महाभारत 7.168 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←द्रोण पर्व→

←अध्याय 168→

[mh-7-168] • 39 श्लोकाः

संजय उवाच। अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नोचुस् तत्र महारथाः। अप्रियं वा प्रियं वापि महाराज धनंजयम्।

saṃjaya uvāca. arjunasya vacaḥ śrutvā nocus tatra mahārathāḥ. apriyaṃ vā priyaṃ vāpi mahārāja dhanaṃjayam.

ततः क्रुद्धो महाबाहुर् भीमसेनो ऽभ्यभाषत। उत्स्मयन्न् इव कौन्तेयम् अर्जुनं भरतर्षभ।

tataḥ kruddho mahābāhur bhīmaseno 'bhyabhāṣata. utsmayann iva kaunteyam arjunaṃ bharatarṣabha.

मुनिर् यथारण्यगतो भाषसे धर्मसंहितम्। न्यस्तदण्डो यथा पार्थ ब्राह्मणः संशितव्रतः।

munir yathāraṇyagato bhāṣase dharmasaṃhitam. nyastadaṇḍo yathā pārtha brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ.

क्षतात् त्राता क्षताज् जीवन् क्षान्तस् त्रिष्व् अपि साधुषु। क्षत्रियः क्षितिम् आप्नोति क्षिप्रं धर्मं यशः श्रियम्।

kṣatāt trātā kṣatāj jīvan kṣāntas triṣv api sādhuṣu. kṣatriyaḥ kṣitim āpnoti kṣipraṃ dharmaṃ yaśaḥ śriyam.

स भवान् क्षत्रियगुणैर् युक्तः सर्वैः कुलोद्वहः। अविपश्चिद् यथा वाक्यं व्याहरन् नाद्य शोभसे। वर्तमाने यथा पापे उग्रकर्मणि भारत। स्वधर्मम् अनवस्थाप्य किम् एतानि प्रभाषसे।

sa bhavān kṣatriyaguṇair yuktaḥ sarvaiḥ kulodvahaḥ. avipaścid yathā vākyaṃ vyāharan nādya śobhase. vartamāne yathā pāpe ugrakarmaṇi bhārata. svadharmam anavasthāpya kim etāni prabhāṣase.

पराक्रमस् ते कौन्तेय शक्रस्येव शचीपतेः। न चातिवर्तसे धर्मं वेलाम् इव महोदधिः।

parākramas te kaunteya śakrasyeva śacīpateḥ. na cātivartase dharmaṃ velām iva mahodadhiḥ.

न पूजयेत् त्वा को ऽन्वद्य यत् त्रयोदशवार्षिकम्। अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा धर्मम् एवाभिकाङ्क्षसे। अहम् आवारयिष्यामि गदया सर्वकौरवान्। त्वया विना यदि महीं धर्मपुत्राय धीमते। न दद्यां पञ्चमे प्राप्ते दिवसे नास्मि क्षत्रियः।

na pūjayet tvā ko 'nvadya yat trayodaśavārṣikam. amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā dharmam evābhikāṅkṣase. aham āvārayiṣyāmi gadayā sarvakauravān. tvayā vinā yadi mahīṃ dharmaputrāya dhīmate. na dadyāṃ pañcame prāpte divase nāsmi kṣatriyaḥ.

दिष्ट्या तात मनस् ते ऽद्य स्वधर्मम् अनुवर्तते। आनृशंस्ये च ते दिष्ट्या बुद्धिः सततम् अच्युत।

diṣṭyā tāta manas te 'dya svadharmam anuvartate. ānṛśaṃsye ca te diṣṭyā buddhiḥ satatam acyuta.

यत् तु धर्मप्रवृत्तस्य हृतं राज्यम् अधर्मतः। द्रौपदी च परामृष्टा सभाम् आनीय शत्रुभिः। कथं वृद्धेषु तिष्ठत्सु धार्मिकेषु महत्सु च। द्रौपदी प्राप्नुयात् क्लेशं वेश्या योषेव भारत। किम् उ तेषां बिल्वफलं मुखे ह्य् आसीन् महात्मनाम्। उताहो बधिरा ह्य् आसन् मूका वापि धनंजय। अन्धा वसंस् तदा ते तु यैश् च नोक्तं हितं वचः। अथ तत्र भवेद् धर्मो न चैवात्रास्त्य् अनार्यकम्। अनुरूपं कृतं चापि भीष्मद्रोणकृपादिभिः। पुत्रैः शिष्यैश् च यत् सार्धं संनद्धा योद्धुम् आहवे।

yat tu dharmapravṛttasya hṛtaṃ rājyam adharmataḥ. draupadī ca parāmṛṣṭā sabhām ānīya śatrubhiḥ. kathaṃ vṛddheṣu tiṣṭhatsu dhārmikeṣu mahatsu ca. draupadī prāpnuyāt kleśaṃ veśyā yoṣeva bhārata. kim u teṣāṃ bilvaphalaṃ mukhe hy āsīn mahātmanām. utāho badhirā hy āsan mūkā vāpi dhanaṃjaya. andhā vasaṃs tadā te tu yaiś ca noktaṃ hitaṃ vacaḥ. atha tatra bhaved dharmo na caivātrāsty anāryakam. anurūpaṃ kṛtaṃ cāpi bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ. putraiḥ śiṣyaiś ca yat sārdhaṃ saṃnaddhā yoddhum āhave.

वनं प्रव्राजिताश् चास्म वल्कलाजिनवाससः। अनर्हमाणास् तं भावं त्रयोदश समाः परैः। बहूनि क्षाम्य शत्रूणां सत्यधर्मरता वयम्। तथा तन् मर्षयित्वा तु यथा ते उत्पथस्थिताः।

vanaṃ pravrājitāś cāsma valkalājinavāsasaḥ. anarhamāṇās taṃ bhāvaṃ trayodaśa samāḥ paraiḥ. bahūni kṣāmya śatrūṇāṃ satyadharmaratā vayam. tathā tan marṣayitvā tu yathā te utpathasthitāḥ.

एतान्य् अमर्षस्थानानि मर्षितानि त्वयानघ। क्षत्रधर्मप्रसक्तेन सर्वम् एतद् अनुष्ठितम्।

etāny amarṣasthānāni marṣitāni tvayānagha. kṣatradharmaprasaktena sarvam etad anuṣṭhitam.

तम् अधर्मम् अपाक्रष्टुम् आरब्धः सहितस् त्वया। सानुबन्धान् हनिष्यामि क्षुद्रान् राज्यहरान् अहम्।

tam adharmam apākraṣṭum ārabdhaḥ sahitas tvayā. sānubandhān haniṣyāmi kṣudrān rājyaharān aham.

त्वया तु कथितं पूर्वं युद्धायाभ्यागता वयम्। घटामश् च यथाशक्ति त्वं तु नो ऽद्य जुगुप्ससे।

tvayā tu kathitaṃ pūrvaṃ yuddhāyābhyāgatā vayam. ghaṭāmaś ca yathāśakti tvaṃ tu no 'dya jugupsase.

स्वधर्मं नेच्छसे ज्ञातुं मिथ्या वचनम् एव ते। भयार्दितानाम् अस्माकं वाचा मर्माणि कृन्तसि।

svadharmaṃ necchase jñātuṃ mithyā vacanam eva te. bhayārditānām asmākaṃ vācā marmāṇi kṛntasi.

वपन् व्रणे क्षारम् इव क्षतानां शत्रुकर्शन। विदीर्यते मे हृदयं त्वया वाक्शल्यपीडितम्।

vapan vraṇe kṣāram iva kṣatānāṃ śatrukarśana. vidīryate me hṛdayaṃ tvayā vākśalyapīḍitam.

अधर्मम् एतद् विपुलं धार्मिकः सन् न बुध्यसे। यत् त्वम् आत्मानम् अस्मांश् च प्रशंस्यान् न प्रशंससि। वासुदेवे स्थिते चापि द्रोणपुत्रं प्रशंससि। यः कलां षोडशीं त्वत्तो नार्हते तं प्रशंससि।

adharmam etad vipulaṃ dhārmikaḥ san na budhyase. yat tvam ātmānam asmāṃś ca praśaṃsyān na praśaṃsasi. vāsudeve sthite cāpi droṇaputraṃ praśaṃsasi. yaḥ kalāṃ ṣoḍaśīṃ tvatto nārhate taṃ praśaṃsasi.

स्वयम् एवात्मनो वक्तुं न युक्तं गुणसंस्तवम्। मम नागायुतं पार्थ बलं बाह्वोर् विधीयते। प्रपातयेयं च शरैः सेन्द्रान् देवान् समागतान्। सराक्षसगणान् पार्थ सासुरोरगमानवान्। दारयेयं महीं क्रोधाद् विकिरेयं च पर्वतान्।

svayam evātmano vaktuṃ na yuktaṃ guṇasaṃstavam. mama nāgāyutaṃ pārtha balaṃ bāhvor vidhīyate. prapātayeyaṃ ca śaraiḥ sendrān devān samāgatān. sarākṣasagaṇān pārtha sāsuroragamānavān. dārayeyaṃ mahīṃ krodhād vikireyaṃ ca parvatān.

आविध्य च गदां गुर्वीं भीमां काञ्चनमालिनीम्। गिरिप्रकाशान् क्षितिजान् भञ्जेयम् अनिलो यथा।

āvidhya ca gadāṃ gurvīṃ bhīmāṃ kāñcanamālinīm. giriprakāśān kṣitijān bhañjeyam anilo yathā.

स त्वम् एवंविधं जानन् भ्रातरं मां नरर्षभ। द्रोणपुत्राद् भयं कर्तुं नार्हस्य् अमितविक्रम।

sa tvam evaṃvidhaṃ jānan bhrātaraṃ māṃ nararṣabha. droṇaputrād bhayaṃ kartuṃ nārhasy amitavikrama.

अथ वा तिष्ठ बीभत्सो सह सर्वैर् नरर्षभैः। अहम् एनं गदापाणिर् जेष्याम्य् एको महाहवे।

atha vā tiṣṭha bībhatso saha sarvair nararṣabhaiḥ. aham enaṃ gadāpāṇir jeṣyāmy eko mahāhave.

ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः पार्थम् अथाब्रवीत्। संक्रुद्धम् इव नर्दन्तं हिरण्यकशिपुं हरिः।

tataḥ pāñcālarājasya putraḥ pārtham athābravīt. saṃkruddham iva nardantaṃ hiraṇyakaśipuṃ hariḥ.

बीभत्सो विप्रकर्माणि विदितानि मनीषिणाम्। याजनाध्यापने दानं तथा यज्ञप्रतिग्रहौ।

bībhatso viprakarmāṇi viditāni manīṣiṇām. yājanādhyāpane dānaṃ tathā yajñapratigrahau.

षष्ठम् अध्ययनं नाम तेषां कस्मिन् प्रतिष्ठितः। हतो द्रोणो मया यत् तत् किं मां पार्थ विगर्हसे।

ṣaṣṭham adhyayanaṃ nāma teṣāṃ kasmin pratiṣṭhitaḥ. hato droṇo mayā yat tat kiṃ māṃ pārtha vigarhase.

अपक्रान्तः स्वधर्माच् च क्षत्रधर्मम् उपाश्रितः। अमानुषेण हन्त्य् अस्मान् अस्त्रेण क्षुद्रकर्मकृत्।

apakrāntaḥ svadharmāc ca kṣatradharmam upāśritaḥ. amānuṣeṇa hanty asmān astreṇa kṣudrakarmakṛt.

तथा मायां प्रयुञ्जानम् असह्यं ब्राह्मणब्रुवम्। माययैव निहन्याद् यो न युक्तं पार्थ तत्र किम्।

tathā māyāṃ prayuñjānam asahyaṃ brāhmaṇabruvam. māyayaiva nihanyād yo na yuktaṃ pārtha tatra kim.

तस्मिंस् तथा मया शस्ते यदि द्रौणायनी रुषा। कुरुते भैरवं नादं तत्र किं मम हीयते।

tasmiṃs tathā mayā śaste yadi drauṇāyanī ruṣā. kurute bhairavaṃ nādaṃ tatra kiṃ mama hīyate.

न चाद्भुतम् इदं मन्ये यद् द्रौणिः शुद्धगर्जया। घातयिष्यति कौरव्यान् परित्रातुम् अशक्नुवन्।

na cādbhutam idaṃ manye yad drauṇiḥ śuddhagarjayā. ghātayiṣyati kauravyān paritrātum aśaknuvan.

यच् च मां धार्मिको भूत्वा ब्रवीषि गुरुघातिनम्। तदर्थम् अहम् उत्पन्नः पाञ्चाल्यस्य सुतो ऽनलात्।

yac ca māṃ dhārmiko bhūtvā bravīṣi gurughātinam. tadartham aham utpannaḥ pāñcālyasya suto 'nalāt.

यस्य कार्यम् अकार्यं वा युध्यतः स्यात् समं रणे। तं कथं ब्राह्मणं ब्रूयाः क्षत्रियं वा धनंजय।

yasya kāryam akāryaṃ vā yudhyataḥ syāt samaṃ raṇe. taṃ kathaṃ brāhmaṇaṃ brūyāḥ kṣatriyaṃ vā dhanaṃjaya.

यो ह्य् अनस्त्रविदो हन्याद् ब्रह्मास्त्रैः क्रोधमूर्छितः। सर्वोपायैर् न स कथं वध्यः पुरुषसत्तम। विशेषात् पितृहन्ता मे न स वध्यः कथं मया। यो ऽयं पापः सुदुर्मेधा बान्धवान् युधि जघ्निवान्। तस्य विप्रब्रुववधे कथं पापं भवेन् मम।

yo hy anastravido hanyād brahmāstraiḥ krodhamūrchitaḥ. sarvopāyair na sa kathaṃ vadhyaḥ puruṣasattama. viśeṣāt pitṛhantā me na sa vadhyaḥ kathaṃ mayā. yo 'yaṃ pāpaḥ sudurmedhā bāndhavān yudhi jaghnivān. tasya viprabruvavadhe kathaṃ pāpaṃ bhaven mama.

विधर्मिणं धर्मविद्भिः प्रोक्तं तेषां विषोपमम्। जानन् धर्मार्थतत्त्वज्ञः किम् अर्जुन विगर्हसे।

vidharmiṇaṃ dharmavidbhiḥ proktaṃ teṣāṃ viṣopamam. jānan dharmārthatattvajñaḥ kim arjuna vigarhase.

नृशंसः स मयाक्रम्य रथ एव निपातितः। तन् माभिनन्द्यं बीभत्सो किमर्थं नाभिनन्दसे।

nṛśaṃsaḥ sa mayākramya ratha eva nipātitaḥ. tan mābhinandyaṃ bībhatso kimarthaṃ nābhinandase.

कृते रणे कथं पार्थ ज्वलनार्कविषोपमम्। भीमं द्रोणशिरश्छेदे प्रशस्यं न प्रशंससि।

kṛte raṇe kathaṃ pārtha jvalanārkaviṣopamam. bhīmaṃ droṇaśiraśchede praśasyaṃ na praśaṃsasi.

यो ऽसौ ममैव नान्यस्य बान्धवान् युधि जघ्निवान्। छित्त्वापि तस्य मूर्धानं नैवास्मि विगतज्वरः।

yo 'sau mamaiva nānyasya bāndhavān yudhi jaghnivān. chittvāpi tasya mūrdhānaṃ naivāsmi vigatajvaraḥ.

तच् च मे कृन्तते मर्म यन् न तस्य शिरो मया। निषादविषये क्षिप्तं जयद्रथशिरो यथा।

tac ca me kṛntate marma yan na tasya śiro mayā. niṣādaviṣaye kṣiptaṃ jayadrathaśiro yathā.

अवधश् चापि शत्रूणाम् अधर्मः शिष्यते ऽर्जुन। क्षत्रियस्य ह्य् अयं धर्मो हन्याद् धन्येत वा पुनः।

avadhaś cāpi śatrūṇām adharmaḥ śiṣyate 'rjuna. kṣatriyasya hy ayaṃ dharmo hanyād dhanyeta vā punaḥ.

स शत्रुर् निहतः संख्ये मया धर्मेण पाण्डव। यथा त्वया हतः शूरो भगदत्तः पितुः सखा।

sa śatrur nihataḥ saṃkhye mayā dharmeṇa pāṇḍava. yathā tvayā hataḥ śūro bhagadattaḥ pituḥ sakhā.

पितामहं रणे हत्वा मन्यसे धर्मम् आत्मनः। मया शत्रौ हते कस्मात् पापे धर्मं न मन्यसे। संबन्धावनतं पार्थ न मां त्वं बहु मन्यसे। स्वगात्रकृतसोपानं निषण्णम् इव दन्तिनम्। क्षमामि ते सर्वम् एव वाग्व्यतिक्रमम् अर्जुन। द्रौपद्या द्रौपदेयानां कृते नान्येन हेतुना। कुलक्रमागतं वैरं ममाचार्येण विश्रुतम्। तथा जानात्य् अयं लोको न यूयं पाण्डुनन्दनाः।

pitāmahaṃ raṇe hatvā manyase dharmam ātmanaḥ. mayā śatrau hate kasmāt pāpe dharmaṃ na manyase. saṃbandhāvanataṃ pārtha na māṃ tvaṃ bahu manyase. svagātrakṛtasopānaṃ niṣaṇṇam iva dantinam. kṣamāmi te sarvam eva vāgvyatikramam arjuna. draupadyā draupadeyānāṃ kṛte nānyena hetunā. kulakramāgataṃ vairaṃ mamācāryeṇa viśrutam. tathā jānāty ayaṃ loko na yūyaṃ pāṇḍunandanāḥ.

नानृतः पाण्डवो ज्येष्ठो नाहं वाधार्मिको ऽर्जुन। न क्षत्रिय इति प्राहुर् यो न हन्ति रणाजिरे। पितरं वा गुरुं वापि जिघांसुं पुत्रशिष्ययोः। जिह्मेन वाप्य् अजिह्मेन हन्याद् एवाविचारयन्। इत्य् उक्तं ब्रह्मणा पूर्वं क्षत्रियाणां द्विषद्वधे। तस्माच् छिष्येण निहतः शत्रुर् मे ब्राह्मणब्रुवः। यः क्षत्रियसुतो हन्यात् पितरं वा गुरुं च वा। अनिष्टं क्षत्रियो हन्यात् स वै क्षत्रिय उच्यते। शिष्यध्रुङ् निहतः पापो युध्यस्व विजयस् तव।

nānṛtaḥ pāṇḍavo jyeṣṭho nāhaṃ vādhārmiko 'rjuna. na kṣatriya iti prāhur yo na hanti raṇājire. pitaraṃ vā guruṃ vāpi jighāṃsuṃ putraśiṣyayoḥ. jihmena vāpy ajihmena hanyād evāvicārayan. ity uktaṃ brahmaṇā pūrvaṃ kṣatriyāṇāṃ dviṣadvadhe. tasmāc chiṣyeṇa nihataḥ śatrur me brāhmaṇabruvaḥ. yaḥ kṣatriyasuto hanyāt pitaraṃ vā guruṃ ca vā. aniṣṭaṃ kṣatriyo hanyāt sa vai kṣatriya ucyate. śiṣyadhruṅ nihataḥ pāpo yudhyasva vijayas tava.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...