महाभारत 7.169 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←द्रोण पर्व→

←अध्याय 169→

[mh-7-169] • 62 श्लोकाः

धृतराष्ट्र उवाच। साङ्गा वेदा यथान्यायं येनाधीता महात्मना। यस्मिन् साक्षाद् धनुर्वेदो ह्रीनिषेधे प्रतिष्ठितः।

dhṛtarāṣṭra uvāca. sāṅgā vedā yathānyāyaṃ yenādhītā mahātmanā. yasmin sākṣād dhanurvedo hrīniṣedhe pratiṣṭhitaḥ.

तस्मिन्न् आक्रुश्यति द्रोणे महर्षितनये तदा। नीचात्मना नृशंसेन क्षुद्रेण गुरुघातिना।

tasminn ākruśyati droṇe maharṣitanaye tadā. nīcātmanā nṛśaṃsena kṣudreṇa gurughātinā.

यस्य प्रसादात् कर्माणि कुर्वन्ति पुरुषर्षभाः। अमानुषाणि संग्रामे देवैर् असुकराणि च।

yasya prasādāt karmāṇi kurvanti puruṣarṣabhāḥ. amānuṣāṇi saṃgrāme devair asukarāṇi ca.

तस्मिन्न् आक्रुश्यति द्रोणे समक्षं पापकर्मिणः। नामर्षं तत्र कुर्वन्ति धिक् क्षत्रं धिग् अमर्षितम्।

tasminn ākruśyati droṇe samakṣaṃ pāpakarmiṇaḥ. nāmarṣaṃ tatra kurvanti dhik kṣatraṃ dhig amarṣitam.

पार्थाः सर्वे च राजानः पृथिव्यां ये धनुर्धराः। श्रुत्वा किम् आहुः पाञ्चाल्यं तन् ममाचक्ष्व संजय।

pārthāḥ sarve ca rājānaḥ pṛthivyāṃ ye dhanurdharāḥ. śrutvā kim āhuḥ pāñcālyaṃ tan mamācakṣva saṃjaya.

संजय उवाच। श्रुत्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाचः क्रूरकर्मणः। तूष्णीं बभूवू राजानः सर्व एव विशां पते।

saṃjaya uvāca. śrutvā drupadaputrasya tā vācaḥ krūrakarmaṇaḥ. tūṣṇīṃ babhūvū rājānaḥ sarva eva viśāṃ pate.

अर्जुनस् तु कटाक्षेण जिह्मं प्रेक्ष्य च पार्षतम्। सबाष्पम् अभिनिःश्वस्य धिग् धिग् धिग् इति चाब्रवीत्।

arjunas tu kaṭākṣeṇa jihmaṃ prekṣya ca pārṣatam. sabāṣpam abhiniḥśvasya dhig dhig dhig iti cābravīt.

युधिष्ठिरश् च भीमश् च यमौ कृष्णस् तथापरे। आसन् सुव्रीडिता राजन् सात्यकिर् इदम् अब्रवीत्।

yudhiṣṭhiraś ca bhīmaś ca yamau kṛṣṇas tathāpare. āsan suvrīḍitā rājan sātyakir idam abravīt.

नेहास्ति पुरुषः कश् चिद् य इमं पापपूरुषम्। भाषमाणम् अकल्याणं शीघ्रं हन्यान् नराधमम्। एते त्वां पाण्डवाः सर्वे कुत्सयन्ति विवित्सया। कर्मणा तेन पापेन श्वपाकम् इव ब्राह्मणाः। एतत् कृत्वा महत् पापं निन्दितं सर्वसाधुभिः। न लज्जसे कथं वक्तुं समितिं प्राप्य शोभनाम्।

nehāsti puruṣaḥ kaś cid ya imaṃ pāpapūruṣam. bhāṣamāṇam akalyāṇaṃ śīghraṃ hanyān narādhamam. ete tvāṃ pāṇḍavāḥ sarve kutsayanti vivitsayā. karmaṇā tena pāpena śvapākam iva brāhmaṇāḥ. etat kṛtvā mahat pāpaṃ ninditaṃ sarvasādhubhiḥ. na lajjase kathaṃ vaktuṃ samitiṃ prāpya śobhanām.

कथं च शतधा जिह्वा न ते मूर्धा च दीर्यते। गुरुम् आक्रोशतः क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे।

kathaṃ ca śatadhā jihvā na te mūrdhā ca dīryate. gurum ākrośataḥ kṣudra na cādharmeṇa pātyase.

याप्यस् त्वम् असि पार्थैश् च सर्वैश् चान्धकवृष्णिभिः। यत् कर्म कलुषं कृत्वा श्लाघसे जनसंसदि।

yāpyas tvam asi pārthaiś ca sarvaiś cāndhakavṛṣṇibhiḥ. yat karma kaluṣaṃ kṛtvā ślāghase janasaṃsadi.

अकार्यं तादृशं कृत्वा पुनर् एव गुरुं क्षिपन्। वध्यस् त्वं न त्वयार्थो ऽस्ति मुहूर्तम् अपि जीवता।

akāryaṃ tādṛśaṃ kṛtvā punar eva guruṃ kṣipan. vadhyas tvaṃ na tvayārtho 'sti muhūrtam api jīvatā.

कस् त्व् एतद् व्यवसेद् आर्यस् त्वद् अन्यः पुरुषाधमः। निगृह्य केशेषु वधं गुरोर् धर्मात्मनः सतः।

kas tv etad vyavased āryas tvad anyaḥ puruṣādhamaḥ. nigṛhya keśeṣu vadhaṃ guror dharmātmanaḥ sataḥ.

सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास् ते निपातिताः। यशसा च परित्यक्तास् त्वां प्राप्य कुलपांसनम्।

saptāvare tathā pūrve bāndhavās te nipātitāḥ. yaśasā ca parityaktās tvāṃ prāpya kulapāṃsanam.

उक्तवांश् चापि यत् पार्थं भीष्मं प्रति नरर्षभम्। तथान्तो विहितस् तेन स्वयम् एव महात्मना।

uktavāṃś cāpi yat pārthaṃ bhīṣmaṃ prati nararṣabham. tathānto vihitas tena svayam eva mahātmanā.

तस्यापि तव सोदर्यो निहन्ता पापकृत्तमः। नान्यः पाञ्चालपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत्।

tasyāpi tava sodaryo nihantā pāpakṛttamaḥ. nānyaḥ pāñcālaputrebhyo vidyate bhuvi pāpakṛt.

स चापि सृष्टः पित्रा ते भीष्मस्यान्तकरः किल। शिखण्डी रक्षितस् तेन स च मृत्युर् महात्मनः।

sa cāpi sṛṣṭaḥ pitrā te bhīṣmasyāntakaraḥ kila. śikhaṇḍī rakṣitas tena sa ca mṛtyur mahātmanaḥ.

पाञ्चालाश् चलिता धर्मात् क्षुद्रा मित्रगुरुद्रुहः। त्वां प्राप्य सहसोदर्यं धिक्कृतं सर्वसाधुभिः।

pāñcālāś calitā dharmāt kṣudrā mitragurudruhaḥ. tvāṃ prāpya sahasodaryaṃ dhikkṛtaṃ sarvasādhubhiḥ.

पुनश् चेद् ईदृशीं वाचं मत्समीपे वदिष्यसि। शिरस् ते पातयिष्यामि गदया वज्रकल्पया। त्वां च ब्रह्महणं दृष्ट्वा जनः सूर्यम् अवेक्षते। ब्रह्महत्या हि ते पापं प्रायश्चित्तार्थम् आत्मनः। पाञ्चालक सुदुर्वृत्त ममैव गुरुम् अग्रतः। गुरोर् गुरुं च भूयो ऽपि क्षिपन् नैव हि लज्जसे। तिष्ठ तिष्ठ सहस्वैकं गदापातम् इमं मम। तव चापि सहिष्ये ऽहं गदापातान् अनेकशः।

punaś ced īdṛśīṃ vācaṃ matsamīpe vadiṣyasi. śiras te pātayiṣyāmi gadayā vajrakalpayā. tvāṃ ca brahmahaṇaṃ dṛṣṭvā janaḥ sūryam avekṣate. brahmahatyā hi te pāpaṃ prāyaścittārtham ātmanaḥ. pāñcālaka sudurvṛtta mamaiva gurum agrataḥ. guror guruṃ ca bhūyo 'pi kṣipan naiva hi lajjase. tiṣṭha tiṣṭha sahasvaikaṃ gadāpātam imaṃ mama. tava cāpi sahiṣye 'haṃ gadāpātān anekaśaḥ.

सात्वतेनैवम् आक्षिप्तः पार्षतः परुषाक्षरम्। संरब्धः सात्यकिं प्राह संक्रुद्धः प्रहसन्न् इव।

sātvatenaivam ākṣiptaḥ pārṣataḥ paruṣākṣaram. saṃrabdhaḥ sātyakiṃ prāha saṃkruddhaḥ prahasann iva.

श्रूयते श्रूयते चेति क्षम्यते चेति माधव। न चानार्य शुभं साधुं पुरुषं क्षेप्तुम् अर्हसि।

śrūyate śrūyate ceti kṣamyate ceti mādhava. na cānārya śubhaṃ sādhuṃ puruṣaṃ kṣeptum arhasi.

क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापो ऽर्हति क्षमाम्। क्षमावन्तं हि पापात्मा जितो ऽयम् इति मन्यते।

kṣamā praśasyate loke na tu pāpo 'rhati kṣamām. kṣamāvantaṃ hi pāpātmā jito 'yam iti manyate.

स त्वं क्षुद्रसमाचारो नीचात्मा पापनिश्चयः। आ केशाग्रान् नखाग्राच् च वक्तव्यो वक्तुम् इच्छसि। वरं हि ते मृतं पाप न च ते वृत्तम् ईदृशम्। श्रोतुं वक्तव्यतामूलं नीचा वक्ष्यन्ति मानवाः। परान् क्षिपन्ति दोषेण स्वेषु दोषेष्व् अदृष्टयः।

sa tvaṃ kṣudrasamācāro nīcātmā pāpaniścayaḥ. ā keśāgrān nakhāgrāc ca vaktavyo vaktum icchasi. varaṃ hi te mṛtaṃ pāpa na ca te vṛttam īdṛśam. śrotuṃ vaktavyatāmūlaṃ nīcā vakṣyanti mānavāḥ. parān kṣipanti doṣeṇa sveṣu doṣeṣv adṛṣṭayaḥ.

यः स भूरिश्रवाश् छिन्ने भुजे प्रायगतस् त्वया। वार्यमाणेन निहतस् ततः पापतरं नु किम्।

yaḥ sa bhūriśravāś chinne bhuje prāyagatas tvayā. vāryamāṇena nihatas tataḥ pāpataraṃ nu kim.

व्यूहमानो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगे। विसृष्टशस्त्रो निहतः किं तत्र क्रूर दुष्कृतम्।

vyūhamāno mayā droṇo divyenāstreṇa saṃyuge. visṛṣṭaśastro nihataḥ kiṃ tatra krūra duṣkṛtam.

अयुध्यमानं यस् त्व् आजौ तथा प्रायगतं मुनिम्। छिन्नबाहुं परैर् हन्यात् सात्यके स कथं भवेत्।

ayudhyamānaṃ yas tv ājau tathā prāyagataṃ munim. chinnabāhuṃ parair hanyāt sātyake sa kathaṃ bhavet.

निहत्य त्वां यदा भूमौ स विक्रामति वीर्यवान्। किं तदा न निहंस्य् एनं भूत्वा पुरुषसत्तमः।

nihatya tvāṃ yadā bhūmau sa vikrāmati vīryavān. kiṃ tadā na nihaṃsy enaṃ bhūtvā puruṣasattamaḥ.

त्वया पुनर् अनार्येण पूर्वं पार्थेन निर्जितः। यदा तदा हतः शूरः सौमदत्तिः प्रतापवान्।

tvayā punar anāryeṇa pūrvaṃ pārthena nirjitaḥ. yadā tadā hataḥ śūraḥ saumadattiḥ pratāpavān.

यत्र यत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम्। किरञ् शरसहस्राणि तत्र तत्र प्रयाम्य् अहम्।

yatra yatra tu pāṇḍūnāṃ droṇo drāvayate camūm. kirañ śarasahasrāṇi tatra tatra prayāmy aham.

स त्वम् एवंविधं कृत्वा कर्म चाण्डालवत् स्वयम्। वक्तुम् इच्छसि वक्तव्यः कस्मान् मां परुषाण्य् अथ।

sa tvam evaṃvidhaṃ kṛtvā karma cāṇḍālavat svayam. vaktum icchasi vaktavyaḥ kasmān māṃ paruṣāṇy atha.

कर्ता त्वं कर्मणोग्रस्य नाहं वृष्णिकुलाधम। पापानां च त्वम् आवासः कर्मणां मा पुनर् वद।

kartā tvaṃ karmaṇograsya nāhaṃ vṛṣṇikulādhama. pāpānāṃ ca tvam āvāsaḥ karmaṇāṃ mā punar vada.

जोषम् आस्स्व न मां भूयो वक्तुम् अर्हस्य् अतः परम्। अधरोत्तरम् एतद् धि यन् मा त्वं वक्तुम् इच्छसि।

joṣam āssva na māṃ bhūyo vaktum arhasy ataḥ param. adharottaram etad dhi yan mā tvaṃ vaktum icchasi.

अथ वक्ष्यसि मां मौर्ख्याद् भूयः परुषम् ईदृशम्। गमयिष्यामि बाणैस् त्वां युधि वैवस्वतक्षयम्।

atha vakṣyasi māṃ maurkhyād bhūyaḥ paruṣam īdṛśam. gamayiṣyāmi bāṇais tvāṃ yudhi vaivasvatakṣayam.

न चैव मूर्ख धर्मेण केवलेनैव शक्यते। तेषाम् अपि ह्य् अधर्मेण चेष्टितं शृणु यादृशम्।

na caiva mūrkha dharmeṇa kevalenaiva śakyate. teṣām api hy adharmeṇa ceṣṭitaṃ śṛṇu yādṛśam.

वञ्चितः पाण्डवः पूर्वम् अधर्मेण युधिष्ठिरः। द्रौपदी च परिक्लिष्टा तथाधर्मेण सात्यके।

vañcitaḥ pāṇḍavaḥ pūrvam adharmeṇa yudhiṣṭhiraḥ. draupadī ca parikliṣṭā tathādharmeṇa sātyake.

प्रव्राजिता वनं सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया। सर्वस्वम् अपकृष्टं च तथाधर्मेण बालिश।

pravrājitā vanaṃ sarve pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā. sarvasvam apakṛṣṭaṃ ca tathādharmeṇa bāliśa.

अधर्मेणापकृष्टश् च मद्रराजः परैर् इतः। अधर्मेण तथा बालः सौभद्रो विनिपातितः। इतो ऽप्य् अधर्मेण हतो भीष्मः कुरुपितामहः। भूरिश्रवा ह्य् अधर्मेण त्वया धर्मविदा हतः।

adharmeṇāpakṛṣṭaś ca madrarājaḥ parair itaḥ. adharmeṇa tathā bālaḥ saubhadro vinipātitaḥ. ito 'py adharmeṇa hato bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ. bhūriśravā hy adharmeṇa tvayā dharmavidā hataḥ.

एवं परैर् आचरितं पाण्डवेयैश् च संयुगे। रक्षमाणैर् जयं वीरैर् धर्मज्ञैर् अपि सात्वत।

evaṃ parair ācaritaṃ pāṇḍaveyaiś ca saṃyuge. rakṣamāṇair jayaṃ vīrair dharmajñair api sātvata.

दुर्ज्ञेयः परमो धर्मस् तथाधर्मः सुदुर्विदः। युध्यस्व कौरवैः सार्धं मा गाः पितृनिवेशनम्।

durjñeyaḥ paramo dharmas tathādharmaḥ sudurvidaḥ. yudhyasva kauravaiḥ sārdhaṃ mā gāḥ pitṛniveśanam.

एवमादीनि वाक्यानि क्रूराणि परुषाणि च। श्रावितः सात्यकिः श्रीमान् आकम्पित इवाभवत्।

evamādīni vākyāni krūrāṇi paruṣāṇi ca. śrāvitaḥ sātyakiḥ śrīmān ākampita ivābhavat.

तच् छ्रुत्वा क्रोधताम्राक्षः सात्यकिस् त्व् आददे गदाम्। विनिःश्वस्य यथा सर्पः प्रणिधाय रथे धनुः।

tac chrutvā krodhatāmrākṣaḥ sātyakis tv ādade gadām. viniḥśvasya yathā sarpaḥ praṇidhāya rathe dhanuḥ.

ततो ऽभिपत्य पाञ्चाल्यं संरम्भेणेदम् अब्रवीत्। न त्वां वक्ष्यामि परुषं हनिष्ये त्वां वधक्षमम्।

tato 'bhipatya pāñcālyaṃ saṃrambheṇedam abravīt. na tvāṃ vakṣyāmi paruṣaṃ haniṣye tvāṃ vadhakṣamam.

तम् आपतन्तं सहसा महाबलम् अमर्षणम्। पाञ्चाल्यायाभिसंक्रुद्धम् अन्तकायान्तकोपमम्।

tam āpatantaṃ sahasā mahābalam amarṣaṇam. pāñcālyāyābhisaṃkruddham antakāyāntakopamam.

चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महाबलः। अवप्लुत्य रथात् तूर्णं बाहुभ्यां समवारयत्।

codito vāsudevena bhīmaseno mahābalaḥ. avaplutya rathāt tūrṇaṃ bāhubhyāṃ samavārayat.

द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकिं पाण्डवो बली। प्रस्कन्दमानम् आदाय जगाम बलिनं बलात्।

dravamāṇaṃ tathā kruddhaṃ sātyakiṃ pāṇḍavo balī. praskandamānam ādāya jagāma balinaṃ balāt.

स्थित्वा विष्टभ्य चरणौ भीमेन शिनिपुंगवः। निगृहीतः पदे षष्ठे बलेन बलिनां वरः। तथापि भीमाद् आत्मानम् आमुच्य बलिनोच्छ्रितः। जगामानिलवेगेन भीमम् उन्मुच्य माधवः। भीमेनाथाशु महता वेगम् आस्थाय मध्यमम्। विष्टभ्य विधृतो दर्पात् सात्यकिर् दशमे पदे।

sthitvā viṣṭabhya caraṇau bhīmena śinipuṃgavaḥ. nigṛhītaḥ pade ṣaṣṭhe balena balināṃ varaḥ. tathāpi bhīmād ātmānam āmucya balinocchritaḥ. jagāmānilavegena bhīmam unmucya mādhavaḥ. bhīmenāthāśu mahatā vegam āsthāya madhyamam. viṣṭabhya vidhṛto darpāt sātyakir daśame pade.

अवरुह्य रथात् तं तु ह्रियमाणं बलीयसा। उवाच श्लक्ष्णया वाचा सहदेवो विशां पते।

avaruhya rathāt taṃ tu hriyamāṇaṃ balīyasā. uvāca ślakṣṇayā vācā sahadevo viśāṃ pate.

अस्माकं पुरुषव्याघ्र मित्रम् अन्यन् न विद्यते। परम् अन्धकवृष्णिभ्यः पाञ्चालेभ्यश् च माधव।

asmākaṃ puruṣavyāghra mitram anyan na vidyate. param andhakavṛṣṇibhyaḥ pāñcālebhyaś ca mādhava.

तथैवान्धकवृष्णीनां तव चैव विशेषतः। कृष्णस्य च तथास्मत्तो मित्रम् अन्यन् न विद्यते।

tathaivāndhakavṛṣṇīnāṃ tava caiva viśeṣataḥ. kṛṣṇasya ca tathāsmatto mitram anyan na vidyate.

पाञ्चालानां च वार्ष्णेय समुद्रान्तां विचिन्वताम्। नान्यद् अस्ति परं मित्रं यथा पाण्डववृष्णयः।

pāñcālānāṃ ca vārṣṇeya samudrāntāṃ vicinvatām. nānyad asti paraṃ mitraṃ yathā pāṇḍavavṛṣṇayaḥ.

स भवान् ईदृशं मित्रं मन्यते च यथा भवान्। भवन्तश् च यथास्माकं भवतां च तथा वयम्।

sa bhavān īdṛśaṃ mitraṃ manyate ca yathā bhavān. bhavantaś ca yathāsmākaṃ bhavatāṃ ca tathā vayam.

स एवं सर्वधर्मज्ञो मित्रधर्मम् अनुस्मरन्। नियच्छ मन्युं पाञ्चाल्यात् प्रशाम्य शिनिपुंगव।

sa evaṃ sarvadharmajño mitradharmam anusmaran. niyaccha manyuṃ pāñcālyāt praśāmya śinipuṃgava.

पार्षतस्य क्षम त्वं वै क्षमतां तव पार्षतः। वयं क्षमयितारश् च किम् अन्यत्र शमाद् भवेत्।

pārṣatasya kṣama tvaṃ vai kṣamatāṃ tava pārṣataḥ. vayaṃ kṣamayitāraś ca kim anyatra śamād bhavet.

प्रशाम्यमाने शैनेये सहदेवेन मारिष। पाञ्चालराजस्य सुतः प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्।

praśāmyamāne śaineye sahadevena māriṣa. pāñcālarājasya sutaḥ prahasann idam abravīt.

मुञ्च मुञ्च शिनेः पौत्रं भीम युद्धमदान्वितम्। आसादयतु माम् एष धराधरम् इवानिलः।

muñca muñca śineḥ pautraṃ bhīma yuddhamadānvitam. āsādayatu mām eṣa dharādharam ivānilaḥ.

यावद् अस्य शितैर् बाणैः संरम्भं विनयाम्य् अहम्। युद्धश्रद्धां च कौन्तेय जीवितस्य च संयुगे।

yāvad asya śitair bāṇaiḥ saṃrambhaṃ vinayāmy aham. yuddhaśraddhāṃ ca kaunteya jīvitasya ca saṃyuge.

किं नु शक्यं मया कर्तुं कार्यं यद् इदम् उद्यतम्। सुमहत् पाण्डुपुत्राणाम् आयान्त्य् एते हि कौरवाः।

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ kāryaṃ yad idam udyatam. sumahat pāṇḍuputrāṇām āyānty ete hi kauravāḥ.

अथ वा फल्गुनः सर्वान् वारयिष्यति संयुगे। अहम् अप्य् अस्य मूर्धानं पातयिष्यामि सायकैः।

atha vā phalgunaḥ sarvān vārayiṣyati saṃyuge. aham apy asya mūrdhānaṃ pātayiṣyāmi sāyakaiḥ.

मन्यते छिन्नबाहुं मां भूरिश्रवसम् आहवे। उत्सृजैनम् अहं वैनम् एष मां वा हनिष्यति।

manyate chinnabāhuṃ māṃ bhūriśravasam āhave. utsṛjainam ahaṃ vainam eṣa māṃ vā haniṣyati.

शृण्वन् पाञ्चालवाक्यानि सात्यकिः सर्पवच् छ्वसन्। भीमबाह्वन्तरे सक्तो विस्फुरत्य् अनिशं बली। तौ वृषाव् इव नर्दन्तौ बलिनौ बाहुशालिनौ।

śṛṇvan pāñcālavākyāni sātyakiḥ sarpavac chvasan. bhīmabāhvantare sakto visphuraty aniśaṃ balī. tau vṛṣāv iva nardantau balinau bāhuśālinau.

त्वरया वासुदेवश् च धर्मराजश् च मारिष। यत्नेन महता वीरौ वारयाम् आसतुस् ततः।

tvarayā vāsudevaś ca dharmarājaś ca māriṣa. yatnena mahatā vīrau vārayām āsatus tataḥ.

निवार्य परमेष्वासौ क्रोधसंरक्तलोचनौ। युयुत्सवः परान् संख्ये प्रतीयुः क्षत्रियर्षभाः।

nivārya parameṣvāsau krodhasaṃraktalocanau. yuyutsavaḥ parān saṃkhye pratīyuḥ kṣatriyarṣabhāḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...