महाभारत 7.165 (श्लोक 1)

महाभारत

←द्रोण पर्व→

←अध्याय 165→

[mh-7-165] • 125 श्लोकाः

संजय उवाच। सात्वतस्य तु तत् कर्म दृष्ट्वा दुर्योधनादयः। शैनेयं सर्वतः क्रुद्धा वारयाम् आसुर् अञ्जसा। कृपकर्णौ च समरे पुत्राश् च तव मारिष। शैनेयं त्वरयाभ्येत्य विनिघ्नन् निशितैः शरैः। युधिष्ठिरस् ततो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। भीमसेनश् च बलवान् सात्वतं पर्यवारयन्। कर्णश् च शरवर्षेण गौतमश् च महारथः। दुर्योधनादयस् ते च शैनेयं पर्यवारयन्। तां वृष्टिं सहसा राजन्न् उत्थितां घोररूपिणीम्। वारयाम् आस शैनेयो योधयंस् तान् महारथान्। तेषाम् अस्त्राणि दिव्यानि संहितानि महात्मनाम्। वारयाम् आस विधिवद् दिव्यैर् अस्त्रैर् महामृधे। संप्रहृष्टाच्युतो दृष्ट्वा साधु साध्व् इति पूजयन्। तं यौधाश् चाभवन् सर्वे कर्मणानेन पूजयन्। एवम् उक्त्वा महाराज वासुदेवं धनंजयः। प्रायात् तव बलं जिष्णुर् भारद्वाजरथं प्रति। तत्रासीद् भैरवो नादस् तावकानां जयैषिणाम्। समभिद्रवतां पार्थं दैत्यानाम् इव वासवम्। तत्राकरोन् महाराज महीं शोणितकर्दमाम्। प्राच्छिनच् चोत्तमाङ्गानि पार्थो ऽश्वनरदन्तिनाम्। क्रूरम् आयोधनं जज्ञे तस्मिन् राजसमागमे। रुद्रस्येव हि क्रुद्धस्य निघ्नतस् तु पशून् यथा।

saṃjaya uvāca. sātvatasya tu tat karma dṛṣṭvā duryodhanādayaḥ. śaineyaṃ sarvataḥ kruddhā vārayām āsur añjasā. kṛpakarṇau ca samare putrāś ca tava māriṣa. śaineyaṃ tvarayābhyetya vinighnan niśitaiḥ śaraiḥ. yudhiṣṭhiras tato rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau. bhīmasenaś ca balavān sātvataṃ paryavārayan. karṇaś ca śaravarṣeṇa gautamaś ca mahārathaḥ. duryodhanādayas te ca śaineyaṃ paryavārayan. tāṃ vṛṣṭiṃ sahasā rājann utthitāṃ ghorarūpiṇīm. vārayām āsa śaineyo yodhayaṃs tān mahārathān. teṣām astrāṇi divyāni saṃhitāni mahātmanām. vārayām āsa vidhivad divyair astrair mahāmṛdhe. saṃprahṛṣṭācyuto dṛṣṭvā sādhu sādhv iti pūjayan. taṃ yaudhāś cābhavan sarve karmaṇānena pūjayan. evam uktvā mahārāja vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ. prāyāt tava balaṃ jiṣṇur bhāradvājarathaṃ prati. tatrāsīd bhairavo nādas tāvakānāṃ jayaiṣiṇām. samabhidravatāṃ pārthaṃ daityānām iva vāsavam. tatrākaron mahārāja mahīṃ śoṇitakardamām. prācchinac cottamāṅgāni pārtho 'śvanaradantinām. krūram āyodhanaṃ jajñe tasmin rājasamāgame. rudrasyeva hi kruddhasya nighnatas tu paśūn yathā.

हस्तानाम् उत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च भारत। छत्राणां चापविद्धानां चामराणां च संयुगे। राशयः स्म व्यदृश्यन्त तत्र तत्र रणाजिरे।

hastānām uttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca bhārata. chatrāṇāṃ cāpaviddhānāṃ cāmarāṇāṃ ca saṃyuge. rāśayaḥ sma vyadṛśyanta tatra tatra raṇājire.

भग्नचक्रै रथैश् चापि पातितैश् च महाध्वजैः। सादिभिश् च हतैः शूरैः संकीर्णा वसुधाभवत्।

bhagnacakrai rathaiś cāpi pātitaiś ca mahādhvajaiḥ. sādibhiś ca hataiḥ śūraiḥ saṃkīrṇā vasudhābhavat.

बाणपातनिकृत्तास् तु योधास् ते कुरुसत्तम। चेष्टन्तो विविधाश् चेष्टा व्यदृश्यन्त महाहवे।

bāṇapātanikṛttās tu yodhās te kurusattama. ceṣṭanto vividhāś ceṣṭā vyadṛśyanta mahāhave.

वर्तमाने तथा युद्धे घोरे देवासुरोपमे। अब्रवीत् क्षत्रियांस् तत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः। अभिद्रवत संयत्ताः कुम्भयोनिं महारथाः।

vartamāne tathā yuddhe ghore devāsuropame. abravīt kṣatriyāṃs tatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ. abhidravata saṃyattāḥ kumbhayoniṃ mahārathāḥ.

एष वै पार्षतो वीरो भारद्वाजेन संगतः। घटते च यथाशक्ति भारद्वाजस्य नाशने।

eṣa vai pārṣato vīro bhāradvājena saṃgataḥ. ghaṭate ca yathāśakti bhāradvājasya nāśane.

यादृशानि हि रूपाणि दृश्यन्ते नो महारणे। अद्य द्रोणं रणे क्रुद्धः पातयिष्यति पार्षतः। ते यूयं सहिता भूत्वा कुम्भयोनिं परीप्सत।

yādṛśāni hi rūpāṇi dṛśyante no mahāraṇe. adya droṇaṃ raṇe kruddhaḥ pātayiṣyati pārṣataḥ. te yūyaṃ sahitā bhūtvā kumbhayoniṃ parīpsata.

युधिष्ठिरसमाज्ञप्ताः सृञ्जयानां महारथाः। अभ्यद्रवन्त संयत्ता भारद्वाजं जिघांसवः।

yudhiṣṭhirasamājñaptāḥ sṛñjayānāṃ mahārathāḥ. abhyadravanta saṃyattā bhāradvājaṃ jighāṃsavaḥ.

तान् समापततः सर्वान् भारद्वाजो महारथः। अभ्यद्रवत वेगेन मर्तव्यम् इति निश्चितः।

tān samāpatataḥ sarvān bhāradvājo mahārathaḥ. abhyadravata vegena martavyam iti niścitaḥ.

प्रयाते सत्यसंधे तु समकम्पत मेदिनी। ववुर् वाताः सनिर्घातास् त्रासयन्तो वरूथिनीम्।

prayāte satyasaṃdhe tu samakampata medinī. vavur vātāḥ sanirghātās trāsayanto varūthinīm.

पपात महती चोल्का आदित्यान् निर्गतेव ह। दीपयन्तीव तापेन शंसन्तीव महद् भयम्।

papāta mahatī colkā ādityān nirgateva ha. dīpayantīva tāpena śaṃsantīva mahad bhayam.

जज्वलुश् चैव शस्त्राणि भारद्वाजस्य मारिष। रथाः स्वनन्ति चात्यर्थं हयाश् चाश्रूण्य् अवासृजन्।

jajvaluś caiva śastrāṇi bhāradvājasya māriṣa. rathāḥ svananti cātyarthaṃ hayāś cāśrūṇy avāsṛjan.

हतौजा इव चाप्य् आसीद् भारद्वाजो महारथः। प्रास्फुरन् नयनं चास्य दक्षिणो बाहुर् एव च। विमनाश् चाभवद् युद्धे दृष्ट्वा पार्षतम् अग्रतः। ऋषीणां ब्रह्मवादानां स्वर्गस्य गमनं प्रति। सुयुद्धेन ततः प्राणान् उत्स्रष्टुम् उपचक्रमे।

hataujā iva cāpy āsīd bhāradvājo mahārathaḥ. prāsphuran nayanaṃ cāsya dakṣiṇo bāhur eva ca. vimanāś cābhavad yuddhe dṛṣṭvā pārṣatam agrataḥ. ṛṣīṇāṃ brahmavādānāṃ svargasya gamanaṃ prati. suyuddhena tataḥ prāṇān utsraṣṭum upacakrame.

ततश् चतुर्दिशं सैन्यैर् द्रुपदस्याभिसंवृतः। निर्दहन् क्षत्रियव्रातान् द्रोणः पर्यचरद् रणे।

tataś caturdiśaṃ sainyair drupadasyābhisaṃvṛtaḥ. nirdahan kṣatriyavrātān droṇaḥ paryacarad raṇe.

हत्वा विंशतिसाहस्रान् क्षत्रियान् अरिमर्दनः। दशायुतानि तीक्ष्णाग्रैर् अवधीद् विशिखैः शितैः।

hatvā viṃśatisāhasrān kṣatriyān arimardanaḥ. daśāyutāni tīkṣṇāgrair avadhīd viśikhaiḥ śitaiḥ.

सो ऽतिष्ठद् आहवे यत्तो विधूम इव पावकः। क्षत्रियाणाम् अभावाय ब्राह्मम् आत्मानम् आस्थितः।

so 'tiṣṭhad āhave yatto vidhūma iva pāvakaḥ. kṣatriyāṇām abhāvāya brāhmam ātmānam āsthitaḥ.

पाञ्चाल्यं विरथं भीमो हतसर्वायुधं वशी। अविषण्णं महात्मानं त्वरमाणः समभ्ययात्।

pāñcālyaṃ virathaṃ bhīmo hatasarvāyudhaṃ vaśī. aviṣaṇṇaṃ mahātmānaṃ tvaramāṇaḥ samabhyayāt.

ततः स्वरथम् आरोप्य पाञ्चाल्यम् अरिमर्दनः। अब्रवीद् अभिसंप्रेक्ष्य द्रोणम् अस्यन्तम् अन्तिकात्।

tataḥ svaratham āropya pāñcālyam arimardanaḥ. abravīd abhisaṃprekṣya droṇam asyantam antikāt.

न त्वद् अन्य इहाचार्यं योद्धुम् उत्सहते पुमान्। त्वरस्व प्राग्वधायैव त्वयि भारः समाहितः।

na tvad anya ihācāryaṃ yoddhum utsahate pumān. tvarasva prāgvadhāyaiva tvayi bhāraḥ samāhitaḥ.

स तथोक्तो महाबाहुः सर्वभारसहं नवम्। अभिपत्याददे क्षिप्रम् आयुधप्रवरं दृढम्।

sa tathokto mahābāhuḥ sarvabhārasahaṃ navam. abhipatyādade kṣipram āyudhapravaraṃ dṛḍham.

संरब्धश् च शरान् अस्यन् द्रोणं दुर्वारणं रणे। विवारयिषुर् आचार्यं शरवर्षैर् अवाकिरत्।

saṃrabdhaś ca śarān asyan droṇaṃ durvāraṇaṃ raṇe. vivārayiṣur ācāryaṃ śaravarṣair avākirat.

तौ न्यवारयतां श्रेष्ठौ संरब्धौ रणशोभिनौ। उदीरयेतां ब्राह्माणि दिव्यान्य् अस्त्राण्य् अनेकशः।

tau nyavārayatāṃ śreṣṭhau saṃrabdhau raṇaśobhinau. udīrayetāṃ brāhmāṇi divyāny astrāṇy anekaśaḥ.

स महास्त्रैर् महाराज द्रोणम् आच्छादयद् रणे। निहत्य सर्वाण्य् अस्त्राणि भारद्वाजस्य पार्षतः।

sa mahāstrair mahārāja droṇam ācchādayad raṇe. nihatya sarvāṇy astrāṇi bhāradvājasya pārṣataḥ.

स वसातीञ् शिबींश् चैव बाह्लीकान् कौरवान् अपि। रक्षिष्यमाणान् संग्रामे द्रोणं व्यधमद् अच्युतः।

sa vasātīñ śibīṃś caiva bāhlīkān kauravān api. rakṣiṣyamāṇān saṃgrāme droṇaṃ vyadhamad acyutaḥ.

धृष्टद्युम्नस् तदा राजन् गभस्तिभिर् इवांशुमान्। बभौ प्रच्छादयन्न् आशाः शरजालैः समन्ततः।

dhṛṣṭadyumnas tadā rājan gabhastibhir ivāṃśumān. babhau pracchādayann āśāḥ śarajālaiḥ samantataḥ.

तस्य द्रोणो धनुश् छित्त्वा विद्ध्वा चैनं शिलीमुखैः। मर्माण्य् अभ्यहनद् भूयः स व्यथां परमाम् अगात्।

tasya droṇo dhanuś chittvā viddhvā cainaṃ śilīmukhaiḥ. marmāṇy abhyahanad bhūyaḥ sa vyathāṃ paramām agāt.

ततो भीमो दृढक्रोधो द्रोणस्याश्लिष्य तं रथम्। शनकैर् इव राजेन्द्र द्रोणं वचनम् अब्रवीत्।

tato bhīmo dṛḍhakrodho droṇasyāśliṣya taṃ ratham. śanakair iva rājendra droṇaṃ vacanam abravīt.

यदि नाम न युध्येरञ् शिक्षिता ब्रह्मबन्धवः। स्वकर्मभिर् असंतुष्टा न स्म क्षत्रं क्षयं व्रजेत्।

yadi nāma na yudhyerañ śikṣitā brahmabandhavaḥ. svakarmabhir asaṃtuṣṭā na sma kṣatraṃ kṣayaṃ vrajet.

अहिंसा सर्वभूतेषु धर्मं ज्यायस्तरं विदुः। तस्य च ब्राह्मणो मूलं भवांश् च ब्रह्मवित्तमः।

ahiṃsā sarvabhūteṣu dharmaṃ jyāyastaraṃ viduḥ. tasya ca brāhmaṇo mūlaṃ bhavāṃś ca brahmavittamaḥ.

श्वपाकवन् म्लेच्छगणान् हत्वा चान्यान् पृथग्विधान्। भरन्ति हि सुतान् दारांस् त्वद्वद् अज्ञानमोहिताः। अज्ञानान् मूढवद् ब्रह्मन् पुत्रदारधनेप्सया।

śvapākavan mlecchagaṇān hatvā cānyān pṛthagvidhān. bharanti hi sutān dārāṃs tvadvad ajñānamohitāḥ. ajñānān mūḍhavad brahman putradāradhanepsayā.

एकस्यार्थे बहून् हत्वा पुत्रस्याधर्मविद् यथा। एकपुत्रस्य चार्थे त्वं बहून् निघ्नञ् जनाधिपान्। स्वकर्मस्थान् विकर्मस्थो न व्यपत्रपसे कथम्। आचारहीन निर्लज्ज ब्रह्मबन्धो नराधम। इदानीं तिष्ठ दुर्बुद्धे न मे जीवन् गमिष्यसि। यस्यार्थे शस्त्रम् आदाय यम् अपेक्ष्य च जीवसि।

ekasyārthe bahūn hatvā putrasyādharmavid yathā. ekaputrasya cārthe tvaṃ bahūn nighnañ janādhipān. svakarmasthān vikarmastho na vyapatrapase katham. ācārahīna nirlajja brahmabandho narādhama. idānīṃ tiṣṭha durbuddhe na me jīvan gamiṣyasi. yasyārthe śastram ādāya yam apekṣya ca jīvasi.

स चाद्य पतितः शेते पृष्टेनावेदितस् तव। धर्मराजेन तद् वाक्यं नातिशङ्कितुम् अर्हसि।

sa cādya patitaḥ śete pṛṣṭenāveditas tava. dharmarājena tad vākyaṃ nātiśaṅkitum arhasi.

एवम् उक्तस् ततो द्रोणो भीमेनोत्सृज्य तद् धनुः। संन्यासाय शरीरस्य योक्ष्यमाणः स वै द्विजः। सर्वाण्य् अस्त्राणि धर्मात्मा हातुकामो ऽभ्यभाषत। कर्णदुर्योधनौ राजंस् त्वरमाणः पराक्रमी। कर्ण कर्ण महेष्वास कृप दुर्योधनेति च।

evam uktas tato droṇo bhīmenotsṛjya tad dhanuḥ. saṃnyāsāya śarīrasya yokṣyamāṇaḥ sa vai dvijaḥ. sarvāṇy astrāṇi dharmātmā hātukāmo 'bhyabhāṣata. karṇaduryodhanau rājaṃs tvaramāṇaḥ parākramī. karṇa karṇa maheṣvāsa kṛpa duryodhaneti ca.

संग्रामे क्रियतां यत्नो ब्रवीम्य् एष पुनः पुनः। रणे कृतो मया यत्नो यन् मा ब्रूथ सदा सदा। पाण्डवेभ्यः शिवं वो ऽस्तु शस्त्रम् अभ्युत्सृजाम्य् अहम्। उत्सृजाम्य् एव वै प्राणान् दिवं गच्छामि सांप्रतम्।

saṃgrāme kriyatāṃ yatno bravīmy eṣa punaḥ punaḥ. raṇe kṛto mayā yatno yan mā brūtha sadā sadā. pāṇḍavebhyaḥ śivaṃ vo 'stu śastram abhyutsṛjāmy aham. utsṛjāmy eva vai prāṇān divaṃ gacchāmi sāṃpratam.

इति तत्र महाराज प्राक्रोशद् द्रौणिम् एव च। उत्सृज्य च रणे शस्त्रं रथोपस्थे निवेश्य च। अभयं सर्वभूतानां प्रददौ योगयुक्तवान्।

iti tatra mahārāja prākrośad drauṇim eva ca. utsṛjya ca raṇe śastraṃ rathopasthe niveśya ca. abhayaṃ sarvabhūtānāṃ pradadau yogayuktavān.

तस्य तच् छिद्रम् आज्ञाय धृष्टद्युम्नः समुत्थितः। सशरं तद् धनुर् घोरं संन्यस्याथ रथे ततः। खड्गी रथाद् अवप्लुत्य सहसा द्रोणम् अभ्ययात्। प्रद्रुते त्व् अथ द्रोणाय धृष्टद्युम्ने महारथे।

tasya tac chidram ājñāya dhṛṣṭadyumnaḥ samutthitaḥ. saśaraṃ tad dhanur ghoraṃ saṃnyasyātha rathe tataḥ. khaḍgī rathād avaplutya sahasā droṇam abhyayāt. pradrute tv atha droṇāya dhṛṣṭadyumne mahārathe.

हाहाकृतानि भूतानि मानुषाणीतराणि च। द्रोणं तथागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवशं गतम्।

hāhākṛtāni bhūtāni mānuṣāṇītarāṇi ca. droṇaṃ tathāgataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gatam.

हाहाकारं भृशं चक्रुर् अहो धिग् इति चाब्रुवन्। द्रोणो ऽपि शस्त्राण्य् उत्सृज्य परमं साम्यम् आस्थितः।

hāhākāraṃ bhṛśaṃ cakrur aho dhig iti cābruvan. droṇo 'pi śastrāṇy utsṛjya paramaṃ sāmyam āsthitaḥ.

तथोक्त्वा योगम् आस्थाय ज्योतिर्भूतो महातपाः। पुराणं पुरुषं विष्णुं जगाम मनसा परम्। मुखं किं चित् समुन्नाम्य विष्टभ्य उरम् अग्रतः। निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो निक्षिप्य हृदि धारणाम्। ओम् इत्य् एकाक्षरं ब्रह्म ज्योतिर्भूतो महातपाः। स्मरित्वा देवदेवेशम् अक्षरं परमं प्रभुम्। निरावरणम् आचार्यं पश्यामस् तदनन्तरम्। दिवम् आक्रामद् आचार्यः सद्भिः सह दुराक्रमम्। मूर्धानं यस्य निर्भिद्य ज्योती राजन् महात्मनः। जगाम परमं स्थानं देहं न्यस्य रथोत्तमे।

tathoktvā yogam āsthāya jyotirbhūto mahātapāḥ. purāṇaṃ puruṣaṃ viṣṇuṃ jagāma manasā param. mukhaṃ kiṃ cit samunnāmya viṣṭabhya uram agrataḥ. nimīlitākṣaḥ sattvastho nikṣipya hṛdi dhāraṇām. om ity ekākṣaraṃ brahma jyotirbhūto mahātapāḥ. smaritvā devadeveśam akṣaraṃ paramaṃ prabhum. nirāvaraṇam ācāryaṃ paśyāmas tadanantaram. divam ākrāmad ācāryaḥ sadbhiḥ saha durākramam. mūrdhānaṃ yasya nirbhidya jyotī rājan mahātmanaḥ. jagāma paramaṃ sthānaṃ dehaṃ nyasya rathottame.

द्वौ सूर्याव् इति नो बुद्धिर् आसीत् तस्मिंस् तथा गते। एकाग्रम् इव चासीद् धि ज्योतिर्भिः पूरितं नभः। समपद्यत चार्काभे भारद्वाजनिशाकरे।

dvau sūryāv iti no buddhir āsīt tasmiṃs tathā gate. ekāgram iva cāsīd dhi jyotirbhiḥ pūritaṃ nabhaḥ. samapadyata cārkābhe bhāradvājaniśākare.

निमेषमात्रेण च तज् ज्योतिर् अन्तरधीयत। आसीत् किलकिलाशब्दः प्रहृष्टानां दिवौकसाम्। ब्रह्मलोकं गते द्रोणे धृष्टद्युम्ने च मोहिते।

nimeṣamātreṇa ca taj jyotir antaradhīyata. āsīt kilakilāśabdaḥ prahṛṣṭānāṃ divaukasām. brahmalokaṃ gate droṇe dhṛṣṭadyumne ca mohite.

वयम् एव तदाद्राक्ष्म पञ्च मानुषयोनयः। योगयुक्तं महात्मानं गच्छन्तं परमां गतिम्।

vayam eva tadādrākṣma pañca mānuṣayonayaḥ. yogayuktaṃ mahātmānaṃ gacchantaṃ paramāṃ gatim.

अहं धनंजयः पार्थः कृपः शारद्वतो द्विजः। वासुदेवश् च वार्ष्णेयो धर्मराजश् च पाण्डवः।

ahaṃ dhanaṃjayaḥ pārthaḥ kṛpaḥ śāradvato dvijaḥ. vāsudevaś ca vārṣṇeyo dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ.

अन्ये तु सर्वे नापश्यन् भारद्वाजस्य धीमतः। महिमानं महाराज योगमुक्तस्य गच्छतः। ब्रह्मलोकं महद् दिव्यं देवगुह्यं हि तत् परम्।

anye tu sarve nāpaśyan bhāradvājasya dhīmataḥ. mahimānaṃ mahārāja yogamuktasya gacchataḥ. brahmalokaṃ mahad divyaṃ devaguhyaṃ hi tat param.

गतिं परमिकां प्राप्तम् अजानन्तो नृयोनयः। नापश्यन् गच्छमानं हि तं सार्धम् ऋषिपुंगवैः। आचार्यं योगम् आस्थाय ब्रह्मलोकम् अरिंदमम्।

gatiṃ paramikāṃ prāptam ajānanto nṛyonayaḥ. nāpaśyan gacchamānaṃ hi taṃ sārdham ṛṣipuṃgavaiḥ. ācāryaṃ yogam āsthāya brahmalokam ariṃdamam.

वितुन्नाङ्गं शरशतैर् न्यस्तायुधम् असृक्क्षरम्। विकृष्य पार्षतः खड्गं क्रोधामर्षवशं गतः। अभ्यद्रवत् स वेगेन पार्षतः खड्गचर्मभृत्। प्रद्रुतं त्व् अथ वेगेन तम् आचार्यजिघांसया। प्राक्रोशन् पाण्डवाः सर्वे फल्गुनश् चाप्लुतो रथात्। न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सर्वतो ऽब्रुवन्। क्रोशत्सु पाण्डवेयेषु अनुधावति फल्गुने। विकृतः सर्वभूतस्य ब्रह्मभूतं परामृशत्। धिक्कृतः पार्षतस् तं तु सर्वभूतैः परामृशत्।

vitunnāṅgaṃ śaraśatair nyastāyudham asṛkkṣaram. vikṛṣya pārṣataḥ khaḍgaṃ krodhāmarṣavaśaṃ gataḥ. abhyadravat sa vegena pārṣataḥ khaḍgacarmabhṛt. pradrutaṃ tv atha vegena tam ācāryajighāṃsayā. prākrośan pāṇḍavāḥ sarve phalgunaś cāpluto rathāt. na hantavyo na hantavya iti te sarvato 'bruvan. krośatsu pāṇḍaveyeṣu anudhāvati phalgune. vikṛtaḥ sarvabhūtasya brahmabhūtaṃ parāmṛśat. dhikkṛtaḥ pārṣatas taṃ tu sarvabhūtaiḥ parāmṛśat.

तस्य मूर्धानम् आलम्ब्य गतसत्त्वस्य देहिनः। किं चिद् अब्रुवतः कायाद् विचकर्तासिना शिरः।

tasya mūrdhānam ālambya gatasattvasya dehinaḥ. kiṃ cid abruvataḥ kāyād vicakartāsinā śiraḥ.

हर्षेण महता युक्तो भारद्वाजे निपातिते। सिंहनादरवं चक्रे भ्रामयन् खड्गम् आहवे।

harṣeṇa mahatā yukto bhāradvāje nipātite. siṃhanādaravaṃ cakre bhrāmayan khaḍgam āhave.

आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिपञ्चकः। त्वत्कृते व्यचरत् संख्ये स तु षोडशवर्षवत्।

ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītipañcakaḥ. tvatkṛte vyacarat saṃkhye sa tu ṣoḍaśavarṣavat.

उक्तवांश् च महाबाहुः कुन्तीपुत्रो धनंजयः। वाहयित्वा रथं तत्र मा द्रोणं घातयिष्यसि। जीवन्तम् आनयाचार्यं मा वधीर् द्रुपदात्मज।

uktavāṃś ca mahābāhuḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ. vāhayitvā rathaṃ tatra mā droṇaṃ ghātayiṣyasi. jīvantam ānayācāryaṃ mā vadhīr drupadātmaja.

न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सैनिकाश् च ह। उत्क्रोशन्न् अर्जुनश् चैव सानुक्रोशस् तम् आद्रवत्।

na hantavyo na hantavya iti te sainikāś ca ha. utkrośann arjunaś caiva sānukrośas tam ādravat.

क्रोशमाने ऽर्जुने चैव पार्थिवेषु च सर्वशः। धृष्टद्युम्नो ऽवधीद् द्रोणं रथतल्पे नरर्षभम्।

krośamāne 'rjune caiva pārthiveṣu ca sarvaśaḥ. dhṛṣṭadyumno 'vadhīd droṇaṃ rathatalpe nararṣabham.

शोणितेन परिक्लिन्नो रथाद् भूमिम् अरिंदमः। लोहिताङ्ग इवादित्यो दुर्दर्शः समपद्यत। एवं तं निहतं संख्ये ददृशे सैनिको जनः।

śoṇitena pariklinno rathād bhūmim ariṃdamaḥ. lohitāṅga ivādityo durdarśaḥ samapadyata. evaṃ taṃ nihataṃ saṃkhye dadṛśe sainiko janaḥ.

धृष्टद्युम्नस् तु तद् राजन् भारद्वाजशिरो महत्। तावकानां महेष्वासः प्रमुखे तत् समाक्षिपत्।

dhṛṣṭadyumnas tu tad rājan bhāradvājaśiro mahat. tāvakānāṃ maheṣvāsaḥ pramukhe tat samākṣipat.

ते तु दृष्ट्वा शिरो राजन् भारद्वाजस्य तावकाः। रथान् निपतितं द्रोणम् आचार्यं ब्राह्मणं गुरुम्। पलायनकृतोत्साहा दुद्रुवुः सर्वतोदिशम्।

te tu dṛṣṭvā śiro rājan bhāradvājasya tāvakāḥ. rathān nipatitaṃ droṇam ācāryaṃ brāhmaṇaṃ gurum. palāyanakṛtotsāhā dudruvuḥ sarvatodiśam.

द्रोणस् तु दिवम् आस्थाय नक्षत्रपथम् आविशत्। अहम् एव तदाद्राक्षं द्रोणस्य निधनं नृप।

droṇas tu divam āsthāya nakṣatrapatham āviśat. aham eva tadādrākṣaṃ droṇasya nidhanaṃ nṛpa.

ऋषेः प्रसादात् कृष्णस्य सत्यवत्याः सुतस्य च। चत्वारस् ते च मानुषाः। अग्नेर् इव शिखां दीप्ताम् उल्कां प्रज्वलिताम् इव। अपश्याम दिवं स्तब्ध्वा महिमानं महात्मनः। विधूमाम् इव संयान्तीम् उल्कां प्रज्वलिताम् इव। अपश्याम दिवं स्तब्ध्वा गच्छन्तं तं महाद्युतिम्।

ṛṣeḥ prasādāt kṛṣṇasya satyavatyāḥ sutasya ca. catvāras te ca mānuṣāḥ. agner iva śikhāṃ dīptām ulkāṃ prajvalitām iva. apaśyāma divaṃ stabdhvā mahimānaṃ mahātmanaḥ. vidhūmām iva saṃyāntīm ulkāṃ prajvalitām iva. apaśyāma divaṃ stabdhvā gacchantaṃ taṃ mahādyutim.

हते द्रोणे निरुत्साहान् कुरून् पाण्डवसृञ्जयाः। अभ्यद्रवन् महावेगास् ततः सैन्यं व्यदीर्यत।

hate droṇe nirutsāhān kurūn pāṇḍavasṛñjayāḥ. abhyadravan mahāvegās tataḥ sainyaṃ vyadīryata.

निहता हयभूयिष्ठाः संग्रामे निशितैः शरैः। तावका निहते द्रोणे गतासव इवाभवन्।

nihatā hayabhūyiṣṭhāḥ saṃgrāme niśitaiḥ śaraiḥ. tāvakā nihate droṇe gatāsava ivābhavan.

पराजयम् अथावाप्य परत्र च महद् भयम्। उभयेनैव ते हीना नाविन्दन् धृतिम् आत्मनः।

parājayam athāvāpya paratra ca mahad bhayam. ubhayenaiva te hīnā nāvindan dhṛtim ātmanaḥ.

अन्विच्छन्तः शरीरं तु भारद्वाजस्य पार्थिवाः। नाध्यगच्छंस् तदा राजन् कबन्धायुतसंकुले। पतिते त्व् एव संरब्धे सेनायां तत्र भारत। उदतिष्ठन्न् उरुण्डानां सहस्राण्य् एकविंशतिः। आच्छिन्नाः पट्टसैः खड्गैः प्रासैश् च भरतर्षभ। हाहाकारेण महता शस्त्रसंतापतापितान्। हतान् पर्यवहद् यौधान् सजीवान् अपि चापरे। प्रधानहतभूयिष्ठाः कृतचिन्ताः पलायने। ते च यौधा महाराज निरुत्साहास् तदाभवन्। रथिनो ऽश्वगजस्थाश् च पादाताश् च विशां पते। निहता हतभूयिष्ठा मृता इव हतप्रभाः। तावकानां रथश्रेष्ठा उध्वस्ता इव भस्मना। अधर्मपूर्वकं युद्धम् उपस्कृत्य पराजिताः।

anvicchantaḥ śarīraṃ tu bhāradvājasya pārthivāḥ. nādhyagacchaṃs tadā rājan kabandhāyutasaṃkule. patite tv eva saṃrabdhe senāyāṃ tatra bhārata. udatiṣṭhann uruṇḍānāṃ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ. ācchinnāḥ paṭṭasaiḥ khaḍgaiḥ prāsaiś ca bharatarṣabha. hāhākāreṇa mahatā śastrasaṃtāpatāpitān. hatān paryavahad yaudhān sajīvān api cāpare. pradhānahatabhūyiṣṭhāḥ kṛtacintāḥ palāyane. te ca yaudhā mahārāja nirutsāhās tadābhavan. rathino 'śvagajasthāś ca pādātāś ca viśāṃ pate. nihatā hatabhūyiṣṭhā mṛtā iva hataprabhāḥ. tāvakānāṃ rathaśreṣṭhā udhvastā iva bhasmanā. adharmapūrvakaṃ yuddham upaskṛtya parājitāḥ.

पाण्डवास् तु जयं लब्ध्वा परत्र च महद् यशः। बाणशब्दरवांश् चक्रुः सिंहनादांश् च पुष्कलान्।

pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā paratra ca mahad yaśaḥ. bāṇaśabdaravāṃś cakruḥ siṃhanādāṃś ca puṣkalān.

भीमसेनस् ततो राजन् धृष्टद्युम्नश् च पार्षतः। वरूथिन्याम् अनृत्येतां परिष्वज्य परस्परम्।

bhīmasenas tato rājan dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ. varūthinyām anṛtyetāṃ pariṣvajya parasparam.

अब्रवीच् च तदा भीमः पार्षतं शत्रुतापनम्। भूयो ऽहं त्वां विजयिनं परिष्वक्ष्यामि पार्षत। सूतपुत्रे हते पापे धार्तराष्ट्रे च संयुगे।

abravīc ca tadā bhīmaḥ pārṣataṃ śatrutāpanam. bhūyo 'haṃ tvāṃ vijayinaṃ pariṣvakṣyāmi pārṣata. sūtaputre hate pāpe dhārtarāṣṭre ca saṃyuge.

एतावद् उक्त्वा भीमस् तु हर्षेण महता युतः। बाहुशब्देन पृथिवीं कम्पयाम् आस पाण्डवः।

etāvad uktvā bhīmas tu harṣeṇa mahatā yutaḥ. bāhuśabdena pṛthivīṃ kampayām āsa pāṇḍavaḥ.

तस्य शब्देन वित्रस्ताः प्राद्रवंस् तावका युधि। पाण्डवास् तु मुदा युक्ताः सिंहनादं प्रचक्रिरे। प्राद्रवंस् ते सुतान् दृष्ट्वा सुमुखं चैव पार्षतम्। क्षत्रधर्मं समुत्सृज्य पलायनपरायणाः।

tasya śabdena vitrastāḥ prādravaṃs tāvakā yudhi. pāṇḍavās tu mudā yuktāḥ siṃhanādaṃ pracakrire. prādravaṃs te sutān dṛṣṭvā sumukhaṃ caiva pārṣatam. kṣatradharmaṃ samutsṛjya palāyanaparāyaṇāḥ.

पाण्डवास् तु जयं लब्ध्वा हृष्टा ह्य् आसन् विशां पते। अरिक्षयं च संग्रामे तेन ते सुखम् आप्नुवन्।

pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā hṛṣṭā hy āsan viśāṃ pate. arikṣayaṃ ca saṃgrāme tena te sukham āpnuvan.

ततो द्रोणे हते राजन् कुरवः शस्त्रपीडिताः। हतप्रवीरा विध्वस्ता भृशं शोकपरायणाः। उदीर्णांश् च परान् दृष्ट्वा हृष्यमाणान् पुनः पुनः। अश्रुपूर्णेक्षणास् त्रस्ता दीना ह्य् आसन् विशां पते।

tato droṇe hate rājan kuravaḥ śastrapīḍitāḥ. hatapravīrā vidhvastā bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ. udīrṇāṃś ca parān dṛṣṭvā hṛṣyamāṇān punaḥ punaḥ. aśrupūrṇekṣaṇās trastā dīnā hy āsan viśāṃ pate.

विचेतसो हतोत्साहाः कश्मलाभिहतौजसः। आर्तस्वरेण महता पुत्रं ते पर्यवारयन्।

vicetaso hatotsāhāḥ kaśmalābhihataujasaḥ. ārtasvareṇa mahatā putraṃ te paryavārayan.

रजस्वला वेपमाना वीक्षमाणा दिशो दश। अश्रुकण्ठा यथा दैत्या हिरण्याक्षे पुरा हते।

rajasvalā vepamānā vīkṣamāṇā diśo daśa. aśrukaṇṭhā yathā daityā hiraṇyākṣe purā hate.

स तैः परिवृतो राजा त्रस्तैः क्षुद्रमृगैर् इव। अशक्नुवन्न् अवस्थातुम् अपायात् तनयस् तव।

sa taiḥ parivṛto rājā trastaiḥ kṣudramṛgair iva. aśaknuvann avasthātum apāyāt tanayas tava.

क्षुत्पिपासापरिश्रान्तास् ते योधास् तव भारत। आदित्येन च संतप्ता भृशं विमनसो ऽभवन्।

kṣutpipāsāpariśrāntās te yodhās tava bhārata. ādityena ca saṃtaptā bhṛśaṃ vimanaso 'bhavan.

भास्करस्येव पतनं समुद्रस्येव शोषणम्। विपर्यासं यथा मेरोर् वासवस्येव निर्जयम्।

bhāskarasyeva patanaṃ samudrasyeva śoṣaṇam. viparyāsaṃ yathā meror vāsavasyeva nirjayam.

अमर्षणीयं तद् दृष्ट्वा भारद्वाजस्य पातनम्। त्रस्तरूपतरा राजन् कौरवाः प्राद्रवन् भयात्।

amarṣaṇīyaṃ tad dṛṣṭvā bhāradvājasya pātanam. trastarūpatarā rājan kauravāḥ prādravan bhayāt.

गान्धारराजः शकुनिस् त्रस्तस् त्रस्ततरैः सह। हतं रुक्मरथं दृष्ट्वा प्राद्रवत् सहितो रथैः।

gāndhārarājaḥ śakunis trastas trastataraiḥ saha. hataṃ rukmarathaṃ dṛṣṭvā prādravat sahito rathaiḥ.

वरूथिनीं वेगवतीं विद्रुतां सपताकिनीम्। परिगृह्य महासेनां सूतपुत्रो ऽपयाद् भयात्।

varūthinīṃ vegavatīṃ vidrutāṃ sapatākinīm. parigṛhya mahāsenāṃ sūtaputro 'payād bhayāt.

रथनागाश्वकलिलां पुरस्कृत्य तु वाहिनीम्। मद्राणाम् ईश्वरः शल्यो वीक्षमाणो ऽपयाद् भयात्।

rathanāgāśvakalilāṃ puraskṛtya tu vāhinīm. madrāṇām īśvaraḥ śalyo vīkṣamāṇo 'payād bhayāt.

हतप्रवीरैर् भूयिष्ठं द्विपैर् बहुपदातिभिः। वृतः शारद्वतो ऽगच्छत् कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन्।

hatapravīrair bhūyiṣṭhaṃ dvipair bahupadātibhiḥ. vṛtaḥ śāradvato 'gacchat kaṣṭaṃ kaṣṭam iti bruvan.

भोजानीकेन शिष्टेन कलिङ्गारट्टबाह्लिकैः। कृतवर्मा वृतो राजन् प्रायात् सुजवनैर् हयैः।

bhojānīkena śiṣṭena kaliṅgāraṭṭabāhlikaiḥ. kṛtavarmā vṛto rājan prāyāt sujavanair hayaiḥ.

पदातिगणसंयुक्तस् त्रस्तो राजन् भयार्दितः। उलूकः प्राद्रवत् तत्र दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम्।

padātigaṇasaṃyuktas trasto rājan bhayārditaḥ. ulūkaḥ prādravat tatra dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam.

दर्शनीयो युवा चैव शौर्ये च कृतलक्षणः। दुःशासनो भृशोद्विग्नः प्राद्रवद् गजसंवृतः। रथानाम् अयुतं गृह्य त्रिसाहस्रांश् च दन्तिनः। वृषसेनो ऽपयात् तूर्णं दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम्।

darśanīyo yuvā caiva śaurye ca kṛtalakṣaṇaḥ. duḥśāsano bhṛśodvignaḥ prādravad gajasaṃvṛtaḥ. rathānām ayutaṃ gṛhya trisāhasrāṃś ca dantinaḥ. vṛṣaseno 'payāt tūrṇaṃ dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam.

गजाश्वरथसंयुक्तो वृतश् चैव पदातिभिः। दुर्योधनो महाराज प्रायात् तत्र महारथः। संशप्तकबलं गृह्य हतशेषं किरीटिना। सुशर्मा प्राद्रवद् राजन् दृष्ट्वा द्रोणं निपातितम्।

gajāśvarathasaṃyukto vṛtaś caiva padātibhiḥ. duryodhano mahārāja prāyāt tatra mahārathaḥ. saṃśaptakabalaṃ gṛhya hataśeṣaṃ kirīṭinā. suśarmā prādravad rājan dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam.

गजान् रथान् समारुह्य परस्यापि हयाञ् जनाः। प्राद्रवन् सर्वतः संख्ये दृष्ट्वा रुक्मरथं हतम्। त्वरयन्तः पितॄन् अन्ये भ्रातॄन् अन्ये च मातुलान्। पुत्रान् अन्ये वयस्यांश् च प्राद्रवन् कुरवस् तथा। चोदयन्तश् च सैन्यानि स्वस्रीयांश् च तथापरे। सम्बन्धिनस् तथान्ये च प्राद्रवन्त दिशो दश। ततो दुर्योधनो राजा अश्वत्थामानम् अब्रवीत्। प्रकीर्णकेशा विध्वस्ता न द्वाव् एकत्र धावतः।

gajān rathān samāruhya parasyāpi hayāñ janāḥ. prādravan sarvataḥ saṃkhye dṛṣṭvā rukmarathaṃ hatam. tvarayantaḥ pitṝn anye bhrātṝn anye ca mātulān. putrān anye vayasyāṃś ca prādravan kuravas tathā. codayantaś ca sainyāni svasrīyāṃś ca tathāpare. sambandhinas tathānye ca prādravanta diśo daśa. tato duryodhano rājā aśvatthāmānam abravīt. prakīrṇakeśā vidhvastā na dvāv ekatra dhāvataḥ.

नेदम् अस्तीति पुरुषा हतोत्साहा हतौजसः। उत्सृज्य कवचान् अन्ये प्राद्रवंस् तावका विभो।

nedam astīti puruṣā hatotsāhā hataujasaḥ. utsṛjya kavacān anye prādravaṃs tāvakā vibho.

अन्योन्यं ते समाक्रोशन् सैनिका भरतर्षभ। तिष्ठ तिष्ठेति न च ते स्वयं तत्रावतस्थिरे।

anyonyaṃ te samākrośan sainikā bharatarṣabha. tiṣṭha tiṣṭheti na ca te svayaṃ tatrāvatasthire.

धुर्यान् प्रमुच्य तु रथाद् धतसूतान् स्वलंकृतान्। अधिरुह्य हयान् योधाः क्षिप्रं पद्भिर् अचोदयन्।

dhuryān pramucya tu rathād dhatasūtān svalaṃkṛtān. adhiruhya hayān yodhāḥ kṣipraṃ padbhir acodayan.

द्रवमाणे तथा सैन्ये त्रस्तरूपे हतौजसि। तस्मिन् हाहाकृते सैन्ये वर्तमाने भयावहे। प्रतिस्रोत इव ग्राहो द्रोणपुत्रः परान् इयात्। तस्यासीत् सुमहद् युद्धं शिखण्डिप्रमुखैर् गणैः। प्रभद्रकैश् च पाञ्चालैश् चेदिभिश् च सकेकयैः।

dravamāṇe tathā sainye trastarūpe hataujasi. tasmin hāhākṛte sainye vartamāne bhayāvahe. pratisrota iva grāho droṇaputraḥ parān iyāt. tasyāsīt sumahad yuddhaṃ śikhaṇḍipramukhair gaṇaiḥ. prabhadrakaiś ca pāñcālaiś cedibhiś ca sakekayaiḥ.

हत्वा बहुविधां सेनां पाण्डूनां युद्धदुर्मदः। कथं चित् संकटान् मुक्तो मत्तद्विरदविक्रमः।

hatvā bahuvidhāṃ senāṃ pāṇḍūnāṃ yuddhadurmadaḥ. kathaṃ cit saṃkaṭān mukto mattadviradavikramaḥ.

द्रवमाणं बलं दृष्ट्वा पलायनकृतक्षणम्। दुर्योधनं समासाद्य द्रोणपुत्रो ऽब्रवीद् इदम्।

dravamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā palāyanakṛtakṣaṇam. duryodhanaṃ samāsādya droṇaputro 'bravīd idam.

किम् इयं द्रवते सेना त्रस्तरूपेव भारत। द्रवमाणां च राजेन्द्र नावस्थापयसे रणे।

kim iyaṃ dravate senā trastarūpeva bhārata. dravamāṇāṃ ca rājendra nāvasthāpayase raṇe.

त्वं चापि न यथापूर्वं प्रकृतिस्थो नराधिप। कर्णप्रभृतयश् चेमे नावतिष्ठन्ति पार्थिवाः।

tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ prakṛtistho narādhipa. karṇaprabhṛtayaś ceme nāvatiṣṭhanti pārthivāḥ.

अन्येष्व् अपि च युद्धेषु नैव सेनाद्रवत् तदा। कच्चित् क्षेमं महाबाहो तव सैन्यस्य भारत।

anyeṣv api ca yuddheṣu naiva senādravat tadā. kaccit kṣemaṃ mahābāho tava sainyasya bhārata.

कस्मिन्न् इदं हते राजन् रथसिंहे बलं तव। एताम् अवस्थां संप्राप्तं तन् ममाचक्ष्व कौरव।

kasminn idaṃ hate rājan rathasiṃhe balaṃ tava. etām avasthāṃ saṃprāptaṃ tan mamācakṣva kaurava.

तत् तु दुर्योधनः श्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य भाषितम्। घोरम् अप्रियम् आख्यातुं नाशकत् पार्थिवर्षभः।

tat tu duryodhanaḥ śrutvā droṇaputrasya bhāṣitam. ghoram apriyam ākhyātuṃ nāśakat pārthivarṣabhaḥ.

भिन्ना नौर् इव ते पुत्रो निमग्नः शोकसागरे। अप्लवे प्लवम् अन्विच्छन् यथागाधे नरो ऽम्भसि। बाष्पेण पिहितो दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं रथे स्थितम्।

bhinnā naur iva te putro nimagnaḥ śokasāgare. aplave plavam anvicchan yathāgādhe naro 'mbhasi. bāṣpeṇa pihito dṛṣṭvā droṇaputraṃ rathe sthitam.

ततः शारद्वतं राजा सव्रीडम् इदम् अब्रवीत्। शंसेह सर्वं भद्रं ते यथा सैन्यम् इदं द्रुतम्।

tataḥ śāradvataṃ rājā savrīḍam idam abravīt. śaṃseha sarvaṃ bhadraṃ te yathā sainyam idaṃ drutam.

अथ शारद्वतो राजन्न् आर्तिं गच्छन् पुनः पुनः। शशंस द्रोणपुत्राय यथा द्रोणो निपातितः।

atha śāradvato rājann ārtiṃ gacchan punaḥ punaḥ. śaśaṃsa droṇaputrāya yathā droṇo nipātitaḥ.

कृप उवाच। वयं द्रोणं पुरस्कृत्य पृथिव्यां प्रवरं रथम्। प्रावर्तयाम संग्रामं पाञ्चालैर् एव केवलैः।

kṛpa uvāca. vayaṃ droṇaṃ puraskṛtya pṛthivyāṃ pravaraṃ ratham. prāvartayāma saṃgrāmaṃ pāñcālair eva kevalaiḥ.

ततः प्रवृत्ते संग्रामे विमिश्राः कुरुसोमकाः। अन्योन्यम् अभिगर्जन्तः शस्त्रैर् देहान् अपातयन्। वर्तमाने तथा युद्धे क्षीयमाणेषु संयुगे। धार्तराष्ट्रेषु संक्रुद्धः पिता ते ऽस्त्रम् उदैरयत्।

tataḥ pravṛtte saṃgrāme vimiśrāḥ kurusomakāḥ. anyonyam abhigarjantaḥ śastrair dehān apātayan. vartamāne tathā yuddhe kṣīyamāṇeṣu saṃyuge. dhārtarāṣṭreṣu saṃkruddhaḥ pitā te 'stram udairayat.

ततो द्रोणो ब्राह्मम् अस्त्रं विकुर्वाणो नरर्षभः। अहनच् छात्रवान् भल्लैः शतशो ऽथ सहस्रशः। पिता तव सुसंक्रुद्धो रिपून् अभिमुखे स्थितः। निहन्ति प्रबलस् तत्र वायुर् वृक्षान् इवौजसा।

tato droṇo brāhmam astraṃ vikurvāṇo nararṣabhaḥ. ahanac chātravān bhallaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ. pitā tava susaṃkruddho ripūn abhimukhe sthitaḥ. nihanti prabalas tatra vāyur vṛkṣān ivaujasā.

पाण्डवाः केकया मत्स्याः पाञ्चालाश् च विशेषतः। संख्ये द्रोणरथं प्राप्य व्यनशन् कालचोदिताः।

pāṇḍavāḥ kekayā matsyāḥ pāñcālāś ca viśeṣataḥ. saṃkhye droṇarathaṃ prāpya vyanaśan kālacoditāḥ.

सहस्रं रथसिंहानां द्विसाहस्रं च दन्तिनाम्। द्रोणो ब्रह्मास्त्रनिर्दग्धं प्रेषयाम् आस मृत्यवे।

sahasraṃ rathasiṃhānāṃ dvisāhasraṃ ca dantinām. droṇo brahmāstranirdagdhaṃ preṣayām āsa mṛtyave.

आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिपञ्चकः। रणे पर्यचरद् द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत्।

ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītipañcakaḥ. raṇe paryacarad droṇo vṛddhaḥ ṣoḍaśavarṣavat.

क्लिश्यमानेषु सैन्येषु वध्यमानेषु राजसु। अमर्षवशम् आपन्नाः पाञ्चाला विमुखाभवन्।

kliśyamāneṣu sainyeṣu vadhyamāneṣu rājasu. amarṣavaśam āpannāḥ pāñcālā vimukhābhavan.

तेषु किं चित् प्रभग्नेषु विमुखेषु सपत्नजित्। दिव्यम् अस्त्रं विकुर्वाणो बभूवार्क इवोदितः।

teṣu kiṃ cit prabhagneṣu vimukheṣu sapatnajit. divyam astraṃ vikurvāṇo babhūvārka ivoditaḥ.

स मध्यं प्राप्य पाण्डूनां शररश्मिः प्रतापवान्। मध्यंगत इवादित्यो दुष्प्रेक्ष्यस् ते पिताभवत्।

sa madhyaṃ prāpya pāṇḍūnāṃ śararaśmiḥ pratāpavān. madhyaṃgata ivādityo duṣprekṣyas te pitābhavat.

ते दह्यमाना द्रोणेन सूर्येणेव विराजता। दग्धवीर्या निरुत्साहा बभूवुर् गतचेतसः।

te dahyamānā droṇena sūryeṇeva virājatā. dagdhavīryā nirutsāhā babhūvur gatacetasaḥ.

तान् दृष्ट्वा पीडितान् बाणैर् द्रोणेन मधुसूदनः। जयैषी पाण्डुपुत्राणाम् इदं वचनम् अब्रवीत्।

tān dṛṣṭvā pīḍitān bāṇair droṇena madhusūdanaḥ. jayaiṣī pāṇḍuputrāṇām idaṃ vacanam abravīt.

नैष जातु परैः शक्यो जेतुं शस्त्रभृतां वरः। अपि वृत्रहणा संख्ये रथयूथपयूथपः।

naiṣa jātu paraiḥ śakyo jetuṃ śastrabhṛtāṃ varaḥ. api vṛtrahaṇā saṃkhye rathayūthapayūthapaḥ.

ते यूयं धर्मम् उत्सृज्य जयं रक्षत पाण्डवाः। जये हि यतमानानां श्रीर् धर्मश् च प्रवर्तते। यथा वः संयुगे सर्वान् न हन्याद् रुक्मवाहनः।

te yūyaṃ dharmam utsṛjya jayaṃ rakṣata pāṇḍavāḥ. jaye hi yatamānānāṃ śrīr dharmaś ca pravartate. yathā vaḥ saṃyuge sarvān na hanyād rukmavāhanaḥ.

अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येद् इति मतिर् मम। हतं तं संयुगे कश् चिद् आख्यात्व् अस्मै मृषा नरः।

aśvatthāmni hate naiṣa yudhyed iti matir mama. hataṃ taṃ saṃyuge kaś cid ākhyātv asmai mṛṣā naraḥ.

एतन् नारोचयद् वाक्यं कुन्तीपुत्रो धनंजयः। अरोचयंस् तु सर्वे ऽन्ये कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः।

etan nārocayad vākyaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ. arocayaṃs tu sarve 'nye kṛcchreṇa tu yudhiṣṭhiraḥ.

भीमसेनस् तु सव्रीडम् अब्रवीत् पितरं तव। अश्वत्थामा हत इति तच् चाबुध्यत ते पिता।

bhīmasenas tu savrīḍam abravīt pitaraṃ tava. aśvatthāmā hata iti tac cābudhyata te pitā.

स शङ्कमानस् तन् मिथ्या धर्मराजम् अपृच्छत। हतं वाप्य् अहतं वाजौ त्वां पिता पुत्रवत्सलः।

sa śaṅkamānas tan mithyā dharmarājam apṛcchata. hataṃ vāpy ahataṃ vājau tvāṃ pitā putravatsalaḥ.

तदतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः। अश्वत्थामानम् आहेदं हतः कुञ्जर इत्य् उत। भीमेन गिरिवर्ष्माणं मालवस्येन्द्रवर्मणः।

tadatathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥ. aśvatthāmānam āhedaṃ hataḥ kuñjara ity uta. bhīmena girivarṣmāṇaṃ mālavasyendravarmaṇaḥ.

उपसृत्य तदा द्रोणम् उच्चैर् इदम् अभाषत। यस्यार्थे शस्त्रम् आधत्से यम् अवेक्ष्य च जीवसि। पुत्रस् ते दयितो नित्यं शो ऽश्वत्थामा निपातितः। शेते विनिहतो भूमौ वने सिंहशिशुर् यथा। जानन्न् अप्य् अनृतस्याथ दोषान् स द्विजसत्तमम्। अव्यक्तम् अब्रवीद् राजा हतः कुञ्जर इत्य् उत।

upasṛtya tadā droṇam uccair idam abhāṣata. yasyārthe śastram ādhatse yam avekṣya ca jīvasi. putras te dayito nityaṃ śo 'śvatthāmā nipātitaḥ. śete vinihato bhūmau vane siṃhaśiśur yathā. jānann apy anṛtasyātha doṣān sa dvijasattamam. avyaktam abravīd rājā hataḥ kuñjara ity uta.

तच् छ्रुत्वा विमनास् तत्र आचार्यो महद् अप्रियम्। स त्वां निहतम् आक्रन्दन् कृत्वा त्वन्नामपीडितः। नियम्य दिव्यान्य् अस्त्राणि नायुध्यत यथा पुरा।

tac chrutvā vimanās tatra ācāryo mahad apriyam. sa tvāṃ nihatam ākrandan kṛtvā tvannāmapīḍitaḥ. niyamya divyāny astrāṇi nāyudhyata yathā purā.

तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम्। पाञ्चालराजस्य सुतः क्रूरकर्मा समाद्रवत्।

taṃ dṛṣṭvā paramodvignaṃ śokopahatacetasam. pāñcālarājasya sutaḥ krūrakarmā samādravat.

तं दृष्ट्वा विहितं मृत्युं लोकतत्त्वविचक्षणः। दिव्यान्य् अस्त्राण्य् अथोत्सृज्य रणे प्राय उपाविशत्।

taṃ dṛṣṭvā vihitaṃ mṛtyuṃ lokatattvavicakṣaṇaḥ. divyāny astrāṇy athotsṛjya raṇe prāya upāviśat.

ततो ऽस्य केशान् सव्येन गृहीत्वा पाणिना तदा। पार्षतः क्रोशमानानां वीराणाम् अच्छिनच् छिरः।

tato 'sya keśān savyena gṛhītvā pāṇinā tadā. pārṣataḥ krośamānānāṃ vīrāṇām acchinac chiraḥ.

न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सर्वतो ऽब्रुवन्। तथैव चार्जुनो वाहाद् अवरुह्यैनम् आद्रवत्।

na hantavyo na hantavya iti te sarvato 'bruvan. tathaiva cārjuno vāhād avaruhyainam ādravat.

उद्यम्य बाहू त्वरितो ब्रुवाणश् च पुनः पुनः। जीवन्तम् आनयाचार्यं मा वधीर् इति धर्मवित्।

udyamya bāhū tvarito bruvāṇaś ca punaḥ punaḥ. jīvantam ānayācāryaṃ mā vadhīr iti dharmavit.

तथापि वार्यमाणेन कौरवैर् अर्जुनेन च। हत एव नृशंसेन पिता तव नरर्षभ।

tathāpi vāryamāṇena kauravair arjunena ca. hata eva nṛśaṃsena pitā tava nararṣabha.

सैनिकाश् च ततः सर्वे प्राद्रवन्त भयार्दिताः। वयं चापि निरुत्साहा हते पितरि ते ऽनघ।

sainikāś ca tataḥ sarve prādravanta bhayārditāḥ. vayaṃ cāpi nirutsāhā hate pitari te 'nagha.

संजय उवाच। तच् छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस् तु निधनं पितुर् आहवे। क्रोधम् आहारयत् तीव्रं पदाहत इवोरगः। ततः क्रुद्धो रणे द्रौणिर् भृशं जज्वाल मारिष। यथेन्धनं महत् प्राप्य प्राज्वलद् धव्यवाहनः। तलं तलेन निष्पिष्य दन्तैर् दन्तान् उपस्पृशन्। निःश्वसन्न् उरगो यद्वल् लोहिताक्षो ऽभवत् तदा।

saṃjaya uvāca. tac chrutvā droṇaputras tu nidhanaṃ pitur āhave. krodham āhārayat tīvraṃ padāhata ivoragaḥ. tataḥ kruddho raṇe drauṇir bhṛśaṃ jajvāla māriṣa. yathendhanaṃ mahat prāpya prājvalad dhavyavāhanaḥ. talaṃ talena niṣpiṣya dantair dantān upaspṛśan. niḥśvasann urago yadval lohitākṣo 'bhavat tadā.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents