महाभारत 7.167 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←द्रोण पर्व→

←अध्याय 167→

[mh-7-167] • 50 श्लोकाः

संजय उवाच। प्रादुर्भूते ततस् तस्मिन्न् अस्त्रे नारायणे तदा। प्रावात् सपृषतो वायुर् अनभ्रे स्तनयित्नुमान्।

saṃjaya uvāca. prādurbhūte tatas tasminn astre nārāyaṇe tadā. prāvāt sapṛṣato vāyur anabhre stanayitnumān.

चचाल पृथिवी चापि चुक्षुभे च महोदधिः। प्रतिस्रोतः प्रवृत्ताश् च गन्तुं तत्र समुद्रगाः।

cacāla pṛthivī cāpi cukṣubhe ca mahodadhiḥ. pratisrotaḥ pravṛttāś ca gantuṃ tatra samudragāḥ.

शिखराणि व्यदीर्यन्त गिरीणां तत्र भारत। अपसव्यं मृगाश् चैव पाण्डुपुत्रान् प्रचक्रिरे।

śikharāṇi vyadīryanta girīṇāṃ tatra bhārata. apasavyaṃ mṛgāś caiva pāṇḍuputrān pracakrire.

तमसा चावकीर्यन्त सूर्यश् च कलुषो ऽभवत्। संपतन्ति च भूतानि क्रव्यादानि प्रहृष्टवत्।

tamasā cāvakīryanta sūryaś ca kaluṣo 'bhavat. saṃpatanti ca bhūtāni kravyādāni prahṛṣṭavat.

देवदानवगन्धर्वास् त्रस्ता आसन् विशां पते। कथं कथाभवत् तीव्रा दृष्ट्वा तद् व्याकुलं महत्।

devadānavagandharvās trastā āsan viśāṃ pate. kathaṃ kathābhavat tīvrā dṛṣṭvā tad vyākulaṃ mahat.

व्यथिताः सर्वराजानस् तदा ह्य् आसन् विचेतसः। तद् दृष्ट्वा घोररूपं तु द्रौणेर् अस्त्रं भयावहम्। पेतुर् आकाशगास् तत्र विमनस्का विशां पते। रोदसी च वियच् चैव सर्वं ज्वालासमावृतम्।

vyathitāḥ sarvarājānas tadā hy āsan vicetasaḥ. tad dṛṣṭvā ghorarūpaṃ tu drauṇer astraṃ bhayāvaham. petur ākāśagās tatra vimanaskā viśāṃ pate. rodasī ca viyac caiva sarvaṃ jvālāsamāvṛtam.

धृतराष्ट्र उवाच। निवर्तितेषु सैन्येषु द्रोणपुत्रेण संयुगे। भृशं शोकाभितप्तेन पितुर् वधम् अमृष्यता।

dhṛtarāṣṭra uvāca. nivartiteṣu sainyeṣu droṇaputreṇa saṃyuge. bhṛśaṃ śokābhitaptena pitur vadham amṛṣyatā.

कुरून् आपततो दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य रक्षणे। को मन्त्रः पाण्डवेष्व् आसीत् तन् ममाचक्ष्व संजय।

kurūn āpatato dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnasya rakṣaṇe. ko mantraḥ pāṇḍaveṣv āsīt tan mamācakṣva saṃjaya.

संजय उवाच। प्राग् एव विद्रुतान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् युधिष्ठिरः। पुनश् च तुमुलं शब्दं श्रुत्वार्जुनम् अभाषत।

saṃjaya uvāca. prāg eva vidrutān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān yudhiṣṭhiraḥ. punaś ca tumulaṃ śabdaṃ śrutvārjunam abhāṣata.

आचार्ये निहते द्रोणे धृष्टद्युम्नेन संयुगे। निहते वज्रहस्तेन यथा वृत्रे महासुरे।

ācārye nihate droṇe dhṛṣṭadyumnena saṃyuge. nihate vajrahastena yathā vṛtre mahāsure.

नाशंसन्त जयं युद्धे दीनात्मानो धनंजय। आत्मत्राणे मतिं कृत्वा प्राद्रवन् कुरवो यथा।

nāśaṃsanta jayaṃ yuddhe dīnātmāno dhanaṃjaya. ātmatrāṇe matiṃ kṛtvā prādravan kuravo yathā.

के चिद् भ्रान्तै रथैस् तूर्णं निहतपार्ष्णियन्तृभिः। विपताकध्वजच्छत्रैः पार्थिवाः शीर्णकूबरैः।

ke cid bhrāntai rathais tūrṇaṃ nihatapārṣṇiyantṛbhiḥ. vipatākadhvajacchatraiḥ pārthivāḥ śīrṇakūbaraiḥ.

भग्ननीडैर् आकुलाश्वैर् आरुह्यान्ये विचेतसः। भीताः पादैर् हयान् के चित् त्वरयन्तः स्वयं रथैः। युगचक्राक्षभग्नैश् च द्रुताः के चिद् भयातुराः। रथान् विशीर्णान् उत्सृज्य पद्भिः के चिच् च विद्रुताः। हयपृष्ठगताश् चान्ये कृष्यन्ते ऽर्धच्युतासनाः।

bhagnanīḍair ākulāśvair āruhyānye vicetasaḥ. bhītāḥ pādair hayān ke cit tvarayantaḥ svayaṃ rathaiḥ. yugacakrākṣabhagnaiś ca drutāḥ ke cid bhayāturāḥ. rathān viśīrṇān utsṛjya padbhiḥ ke cic ca vidrutāḥ. hayapṛṣṭhagatāś cānye kṛṣyante 'rdhacyutāsanāḥ.

गजस्कन्धेषु संस्यूता नाराचैश् चलितासनाः। शरार्तैर् विद्रुतैर् नागैर् हृताः के चिद् दिशो दश।

gajaskandheṣu saṃsyūtā nārācaiś calitāsanāḥ. śarārtair vidrutair nāgair hṛtāḥ ke cid diśo daśa.

विशस्त्रकवचाश् चान्ये वाहनेभ्यः क्षितिं गताः। संछिन्ना नेमिषु गता मृदिताश् च हयद्विपैः।

viśastrakavacāś cānye vāhanebhyaḥ kṣitiṃ gatāḥ. saṃchinnā nemiṣu gatā mṛditāś ca hayadvipaiḥ.

क्रोशन्तस् तात पुत्रेति पलायन्तो ऽपरे भयात्। नाभिजानन्ति चान्योन्यं कश्मलाभिहतौजसः।

krośantas tāta putreti palāyanto 'pare bhayāt. nābhijānanti cānyonyaṃ kaśmalābhihataujasaḥ.

पुत्रान् पितॄन् सखीन् भ्रातॄन् समारोप्य दृढक्षतान्। जलेन क्लेदयन्त्य् अन्ये विमुच्य कवचान्य् अपि। पलायनपराश् चान्ये योधाः शतसहस्रशः। अवस्थितं पुनर् दृष्ट्वा तव पुत्रस्य तद् बलम्। धर्मपुत्रो महाराज धनंजयम् अथाब्रवीत्।

putrān pitṝn sakhīn bhrātṝn samāropya dṛḍhakṣatān. jalena kledayanty anye vimucya kavacāny api. palāyanaparāś cānye yodhāḥ śatasahasraśaḥ. avasthitaṃ punar dṛṣṭvā tava putrasya tad balam. dharmaputro mahārāja dhanaṃjayam athābravīt.

अवस्थां तादृशीं प्राप्य हते द्रोणे द्रुतं बलम्। एवम् एतद् द्रुतं भग्नं द्रोणे युधि निपातिते। अवस्थानम् अविन्दन् वै विक्षतं शरपीडितम्। पुनरावर्तितं केन यदि जानासि शंस मे।

avasthāṃ tādṛśīṃ prāpya hate droṇe drutaṃ balam. evam etad drutaṃ bhagnaṃ droṇe yudhi nipātite. avasthānam avindan vai vikṣataṃ śarapīḍitam. punarāvartitaṃ kena yadi jānāsi śaṃsa me.

हयानां हेषतां शब्दः कुञ्जराणां च बृंहताम्। रथनेमिस्वनश् चात्र विमिश्रः श्रूयते महान्।

hayānāṃ heṣatāṃ śabdaḥ kuñjarāṇāṃ ca bṛṃhatām. rathanemisvanaś cātra vimiśraḥ śrūyate mahān.

एते शब्दा भृशं तीव्राः प्रवृत्ताः कुरुसागरे। मुहुर् मुहुर् उदीर्यन्तः कम्पयन्ति हि मामकान्।

ete śabdā bhṛśaṃ tīvrāḥ pravṛttāḥ kurusāgare. muhur muhur udīryantaḥ kampayanti hi māmakān.

य एष तुमुलः शब्दः श्रूयते लोमहर्षणः। सेन्द्रान् अप्य् एष लोकांस् त्रीन् भञ्ज्याद् इति मतिर् मम।

ya eṣa tumulaḥ śabdaḥ śrūyate lomaharṣaṇaḥ. sendrān apy eṣa lokāṃs trīn bhañjyād iti matir mama.

मन्ये वज्रधरस्यैष निनादो भैरवस्वनः। द्रोणे हते कौरवार्थं व्यक्तम् अभ्येति वासवः।

manye vajradharasyaiṣa ninādo bhairavasvanaḥ. droṇe hate kauravārthaṃ vyaktam abhyeti vāsavaḥ.

प्रहृष्टलोमकूपाः स्म संविग्नरथकुञ्जराः। धनंजय गुरुं श्रुत्वा तत्र नादं सुभीषणम्।

prahṛṣṭalomakūpāḥ sma saṃvignarathakuñjarāḥ. dhanaṃjaya guruṃ śrutvā tatra nādaṃ subhīṣaṇam.

क एष कौरवान् दीर्णान् अवस्थाप्य महारथः। निवर्तयति युद्धार्थं मृधे देवेश्वरो यथा।

ka eṣa kauravān dīrṇān avasthāpya mahārathaḥ. nivartayati yuddhārthaṃ mṛdhe deveśvaro yathā.

अर्जुन उवाच। उद्यम्यात्मानम् उग्राय कर्मणे धैर्यम् आस्थिताः। धमन्ति कौरवाः शङ्खान् यस्य वीर्यम् उपाश्रिताः।

arjuna uvāca. udyamyātmānam ugrāya karmaṇe dhairyam āsthitāḥ. dhamanti kauravāḥ śaṅkhān yasya vīryam upāśritāḥ.

यत्र ते संशयो राजन् न्यस्तशस्त्रे गुरौ हते। धार्तराष्ट्रान् अवस्थाप्य क एष नदतीति ह।

yatra te saṃśayo rājan nyastaśastre gurau hate. dhārtarāṣṭrān avasthāpya ka eṣa nadatīti ha.

ह्रीमन्तं तं महाबाहुं मत्तद्विरदगामिनम्। इन्द्रविष्णुसमं वीर्ये कोपे ऽन्तकम् इव स्थितम्। बृहस्पतिसमं बुद्ध्या नीतिमन्तं महारथम्। व्याख्यास्याम्य् उग्रकर्माणं कुरूणाम् अभयंकरम्।

hrīmantaṃ taṃ mahābāhuṃ mattadviradagāminam. indraviṣṇusamaṃ vīrye kope 'ntakam iva sthitam. bṛhaspatisamaṃ buddhyā nītimantaṃ mahāratham. vyākhyāsyāmy ugrakarmāṇaṃ kurūṇām abhayaṃkaram.

यस्मिञ् जाते ददौ द्रोणो गवां दशशतं धनम्। स एष नर्दति द्रौणिर् घर्मान्ते जलदो यथा। ब्राह्मणेभ्यो महार्हेभ्यः सो ऽश्वत्थामैष गर्जति।

yasmiñ jāte dadau droṇo gavāṃ daśaśataṃ dhanam. sa eṣa nardati drauṇir gharmānte jalado yathā. brāhmaṇebhyo mahārhebhyaḥ so 'śvatthāmaiṣa garjati.

जातमात्रेण वीरेण येनोच्चैःश्रवसा इव। हेषता कम्पिता भूमिर् लोकाश् च सकलास् त्रयः।

jātamātreṇa vīreṇa yenoccaiḥśravasā iva. heṣatā kampitā bhūmir lokāś ca sakalās trayaḥ.

तच् छ्रुत्वान्तर्हितं भूतं नाम चास्याकरोत् तदा। अश्वत्थामेति सो ऽद्यैष शूरो नदति पाण्डव।

tac chrutvāntarhitaṃ bhūtaṃ nāma cāsyākarot tadā. aśvatthāmeti so 'dyaiṣa śūro nadati pāṇḍava.

यो ऽद्यानाथ इवाक्रम्य पार्षतेन हतस् तथा। कर्मणा सुनृशंसेन तस्य नाथो व्यवस्थितः।

yo 'dyānātha ivākramya pārṣatena hatas tathā. karmaṇā sunṛśaṃsena tasya nātho vyavasthitaḥ.

गुरुं मे यत्र पाञ्चाल्यः केशपक्षे परामृशत्। तन् न जातु क्षमेद् द्रौणिर् जानन् पौरुषम् आत्मनः। स हि तेनैव नः सर्वान् क्षपयेद् इति मे मतिः।

guruṃ me yatra pāñcālyaḥ keśapakṣe parāmṛśat. tan na jātu kṣamed drauṇir jānan pauruṣam ātmanaḥ. sa hi tenaiva naḥ sarvān kṣapayed iti me matiḥ.

उपचीर्णो गुरुर् मिथ्या भवता राज्यकारणात्। धर्मज्ञेन सता नाम सो ऽधर्मः सुमहान् कृतः। चिरं स्थास्यति चाकीर्तिस् त्रैलोक्ये सचराचरे। रामे वालिवधाद् यद्वद् एवं द्रोणे निपातिते।

upacīrṇo gurur mithyā bhavatā rājyakāraṇāt. dharmajñena satā nāma so 'dharmaḥ sumahān kṛtaḥ. ciraṃ sthāsyati cākīrtis trailokye sacarācare. rāme vālivadhād yadvad evaṃ droṇe nipātite.

सर्वधर्मोपपन्नो ऽयं मम शिष्यश् च पाण्डवः। नायं वक्ष्यति मिथ्येति प्रत्ययं कृतवांस् त्वयि।

sarvadharmopapanno 'yaṃ mama śiṣyaś ca pāṇḍavaḥ. nāyaṃ vakṣyati mithyeti pratyayaṃ kṛtavāṃs tvayi.

स सत्यकञ्चुकं नाम प्रविष्टेन ततो ऽनृतम्। आचार्य उक्तो भवता हतः कुञ्जर इत्य् उत।

sa satyakañcukaṃ nāma praviṣṭena tato 'nṛtam. ācārya ukto bhavatā hataḥ kuñjara ity uta.

ततः शस्त्रं समुत्सृज्य निर्ममो गतचेतनः। आसीत् स विह्वलो राजन् यथा दृष्टस् त्वया विभुः।

tataḥ śastraṃ samutsṛjya nirmamo gatacetanaḥ. āsīt sa vihvalo rājan yathā dṛṣṭas tvayā vibhuḥ.

स तु शोकेन चाविष्टो विमुखः पुत्रवत्सलः। शाश्वतं धर्मम् उत्सृज्य गुरुः शिष्येण घातितः।

sa tu śokena cāviṣṭo vimukhaḥ putravatsalaḥ. śāśvataṃ dharmam utsṛjya guruḥ śiṣyeṇa ghātitaḥ.

न्यस्तशस्त्रम् अधर्मेण घातयित्वा गुरुं भवान्। रक्षत्व् इदानीं सामात्यो यदि शक्नोषि पार्षतम्।

nyastaśastram adharmeṇa ghātayitvā guruṃ bhavān. rakṣatv idānīṃ sāmātyo yadi śaknoṣi pārṣatam.

ग्रस्तम् आचार्यपुत्रेण क्रुद्धेन हतबन्धुना। सर्वे वयं परित्रातुं न शक्ष्यामो ऽद्य पार्षतम्।

grastam ācāryaputreṇa kruddhena hatabandhunā. sarve vayaṃ paritrātuṃ na śakṣyāmo 'dya pārṣatam.

सौहार्दं सर्वभूतेषु यः करोत्य् अतिमात्रशः। सो ऽद्य केशग्रहं श्रुत्वा पितुर् धक्ष्यति नो रणे।

sauhārdaṃ sarvabhūteṣu yaḥ karoty atimātraśaḥ. so 'dya keśagrahaṃ śrutvā pitur dhakṣyati no raṇe.

विक्रोशमाने हि मयि भृशम् आचार्यगृद्धिनि। अवकीर्य स्वधर्मं हि शिष्येण निहतो गुरुः।

vikrośamāne hi mayi bhṛśam ācāryagṛddhini. avakīrya svadharmaṃ hi śiṣyeṇa nihato guruḥ.

यदा गतं वयो भूयः शिष्टम् अल्पतरं च नः। तस्येदानीं विकारो ऽयम् अधर्मो यत्कृतो महान्।

yadā gataṃ vayo bhūyaḥ śiṣṭam alpataraṃ ca naḥ. tasyedānīṃ vikāro 'yam adharmo yatkṛto mahān.

पितेव नित्यं सौहार्दात् पितेव स हि धर्मतः। सो ऽल्पकालस्य राज्यस्य कारणान् निहतो गुरुः।

piteva nityaṃ sauhārdāt piteva sa hi dharmataḥ. so 'lpakālasya rājyasya kāraṇān nihato guruḥ.

धृतराष्ट्रेण भीष्माय द्रोणाय च विशां पते। विसृष्टा पृथिवी सर्वा सह पुत्रैश् च तत्परैः।

dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmāya droṇāya ca viśāṃ pate. visṛṣṭā pṛthivī sarvā saha putraiś ca tatparaiḥ.

स प्राप्य तादृशीं वृत्तिं सत्कृतः सततं परैः। अवृणीत सदा पुत्रान् माम् एवाभ्यधिकं गुरुः।

sa prāpya tādṛśīṃ vṛttiṃ satkṛtaḥ satataṃ paraiḥ. avṛṇīta sadā putrān mām evābhyadhikaṃ guruḥ.

अक्षीयमाणो न्यस्तास्त्रस् त्वद्वाक्येनाहवे हतः। न त्व् एनं युध्यमानं वै हन्याद् अपि शतक्रतुः।

akṣīyamāṇo nyastāstras tvadvākyenāhave hataḥ. na tv enaṃ yudhyamānaṃ vai hanyād api śatakratuḥ.

तस्याचार्यस्य वृद्धस्य द्रोहो नित्योपकारिणः। कृतो ह्य् अनार्यैर् अस्माभी राज्यार्थे लघुबुद्धिभिः। अहो बत महत् पापं कृतं कर्म सुदारुणं। यद् राज्यसुखलोभेन द्रोणो ऽयं साधु घातितः।

tasyācāryasya vṛddhasya droho nityopakāriṇaḥ. kṛto hy anāryair asmābhī rājyārthe laghubuddhibhiḥ. aho bata mahat pāpaṃ kṛtaṃ karma sudāruṇaṃ. yad rājyasukhalobhena droṇo 'yaṃ sādhu ghātitaḥ.

पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄन् दाराञ् जीवितं चैव वासविः। त्यजेत् सर्वं मम प्रेम्णा जानात्य् एतद् धि मे गुरुः।

putrān bhrātṝn pitṝn dārāñ jīvitaṃ caiva vāsaviḥ. tyajet sarvaṃ mama premṇā jānāty etad dhi me guruḥ.

स मया राज्यकामेन हन्यमानो ऽप्य् उपेक्षितः। तस्माद् अवाक्शिरा राजन् प्राप्तो ऽस्मि नरकं विभो।

sa mayā rājyakāmena hanyamāno 'py upekṣitaḥ. tasmād avākśirā rājan prāpto 'smi narakaṃ vibho.

ब्राह्मणं वृद्धम् आचार्यं न्यस्तशस्त्रं यथा मुनिम्। घातयित्वाद्य राज्यार्थे मृतं श्रेयो न जीवितम्।

brāhmaṇaṃ vṛddham ācāryaṃ nyastaśastraṃ yathā munim. ghātayitvādya rājyārthe mṛtaṃ śreyo na jīvitam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...