महाभारत 7.166 (श्लोक 1)

महाभारत

←द्रोण पर्व→

←अध्याय 166→

[mh-7-166] • 60 श्लोकाः

धृतराष्ट्र उवाच। अधर्मेण हतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संजय। ब्राह्मणं पितरं वृद्धम् अश्वत्थामा किम् अब्रवीत्। शूरश् च कृतविद्यश् च तेजसा ज्वलनोपमः। यद् अब्रवीत् तदा सूत तन् ममाचक्ष्व संजय। यो वेद दिव्यान्य् अस्त्राणि सर्वशस्त्रभृतां वरः।

dhṛtarāṣṭra uvāca. adharmeṇa hataṃ śrutvā dhṛṣṭadyumnena saṃjaya. brāhmaṇaṃ pitaraṃ vṛddham aśvatthāmā kim abravīt. śūraś ca kṛtavidyaś ca tejasā jvalanopamaḥ. yad abravīt tadā sūta tan mamācakṣva saṃjaya. yo veda divyāny astrāṇi sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ.

मानुषं वारुणाग्नेयं ब्राह्मम् अस्त्रं च वीर्यवान्। ऐन्द्रं नारायणं चैव यस्मिन् नित्यं प्रतिष्ठितम्।

mānuṣaṃ vāruṇāgneyaṃ brāhmam astraṃ ca vīryavān. aindraṃ nārāyaṇaṃ caiva yasmin nityaṃ pratiṣṭhitam.

तम् अधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संजय। श्रुत्वा निहतम् आचार्यम् अश्वत्थामा किम् अब्रवीत्।

tam adharmeṇa dharmiṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnena saṃjaya. śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt.

येन रामाद् अवाप्येह धनुर्वेदं महात्मना। प्रोक्तान्य् अस्त्राणि दिव्यानि पुत्राय गुरुकाङ्क्षिणे।

yena rāmād avāpyeha dhanurvedaṃ mahātmanā. proktāny astrāṇi divyāni putrāya gurukāṅkṣiṇe.

एकम् एव हि लोके ऽस्मिन्न् आत्मनो गुणवत्तरम्। इच्छन्ति पुत्रं पुरुषा लोके नान्यं कथं चन।

ekam eva hi loke 'sminn ātmano guṇavattaram. icchanti putraṃ puruṣā loke nānyaṃ kathaṃ cana.

आचार्याणां भवन्त्य् एव रहस्यानि महात्मनाम्। तानि पुत्राय वा दद्युः शिष्यायानुगताय वा।

ācāryāṇāṃ bhavanty eva rahasyāni mahātmanām. tāni putrāya vā dadyuḥ śiṣyāyānugatāya vā.

स शिल्पं प्राप्य तत् सर्वं सविशेषं च संजय। शूरः शारद्वतीपुत्रः संख्ये द्रोणाद् अनन्तरः।

sa śilpaṃ prāpya tat sarvaṃ saviśeṣaṃ ca saṃjaya. śūraḥ śāradvatīputraḥ saṃkhye droṇād anantaraḥ.

रामस्यानुमतः शास्त्रे पुरंदरसमो युधि। कार्तवीर्यसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।

rāmasyānumataḥ śāstre puraṃdarasamo yudhi. kārtavīryasamo vīrye bṛhaspatisamo matau.

महीधरसमो धृत्या तेजसाग्निसमो युवा। समुद्र इव गाम्भीर्ये क्रोधे सर्पविषोपमः।

mahīdharasamo dhṛtyā tejasāgnisamo yuvā. samudra iva gāmbhīrye krodhe sarpaviṣopamaḥ.

स रथी प्रथमो लोके दृढधन्वा जितक्लमः। शीघ्रो ऽनिल इवाक्रन्दे चरन् क्रुद्ध इवान्तकः।

sa rathī prathamo loke dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ. śīghro 'nila ivākrande caran kruddha ivāntakaḥ.

अस्यता येन संग्रामे धरण्यभिनिपीडिता। मेघस्तनितनिर्घोषा कम्पते भयविक्लवा। यो न व्यथति संग्रामे वीरः सत्यपराक्रमः।

asyatā yena saṃgrāme dharaṇyabhinipīḍitā. meghastanitanirghoṣā kampate bhayaviklavā. yo na vyathati saṃgrāme vīraḥ satyaparākramaḥ.

वेदस्नातो व्रतस्नातो धनुर्वेदे च पारगः। महोदधिर् इवाक्षोभ्यो रामो दाशरथिर् यथा।

vedasnāto vratasnāto dhanurvede ca pāragaḥ. mahodadhir ivākṣobhyo rāmo dāśarathir yathā.

तम् अधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संयुगे। श्रुत्वा निहतम् आचार्यम् अश्वत्थामा किम् अब्रवीत्।

tam adharmeṇa dharmiṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnena saṃyuge. śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt.

धृष्टद्युम्नस्य यो मृत्युः सृष्टस् तेन महात्मना। यथा द्रोणस्य पाञ्चाल्यो यज्ञसेनसुतो ऽभवत्।

dhṛṣṭadyumnasya yo mṛtyuḥ sṛṣṭas tena mahātmanā. yathā droṇasya pāñcālyo yajñasenasuto 'bhavat.

तं नृशंसेन पापेन क्रूरेणात्यल्पदर्शिना। श्रुत्वा निहतम् आचार्यम् अश्वत्थामा किम् अब्रवीत्।

taṃ nṛśaṃsena pāpena krūreṇātyalpadarśinā. śrutvā nihatam ācāryam aśvatthāmā kim abravīt.

संजय उवाच। छद्मना निहतं श्रुत्वा पितरं पापकर्मणा। बाष्पेणापूर्यत द्रौणी रोषेण च नरर्षभ।

saṃjaya uvāca. chadmanā nihataṃ śrutvā pitaraṃ pāpakarmaṇā. bāṣpeṇāpūryata drauṇī roṣeṇa ca nararṣabha.

तस्य क्रुद्धस्य राजेन्द्र वपुर् दिव्यम् अदृश्यत। अन्तकस्येव भूतानि जिहीर्षोः कालपर्यये।

tasya kruddhasya rājendra vapur divyam adṛśyata. antakasyeva bhūtāni jihīrṣoḥ kālaparyaye.

अश्रुपूर्णे ततो नेत्रे अपमृज्य पुनः पुनः। उवाच कोपान् निःश्वस्य दुर्योधनम् इदं वचः।

aśrupūrṇe tato netre apamṛjya punaḥ punaḥ. uvāca kopān niḥśvasya duryodhanam idaṃ vacaḥ.

पिता मम यथा क्षुद्रैर् न्यस्तशस्त्रो निपातितः। धर्मध्वजवता पापं कृतं तद् विदितं मम। अनार्यं सुनृशंसस्य धर्मपुत्रस्य मे श्रुतम्। असत्यवाक्यं यत् तेन लोभाद् उक्तं दुरात्मना। राज्यहेतोर् नृशंसेन तच् चापि विदितं मया।

pitā mama yathā kṣudrair nyastaśastro nipātitaḥ. dharmadhvajavatā pāpaṃ kṛtaṃ tad viditaṃ mama. anāryaṃ sunṛśaṃsasya dharmaputrasya me śrutam. asatyavākyaṃ yat tena lobhād uktaṃ durātmanā. rājyahetor nṛśaṃsena tac cāpi viditaṃ mayā.

युद्धेष्व् अपि प्रवृत्तानां ध्रुवौ जयपराजयौ। द्वयम् एतद् भवेद् राजन् वधस् तत्र प्रशस्यते।

yuddheṣv api pravṛttānāṃ dhruvau jayaparājayau. dvayam etad bhaved rājan vadhas tatra praśasyate.

न्यायवृत्तो वधो यस् तु संग्रामे युध्यतो भवेत्। न स दुःखाय भवति तथा दृष्टो हि स द्विजः।

nyāyavṛtto vadho yas tu saṃgrāme yudhyato bhavet. na sa duḥkhāya bhavati tathā dṛṣṭo hi sa dvijaḥ.

गतः स वीरलोकाय पिता मम न संशयः। न शोच्यः पुरुषव्याघ्रस् तथा स निधनं गतः।

gataḥ sa vīralokāya pitā mama na saṃśayaḥ. na śocyaḥ puruṣavyāghras tathā sa nidhanaṃ gataḥ.

यत् तु धर्मप्रवृत्तः सन् केशग्रहणम् आप्तवान्। पश्यतां सर्वसैन्यानां तन् मे मर्माणि कृन्तति। मयि जीवति यत् तातः केशग्रहम् अवाप्तवान्। कथम् अन्ये करिष्यन्ति पुत्रेभ्यः पुत्रिणः स्पृहाम्।

yat tu dharmapravṛttaḥ san keśagrahaṇam āptavān. paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tan me marmāṇi kṛntati. mayi jīvati yat tātaḥ keśagraham avāptavān. katham anye kariṣyanti putrebhyaḥ putriṇaḥ spṛhām.

कामात् क्रोधाद् अवज्ञानाद् दर्पाद् बाल्येन वा पुनः। वैधर्मिकानि कुर्वन्ति तथा परिभवेन च।

kāmāt krodhād avajñānād darpād bālyena vā punaḥ. vaidharmikāni kurvanti tathā paribhavena ca.

तद् इदं पार्षतेनेह महद् आधर्मिकं कृतम्। अवज्ञाय च मां नूनं नृशंसेन दुरात्मना।

tad idaṃ pārṣateneha mahad ādharmikaṃ kṛtam. avajñāya ca māṃ nūnaṃ nṛśaṃsena durātmanā.

तस्यानुबन्धं स द्रष्टा धृष्टद्युम्नः सुदारुणम्। अनार्यं परमं कृत्वा मिथ्यावादी च पाण्डवः।

tasyānubandhaṃ sa draṣṭā dhṛṣṭadyumnaḥ sudāruṇam. anāryaṃ paramaṃ kṛtvā mithyāvādī ca pāṇḍavaḥ.

यो ह्य् असौ छद्मनाचार्यं शस्त्रं संन्यासयत् तदा। तस्याद्य धर्मराजस्य भूमिः पास्यति शोणितम्। शपे सत्येन कौरव्य इष्टापूर्तेन चानघ। अहत्वा सर्वपाञ्चालाञ् जीवेयं न कथं चन।

yo hy asau chadmanācāryaṃ śastraṃ saṃnyāsayat tadā. tasyādya dharmarājasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam. śape satyena kauravya iṣṭāpūrtena cānagha. ahatvā sarvapāñcālāñ jīveyaṃ na kathaṃ cana.

सर्वोपायैर् यतिष्यामि पाञ्चालानाम् अहं वधे। धृष्टद्युम्नं च समरे हन्ताहं पापकारिणम्।

sarvopāyair yatiṣyāmi pāñcālānām ahaṃ vadhe. dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare hantāhaṃ pāpakāriṇam.

कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा। पाञ्चालानां वधं कृत्वा शान्तिं लब्धास्मि कौरव।

karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā. pāñcālānāṃ vadhaṃ kṛtvā śāntiṃ labdhāsmi kaurava.

यदर्थं पुरुषव्याघ्र पुत्रम् इच्छन्ति मानवाः। प्रेत्य चेह च संप्राप्तं त्राणाय महतो भयात्।

yadarthaṃ puruṣavyāghra putram icchanti mānavāḥ. pretya ceha ca saṃprāptaṃ trāṇāya mahato bhayāt.

पित्रा तु मम सावस्था प्राप्ता निर्बन्धुना यथा। मयि शैलप्रतीकाशे पुत्रे शिष्ये च जीवति।

pitrā tu mama sāvasthā prāptā nirbandhunā yathā. mayi śailapratīkāśe putre śiṣye ca jīvati.

धिङ् ममास्त्राणि दिव्यानि धिग् बाहू धिक् पराक्रमम्। यन् मां द्रोणः सुतं प्राप्य केशग्रहणम् आप्तवान्।

dhiṅ mamāstrāṇi divyāni dhig bāhū dhik parākramam. yan māṃ droṇaḥ sutaṃ prāpya keśagrahaṇam āptavān.

स तथाहं करिष्यामि यथा भरतसत्तम। परलोकगतस्यापि गमिष्याम्य् अनृणः पितुः।

sa tathāhaṃ kariṣyāmi yathā bharatasattama. paralokagatasyāpi gamiṣyāmy anṛṇaḥ pituḥ.

आर्येण तु न वक्तव्या कदा चित् स्तुतिर् आत्मनः। पितुर् वधम् अमृष्यंस् तु वक्ष्याम्य् अद्येह पौरुषम्।

āryeṇa tu na vaktavyā kadā cit stutir ātmanaḥ. pitur vadham amṛṣyaṃs tu vakṣyāmy adyeha pauruṣam.

अद्य पश्यन्तु मे वीर्यं पाण्डवाः सजनार्दनाः। मृद्नतः सर्वसैन्यानि युगान्तम् इव कुर्वतः।

adya paśyantu me vīryaṃ pāṇḍavāḥ sajanārdanāḥ. mṛdnataḥ sarvasainyāni yugāntam iva kurvataḥ.

न हि देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः। अद्य शक्ता रणे जेतुं रथस्थं मां नरर्षभ।

na hi devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ. adya śaktā raṇe jetuṃ rathasthaṃ māṃ nararṣabha.

मद् अन्यो नास्ति लोके ऽस्मिन्न् अर्जुनाद् वास्त्रवित्तमः। अहं हि ज्वलतां मध्ये मयूखानाम् इवांशुमान्। प्रयोक्ता देवसृष्टानाम् अस्त्राणां पृतनागतः।

mad anyo nāsti loke 'sminn arjunād vāstravittamaḥ. ahaṃ hi jvalatāṃ madhye mayūkhānām ivāṃśumān. prayoktā devasṛṣṭānām astrāṇāṃ pṛtanāgataḥ.

कृशाश्वतनया ह्य् अद्य मत्प्रयुक्ता महामृधे। दर्शयन्तो ऽऽत्मनो वीर्यं प्रमथिष्यन्ति पाण्डवान्।

kṛśāśvatanayā hy adya matprayuktā mahāmṛdhe. darśayanto ''tmano vīryaṃ pramathiṣyanti pāṇḍavān.

अद्य सर्वा दिशो राजन् धाराभिर् इव संकुलाः। आवृताः पत्रिभिस् तीक्ष्णैर् द्रष्टारो मामकैर् इह। भविष्यन्ति महाराज मच्छरैर् विदिशस् तथा।

adya sarvā diśo rājan dhārābhir iva saṃkulāḥ. āvṛtāḥ patribhis tīkṣṇair draṣṭāro māmakair iha. bhaviṣyanti mahārāja maccharair vidiśas tathā.

किरन् हि शरजालानि सर्वतो भैरवस्वरम्। शत्रून् निपातयिष्यामि महावात इव द्रुमान्।

kiran hi śarajālāni sarvato bhairavasvaram. śatrūn nipātayiṣyāmi mahāvāta iva drumān.

न च जानाति बीभत्सुस् तद् अस्त्रं न जनार्दनः। न भीमसेनो न यमौ न च राजा युधिष्ठिरः।

na ca jānāti bībhatsus tad astraṃ na janārdanaḥ. na bhīmaseno na yamau na ca rājā yudhiṣṭhiraḥ.

न पार्षतो दुरात्मासौ न शिखण्डी न सात्यकिः। यद् इदं मयि कौरव्य सकल्यं सनिवर्तनम्।

na pārṣato durātmāsau na śikhaṇḍī na sātyakiḥ. yad idaṃ mayi kauravya sakalyaṃ sanivartanam.

नारायणाय मे पित्रा प्रणम्य विधिपूर्वकम्। उपहारः पुरा दत्तो ब्रह्मरूप उपस्थिते।

nārāyaṇāya me pitrā praṇamya vidhipūrvakam. upahāraḥ purā datto brahmarūpa upasthite.

तं स्वयं प्रतिगृह्याथ भगवान् स वरं ददौ। वव्रे पिता मे परमम् अस्त्रं नारायणं ततः।

taṃ svayaṃ pratigṛhyātha bhagavān sa varaṃ dadau. vavre pitā me paramam astraṃ nārāyaṇaṃ tataḥ.

अथैनम् अब्रवीद् राजन् भगवान् देवसत्तमः। भविता त्वत्समो नान्यः कश् चिद् युधि नरः क्व चित्। गृहाणास्त्रम् इदं विप्र नारायणम् अनुत्तमम्।

athainam abravīd rājan bhagavān devasattamaḥ. bhavitā tvatsamo nānyaḥ kaś cid yudhi naraḥ kva cit. gṛhāṇāstram idaṃ vipra nārāyaṇam anuttamam.

न त्व् इदं सहसा ब्रह्मन् प्रयोक्तव्यं कथं चन। न ह्य् एतद् अस्त्रम् अन्यत्र वधाच् छत्रोर् निवर्तते।

na tv idaṃ sahasā brahman prayoktavyaṃ kathaṃ cana. na hy etad astram anyatra vadhāc chatror nivartate.

न चैतच् छक्यते ज्ञातुं को न वध्येद् इति प्रभो। अवध्यम् अपि हन्याद् धि तस्मान् नैतत् प्रयोजयेत्।

na caitac chakyate jñātuṃ ko na vadhyed iti prabho. avadhyam api hanyād dhi tasmān naitat prayojayet.

वधः संख्ये द्रवश् चैव शस्त्राणां च विसर्जनम्। प्रयाचनं च शत्रूणां गमनं शरणस्य च।

vadhaḥ saṃkhye dravaś caiva śastrāṇāṃ ca visarjanam. prayācanaṃ ca śatrūṇāṃ gamanaṃ śaraṇasya ca.

एते प्रशमने योगा महास्त्रस्य परंतप। सर्वथा पीडितो हि स्याद् अवध्यान् पीडयन् रणे।

ete praśamane yogā mahāstrasya paraṃtapa. sarvathā pīḍito hi syād avadhyān pīḍayan raṇe.

तज् जग्राह पिता मह्यम् अब्रवीच् चैव स प्रभुः। त्वं वर्षिष्यसि दिव्यानि शस्त्रवर्षाण्य् अनेकशः। अनेनास्त्रेण संग्रामे तेजसा च ज्वलिष्यसि।

taj jagrāha pitā mahyam abravīc caiva sa prabhuḥ. tvaṃ varṣiṣyasi divyāni śastravarṣāṇy anekaśaḥ. anenāstreṇa saṃgrāme tejasā ca jvaliṣyasi.

एवम् उक्त्वा स भगवान् दिवम् आचक्रमे प्रभुः। एतन् नारायणाद् अस्त्रं तत् प्राप्तं मम बन्धुना। तत्प्रसादान् मया प्राप्तं महास्त्रम् इदम् उत्तमम्।

evam uktvā sa bhagavān divam ācakrame prabhuḥ. etan nārāyaṇād astraṃ tat prāptaṃ mama bandhunā. tatprasādān mayā prāptaṃ mahāstram idam uttamam.

तेनाहं पाण्डवांश् चैव पाञ्चालान् मत्स्यकेकयान्। विद्रावयिष्यामि रणे शचीपतिर् इवासुरान्।

tenāhaṃ pāṇḍavāṃś caiva pāñcālān matsyakekayān. vidrāvayiṣyāmi raṇe śacīpatir ivāsurān.

यथा यथाहम् इच्छेयं तथा भूत्वा शरा मम। निपतेयुः सपत्नेषु विक्रमत्स्व् अपि भारत। इच्छेयं यदि दूरस्थान् निहनिष्यन्ति मे शराः।

yathā yathāham iccheyaṃ tathā bhūtvā śarā mama. nipateyuḥ sapatneṣu vikramatsv api bhārata. iccheyaṃ yadi dūrasthān nihaniṣyanti me śarāḥ.

यथेष्टम् अश्मवर्षेण प्रवर्षिष्ये रणे स्थितः। अयोमुखैश् च विहगैर् द्रावयिष्ये महारथान्। परश्वधांश् च विविधान् प्रसक्ष्ये ऽहम् असंशयम्।

yatheṣṭam aśmavarṣeṇa pravarṣiṣye raṇe sthitaḥ. ayomukhaiś ca vihagair drāvayiṣye mahārathān. paraśvadhāṃś ca vividhān prasakṣye 'ham asaṃśayam.

सो ऽहं नारायणास्त्रेण महता शत्रुतापन। शत्रून् विध्वंसयिष्यामि कदर्थीकृत्य पाण्डवान्।

so 'haṃ nārāyaṇāstreṇa mahatā śatrutāpana. śatrūn vidhvaṃsayiṣyāmi kadarthīkṛtya pāṇḍavān.

मित्रब्रह्मगुरुद्वेषी जाल्मकः सुविगर्हितः। पाञ्चालापसदश् चाद्य न मे जीवन् विमोक्ष्यते। एवम् उक्त्वा ततो द्रौणिः शङ्खं दध्मौ स मारिष। पूरयन् पृथिवीं सर्वां सशैलवनकाननाम्। तस्य शङ्खस्वनं श्रुत्वा तव सैन्यानि मारिष। न्यवर्तन्त रणायैव भयं त्यक्त्वा महारथाः।

mitrabrahmagurudveṣī jālmakaḥ suvigarhitaḥ. pāñcālāpasadaś cādya na me jīvan vimokṣyate. evam uktvā tato drauṇiḥ śaṅkhaṃ dadhmau sa māriṣa. pūrayan pṛthivīṃ sarvāṃ saśailavanakānanām. tasya śaṅkhasvanaṃ śrutvā tava sainyāni māriṣa. nyavartanta raṇāyaiva bhayaṃ tyaktvā mahārathāḥ.

तच् छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य पर्यवर्तत वाहिनी। ततः सर्वे महाशङ्खान् दध्मुः पुरुषसत्तमाः।

tac chrutvā droṇaputrasya paryavartata vāhinī. tataḥ sarve mahāśaṅkhān dadhmuḥ puruṣasattamāḥ.

भेरीश् चाभ्यहनन् हृष्टा डिण्डिमांश् च सहस्रशः। तथा ननाद वसुधा खुरनेमिप्रपीडिता। स शब्दस् तुमुलः खं द्यां पृथिवीं च व्यनादयत्।

bherīś cābhyahanan hṛṣṭā ḍiṇḍimāṃś ca sahasraśaḥ. tathā nanāda vasudhā khuranemiprapīḍitā. sa śabdas tumulaḥ khaṃ dyāṃ pṛthivīṃ ca vyanādayat.

तं शब्दं पाण्डवाः श्रुत्वा पर्जन्यनिनदोपमम्। समेत्य रथिनां श्रेष्ठाः सहिताः संन्यमन्त्रयन्।

taṃ śabdaṃ pāṇḍavāḥ śrutvā parjanyaninadopamam. sametya rathināṃ śreṣṭhāḥ sahitāḥ saṃnyamantrayan.

तथोक्त्वा द्रोणपुत्रो ऽपि तदोपस्पृश्य भारत। प्रादुश्चकार तद् दिव्यम् अस्त्रं नारायणं तदा।

tathoktvā droṇaputro 'pi tadopaspṛśya bhārata. prāduścakāra tad divyam astraṃ nārāyaṇaṃ tadā.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents