad astraṃ droṇaputrasya tasmin pratisamasyati. avardhata mahārāja yathāgnir aniloddhataḥ.

विवर्धमानम् आलक्ष्य तद् अस्त्रं भीमविक्रमम्। पाण्डुसैन्यम् ऋते भीमं सुमहद् भयम् आविशत्।

vivardhamānam ālakṣya tad astraṃ bhīmavikramam. pāṇḍusainyam ṛte bhīmaṃ sumahad bhayam āviśat.

ततः शस्त्राणि ते सर्वे समुत्सृज्य महीतले। अवारोहन् रथेभ्यश् च हस्त्यश्वेभ्यश् च सर्वशः।

tataḥ śastrāṇi te sarve samutsṛjya mahītale. avārohan rathebhyaś ca hastyaśvebhyaś ca sarvaśaḥ.

तेषु निक्षिप्तशस्त्रेषु वाहनेभ्यश् च्युतेषु च। उपरिष्टाद् भ्रमन् यत्र यत्र योधान् प्रपश्यति। गृहीतशस्त्रान् आरूढान् वाहनेषु महात्मसु। यत्र यत्र प्रयाति स्म क्रममाणं रणाजिरे। तत्र तत्र विमुक्तास् ताः सर्वे ऽदृश्यन्त संघशः। ततो ऽपश्यद् रणे भीमं गदाहस्तम् अरिंदमम्। असंभ्रान्तं समायान्तं द्रोणपुत्ररथं प्रति। तद् अस्त्रवीर्यं विपुलं भीममूर्धन्य् अथापतत्।

teṣu nikṣiptaśastreṣu vāhanebhyaś cyuteṣu ca. upariṣṭād bhraman yatra yatra yodhān prapaśyati. gṛhītaśastrān ārūḍhān vāhaneṣu mahātmasu. yatra yatra prayāti sma kramamāṇaṃ raṇājire. tatra tatra vimuktās tāḥ sarve 'dṛśyanta saṃghaśaḥ. tato 'paśyad raṇe bhīmaṃ gadāhastam ariṃdamam. asaṃbhrāntaṃ samāyāntaṃ droṇaputrarathaṃ prati. tad astravīryaṃ vipulaṃ bhīmamūrdhany athāpatat.

हाहाकृतानि भूतानि पाण्डवाश् च विशेषतः। भीमसेनम् अपश्यन्त तेजसा संवृतं तदा।

hāhākṛtāni bhūtāni pāṇḍavāś ca viśeṣataḥ. bhīmasenam apaśyanta tejasā saṃvṛtaṃ tadā.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...