महाभारत 7.164 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←द्रोण पर्व→

←अध्याय 164→

[mh-7-164] • 159 श्लोकाः

संजय उवाच। तस्मिंस् तथा वर्तमाने नराश्वगजसंक्षये। दुःशासनो महाराज धृष्टद्युम्नम् अयोधयत्।

saṃjaya uvāca. tasmiṃs tathā vartamāne narāśvagajasaṃkṣaye. duḥśāsano mahārāja dhṛṣṭadyumnam ayodhayat.

स तु रुक्मरथासक्तो दुःशासनशरार्दितः। अमर्षात् तव पुत्रस्य शरैर् वाहान् अवाकिरत्।

sa tu rukmarathāsakto duḥśāsanaśarārditaḥ. amarṣāt tava putrasya śarair vāhān avākirat.

क्षणेन स रथस् तस्य सध्वजः सहसारथिः। नादृश्यत महाराज पार्षतस्य शरैश् चितः।

kṣaṇena sa rathas tasya sadhvajaḥ sahasārathiḥ. nādṛśyata mahārāja pārṣatasya śaraiś citaḥ.

दुःशासनस् तु राजेन्द्र पाञ्चाल्यस्य महात्मनः। नाशकत् प्रमुखे स्थातुं शरजालप्रपीडितः।

duḥśāsanas tu rājendra pāñcālyasya mahātmanaḥ. nāśakat pramukhe sthātuṃ śarajālaprapīḍitaḥ.

स तु दुःशासनं बाणैर् विमुखीकृत्य पार्षतः। धृष्टद्युम्नो ऽपि राजेन्द्र भग्नं दृष्ट्वा तवात्मजम्। किरञ् शरसहस्राणि द्रोणम् एवाभ्ययाद् रणे।

sa tu duḥśāsanaṃ bāṇair vimukhīkṛtya pārṣataḥ. dhṛṣṭadyumno 'pi rājendra bhagnaṃ dṛṣṭvā tavātmajam. kirañ śarasahasrāṇi droṇam evābhyayād raṇe.

प्रत्यपद्यत हार्दिक्यः कृतवर्मा तदन्तरम्। सोदर्याणां त्रयश् चैव त एनं पर्यवारयन्।

pratyapadyata hārdikyaḥ kṛtavarmā tadantaram. sodaryāṇāṃ trayaś caiva ta enaṃ paryavārayan.

तं यमौ पृष्ठतो ऽन्वैतां रक्षन्तौ पुरुषर्षभौ। द्रोणायाभिमुखं यान्तं दीप्यमानम् इवानलम्।

taṃ yamau pṛṣṭhato 'nvaitāṃ rakṣantau puruṣarṣabhau. droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ dīpyamānam ivānalam.

संप्रहारम् अकुर्वंस् ते सर्वे सप्त महारथाः। अमर्षिताः सत्त्ववन्तः कृत्वा मरणम् अग्रतः।

saṃprahāram akurvaṃs te sarve sapta mahārathāḥ. amarṣitāḥ sattvavantaḥ kṛtvā maraṇam agrataḥ.

शुद्धात्मानः शुद्धवृत्ता राजन् स्वर्गपुरस्कृताः। आर्यं युद्धम् अकुर्वन्त परस्परजिगीषवः।

śuddhātmānaḥ śuddhavṛttā rājan svargapuraskṛtāḥ. āryaṃ yuddham akurvanta parasparajigīṣavaḥ.

शुक्लाभिजनकर्माणो मतिमन्तो जनाधिपाः। धर्मयुद्धम् अयुध्यन्त प्रेक्षन्तो गतिम् उत्तमाम्।

śuklābhijanakarmāṇo matimanto janādhipāḥ. dharmayuddham ayudhyanta prekṣanto gatim uttamām.

न तत्रासीद् अधर्मिष्ठम् अशस्त्रं युद्धम् एव च। नात्र कर्णी न नालीको न लिप्तो न च वस्तकः।

na tatrāsīd adharmiṣṭham aśastraṃ yuddham eva ca. nātra karṇī na nālīko na lipto na ca vastakaḥ.

न सूची कपिशो नात्र न गवास्थिर् गजास्थिकः। न चूली बलिशस् तत्र न यमी नापि पावकः। इषुर् आसीन् न संश्लिष्टो न पूतिर् न च जिह्मगः।

na sūcī kapiśo nātra na gavāsthir gajāsthikaḥ. na cūlī baliśas tatra na yamī nāpi pāvakaḥ. iṣur āsīn na saṃśliṣṭo na pūtir na ca jihmagaḥ.

ऋजून्य् एव विशुद्धानि सर्वे शस्त्राण्य् अधारयन्। सुयुद्धेन परांल् लोकान् ईप्सन्तः कीर्तिम् एव च।

ṛjūny eva viśuddhāni sarve śastrāṇy adhārayan. suyuddhena parāṃl lokān īpsantaḥ kīrtim eva ca.

तदासीत् तुमुलं युद्धं सर्वदोषविवर्जितम्। चतुर्णां तव योधानां तैस् त्रिभिः पाण्डवैः सह।

tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ sarvadoṣavivarjitam. caturṇāṃ tava yodhānāṃ tais tribhiḥ pāṇḍavaiḥ saha.

धृष्टद्युम्नस् तु तान् हित्वा तव राजन् रथर्षभान्। यमाभ्यां वारितान् दृष्ट्वा शीघ्रास्त्रो द्रोणम् अभ्ययात्।

dhṛṣṭadyumnas tu tān hitvā tava rājan ratharṣabhān. yamābhyāṃ vāritān dṛṣṭvā śīghrāstro droṇam abhyayāt.

निवारितास् तु ते वीरास् तयोः पुरुषसिंहयोः। समसज्जन्त चत्वारो वाताः पर्वतयोर् इव।

nivāritās tu te vīrās tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ. samasajjanta catvāro vātāḥ parvatayor iva.

द्वाभ्यां द्वाभ्यां यमौ सार्धं रथाभ्यां रथपुंगवौ। समासक्तौ ततो द्रोणं धृष्टद्युम्नो ऽभ्यवर्तत।

dvābhyāṃ dvābhyāṃ yamau sārdhaṃ rathābhyāṃ rathapuṃgavau. samāsaktau tato droṇaṃ dhṛṣṭadyumno 'bhyavartata.

दृष्ट्वा द्रोणाय पाञ्चाल्यं व्रजन्तं युद्धदुर्मदम्। यमाभ्यां तांश् च संसक्तांस् तदन्तरम् उपाद्रवत्। ततस् तव सुतो राजन् सात्वतेन समागतः।

dṛṣṭvā droṇāya pāñcālyaṃ vrajantaṃ yuddhadurmadam. yamābhyāṃ tāṃś ca saṃsaktāṃs tadantaram upādravat. tatas tava suto rājan sātvatena samāgataḥ.

दुर्योधनो महाराज किरञ् शोणितभोजनान्। तं सात्यकिः शीघ्रतरं पुनर् एवाभ्यवर्तत।

duryodhano mahārāja kirañ śoṇitabhojanān. taṃ sātyakiḥ śīghrataraṃ punar evābhyavartata.

तौ परस्परम् आसाद्य समीपे कुरुमाधवौ। हसमानौ नृशार्दूलाव् अभीतौ समगच्छताम्।

tau parasparam āsādya samīpe kurumādhavau. hasamānau nṛśārdūlāv abhītau samagacchatām.

बाल्ये वृत्तानि सर्वाणि प्रीयमाणौ विचिन्त्य तौ। अन्योन्यं प्रेक्षमाणौ च हसमानौ पुनः पुनः।

bālye vṛttāni sarvāṇi prīyamāṇau vicintya tau. anyonyaṃ prekṣamāṇau ca hasamānau punaḥ punaḥ.

अथ दुर्योधनो राजा सात्यकिं प्रत्यभाषत। प्रियं सखायं सततं गर्हयन् वृत्तम् आत्मनः।

atha duryodhano rājā sātyakiṃ pratyabhāṣata. priyaṃ sakhāyaṃ satataṃ garhayan vṛttam ātmanaḥ.

धिक् क्रोधं धिक् सखे लोभं धिङ् मोहं धिग् अमर्षितम्। धिग् अस्तु क्षात्रम् आचारं धिग् अस्तु बलम् औरसम्।

dhik krodhaṃ dhik sakhe lobhaṃ dhiṅ mohaṃ dhig amarṣitam. dhig astu kṣātram ācāraṃ dhig astu balam aurasam.

यत् त्वं माम् अभिसंधत्से त्वां चाहं शिनिपुंगव। त्वं हि प्राणैः प्रियतरो ममाहं च सदा तव।

yat tvaṃ mām abhisaṃdhatse tvāṃ cāhaṃ śinipuṃgava. tvaṃ hi prāṇaiḥ priyataro mamāhaṃ ca sadā tava.

स्मरामि तानि सर्वाणि बाल्ये वृत्तानि यानि नौ। तानि सर्वाणि जीर्णानि सांप्रतं नौ रणाजिरे। किम् अन्यत् क्रोधलोभाभ्यां युध्यामि त्वाद्य सात्वत।

smarāmi tāni sarvāṇi bālye vṛttāni yāni nau. tāni sarvāṇi jīrṇāni sāṃprataṃ nau raṇājire. kim anyat krodhalobhābhyāṃ yudhyāmi tvādya sātvata.

तं तथावादिनं राजन् सात्यकिः प्रत्यभाषत। प्रहसन् विशिखांस् तीक्ष्णान् उद्यम्य परमास्त्रवित्।

taṃ tathāvādinaṃ rājan sātyakiḥ pratyabhāṣata. prahasan viśikhāṃs tīkṣṇān udyamya paramāstravit.

नेयं सभा राजपुत्र न चाचार्यनिवेशनम्। यत्र क्रीडितम् अस्माभिस् तदा राजन् समागतैः।

neyaṃ sabhā rājaputra na cācāryaniveśanam. yatra krīḍitam asmābhis tadā rājan samāgataiḥ.

दुर्योधन उवाच। क्व सा क्रीडा गतास्माकं बाल्ये वै शिनिपुंगव। क्व च युद्धम् इदं भूयः कालो हि दुरतिक्रमः।

duryodhana uvāca. kva sā krīḍā gatāsmākaṃ bālye vai śinipuṃgava. kva ca yuddham idaṃ bhūyaḥ kālo hi duratikramaḥ.

किं नु नो विद्यते कृत्यं धनेन धनलिप्सया। यत्र युध्यामहे सर्वे धनलोभात् समागताः।

kiṃ nu no vidyate kṛtyaṃ dhanena dhanalipsayā. yatra yudhyāmahe sarve dhanalobhāt samāgatāḥ.

संजय उवाच। तं तथावादिनं तत्र राजानं माधवो ऽब्रवीत्। एवंवृत्तं सदा क्षत्रं यद् धन्तीह गुरून् अपि।

saṃjaya uvāca. taṃ tathāvādinaṃ tatra rājānaṃ mādhavo 'bravīt. evaṃvṛttaṃ sadā kṣatraṃ yad dhantīha gurūn api.

यदि ते ऽहं प्रियो राजञ् जहि मां मा चिरं कृथाः। त्वत्कृते सुकृतांल् लोकान् गच्छेयं भरतर्षभ।

yadi te 'haṃ priyo rājañ jahi māṃ mā ciraṃ kṛthāḥ. tvatkṛte sukṛtāṃl lokān gaccheyaṃ bharatarṣabha.

या ते शक्तिर् बलं चैव तत् क्षिप्रं मयि दर्शय। नेच्छाम्य् एतद् अहं द्रष्टुं मित्राणां व्यसनं महत्।

yā te śaktir balaṃ caiva tat kṣipraṃ mayi darśaya. necchāmy etad ahaṃ draṣṭuṃ mitrāṇāṃ vyasanaṃ mahat.

इत्य् एवं व्यक्तम् आभाष्य प्रतिभाष्य च सात्यकिः। अभ्ययात् तूर्णम् अव्यग्रो निरपेक्षो विशां पते।

ity evaṃ vyaktam ābhāṣya pratibhāṣya ca sātyakiḥ. abhyayāt tūrṇam avyagro nirapekṣo viśāṃ pate.

तम् आयान्तम् अभिप्रेक्ष्य प्रत्यगृह्णात् तवात्मजः। शरैश् चावाकिरद् राजञ् शैनेयं तनयस् तव।

tam āyāntam abhiprekṣya pratyagṛhṇāt tavātmajaḥ. śaraiś cāvākirad rājañ śaineyaṃ tanayas tava.

ततः प्रववृते युद्धं कुरुमाधवसिंहयोः। अन्योन्यं क्रुद्धयोर् घोरं यथा द्विरदसिंहयोः।

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurumādhavasiṃhayoḥ. anyonyaṃ kruddhayor ghoraṃ yathā dviradasiṃhayoḥ.

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः सात्वतं युद्धदुर्मदम्। दुर्योधनः प्रत्यविध्यद् दशभिर् निशितैः शरैः।

tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ sātvataṃ yuddhadurmadam. duryodhanaḥ pratyavidhyad daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ.

तं सात्यकिः प्रत्यविद्धत् तथैव दशभिः शरैः। दुर्योधनस् ततः क्रुद्धो माधवं नवभिः शरैः। पञ्चाशता पुनश् चाजौ त्रिंशता दशभिश् च ह। सात्यकिं तु ततो राजन् प्रहसंस् तनयस् तव। आकर्णमुक्तैर् निशितैर् विव्याध त्रिंशता शरैः। ततो ऽस्य सशरं चापं क्षुरप्रेण द्विधाकरोत्। सो ऽन्यत् कार्मुकम् आदाय लघुहस्तस् ततो दृढम्। सात्यकिर् व्यसृजच् चापि शरश्रेणीं सुतस्य ते। ताम् आपतन्तीं सहसा शरश्रेणीं जिघांसया। चिच्छेद बहुधा राजंस् तत उच्चुक्रुशुर् जनाः। सात्यकिं च त्रिसप्तत्या पीडयाम् आस वेगितः। स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैर् आकर्णापूर्णनिःसृतैः।

taṃ sātyakiḥ pratyaviddhat tathaiva daśabhiḥ śaraiḥ. duryodhanas tataḥ kruddho mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ. pañcāśatā punaś cājau triṃśatā daśabhiś ca ha. sātyakiṃ tu tato rājan prahasaṃs tanayas tava. ākarṇamuktair niśitair vivyādha triṃśatā śaraiḥ. tato 'sya saśaraṃ cāpaṃ kṣurapreṇa dvidhākarot. so 'nyat kārmukam ādāya laghuhastas tato dṛḍham. sātyakir vyasṛjac cāpi śaraśreṇīṃ sutasya te. tām āpatantīṃ sahasā śaraśreṇīṃ jighāṃsayā. ciccheda bahudhā rājaṃs tata uccukruśur janāḥ. sātyakiṃ ca trisaptatyā pīḍayām āsa vegitaḥ. svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautair ākarṇāpūrṇaniḥsṛtaiḥ.

तस्य संदधतश् चेषून् संहितेषुं च कार्मुकम्। अच्छिनत् सात्यकिस् तूर्णं शरैश् चैवाभ्यवीवृषत्।

tasya saṃdadhataś ceṣūn saṃhiteṣuṃ ca kārmukam. acchinat sātyakis tūrṇaṃ śaraiś caivābhyavīvṛṣat.

स गाढविद्धो व्यथितः प्रत्यपायाद् रथान्तरम्। दुर्योधनो महाराज दाशार्हशरपीडितः।

sa gāḍhaviddho vyathitaḥ pratyapāyād rathāntaram. duryodhano mahārāja dāśārhaśarapīḍitaḥ.

समाश्वस्य तु पुत्रस् ते सात्यकिं पुनर् अभ्ययात्। विसृजन्न् इषुजालानि युयुधानरथं प्रति।

samāśvasya tu putras te sātyakiṃ punar abhyayāt. visṛjann iṣujālāni yuyudhānarathaṃ prati.

तथैव सात्यकिर् बाणान् दुर्योधनरथं प्रति। प्रततं व्यसृजद् राजंस् तत् संकुलम् अवर्तत।

tathaiva sātyakir bāṇān duryodhanarathaṃ prati. pratataṃ vyasṛjad rājaṃs tat saṃkulam avartata.

तत्रेषुभिः क्षिप्यमाणैः पतद्भिश् च समन्ततः। अग्नेर् इव महाकक्षे शब्दः समभवन् महान्। तयोः शरसहस्रैश् च संछन्नं वसुधातलम्। अगम्यरूपं च शरैर् आकाशं समपद्यत।

tatreṣubhiḥ kṣipyamāṇaiḥ patadbhiś ca samantataḥ. agner iva mahākakṣe śabdaḥ samabhavan mahān. tayoḥ śarasahasraiś ca saṃchannaṃ vasudhātalam. agamyarūpaṃ ca śarair ākāśaṃ samapadyata.

तत्राभ्यधिकम् आलक्ष्य माधवं रथसत्तमम्। क्षिप्रम् अभ्यपतत् कर्णः परीप्संस् तनयं तव।

tatrābhyadhikam ālakṣya mādhavaṃ rathasattamam. kṣipram abhyapatat karṇaḥ parīpsaṃs tanayaṃ tava.

न तु तं मर्षयाम् आस भीमसेनो महाबलः। अभ्ययात् त्वरितः कर्णं विसृजन् सायकान् बहून्।

na tu taṃ marṣayām āsa bhīmaseno mahābalaḥ. abhyayāt tvaritaḥ karṇaṃ visṛjan sāyakān bahūn.

तस्य कर्णः शितान् बाणान् प्रतिहन्य हसन्न् इव। धनुः शरांश् च चिच्छेद सूतं चाभ्यहनच् छरैः।

tasya karṇaḥ śitān bāṇān pratihanya hasann iva. dhanuḥ śarāṃś ca ciccheda sūtaṃ cābhyahanac charaiḥ.

भीमसेनस् तु संक्रुद्धो गदाम् आदाय पाण्डवः। ध्वजं धनुश् च सूतं च संममर्दाहवे रिपोः। रथचक्रं च कर्णस्य बभञ्ज स महाबलः। भग्नचक्रे रथे ऽतिष्ठद् अकम्पः शैलराड् इव। एकचक्रं रथं तस्य तम् ऊहुः सुचिरं हयाः। एकचक्रम् इवार्कस्य रथं सप्तर्षयो ऽमलाः।

bhīmasenas tu saṃkruddho gadām ādāya pāṇḍavaḥ. dhvajaṃ dhanuś ca sūtaṃ ca saṃmamardāhave ripoḥ. rathacakraṃ ca karṇasya babhañja sa mahābalaḥ. bhagnacakre rathe 'tiṣṭhad akampaḥ śailarāḍ iva. ekacakraṃ rathaṃ tasya tam ūhuḥ suciraṃ hayāḥ. ekacakram ivārkasya rathaṃ saptarṣayo 'malāḥ.

अमृष्यमाणः कर्णस् तु भीमसेनम् अयुध्यत। विविधैर् इषुजालैश् च नानाशस्त्रैश् च संयुगे। भीमसेनस् तु संक्रुद्धः सूतपुत्रम् अयोधयत्।

amṛṣyamāṇaḥ karṇas tu bhīmasenam ayudhyata. vividhair iṣujālaiś ca nānāśastraiś ca saṃyuge. bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ sūtaputram ayodhayat.

संकुले वर्तमाने तु राजा धर्मसुतो ऽब्रवीत्। पाञ्चालानां नरव्याघ्रान् मत्स्यानां च नरर्षभान्।

saṃkule vartamāne tu rājā dharmasuto 'bravīt. pāñcālānāṃ naravyāghrān matsyānāṃ ca nararṣabhān.

ये नः प्राणाः शिरो ये नो ये नो योधा महाबलाः। त एते धार्तराष्ट्रेषु विषक्ताः पुरुषर्षभाः।

ye naḥ prāṇāḥ śiro ye no ye no yodhā mahābalāḥ. ta ete dhārtarāṣṭreṣu viṣaktāḥ puruṣarṣabhāḥ.

किं तिष्ठत यथा मूढाः सर्वे विगतचेतसः। तत्र गच्छत यत्रैते युध्यन्ते मामका रथाः।

kiṃ tiṣṭhata yathā mūḍhāḥ sarve vigatacetasaḥ. tatra gacchata yatraite yudhyante māmakā rathāḥ.

क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य सर्व एव गतज्वराः। जयन्तो वध्यमाना वा गतिम् इष्टां गमिष्यथ।

kṣatradharmaṃ puraskṛtya sarva eva gatajvarāḥ. jayanto vadhyamānā vā gatim iṣṭāṃ gamiṣyatha.

जित्वा च बहुभिर् यज्ञैर् यक्ष्यध्वं भूरिदक्षिणैः। हता वा देवसाद् भूत्वा लोकान् प्राप्स्यथ पुष्कलान्।

jitvā ca bahubhir yajñair yakṣyadhvaṃ bhūridakṣiṇaiḥ. hatā vā devasād bhūtvā lokān prāpsyatha puṣkalān.

ते राज्ञा चोदिता वीरा योत्स्यमाना महारथाः। चतुर्धा वहिनीं कृत्वा त्वरिता द्रोणम् अभ्ययुः।

te rājñā coditā vīrā yotsyamānā mahārathāḥ. caturdhā vahinīṃ kṛtvā tvaritā droṇam abhyayuḥ.

पाञ्चालास् त्व् एकतो द्रोणम् अभ्यघ्नन् बहुभिः शरैः। भीमसेनपुरोगाश् च एकतः पर्यवारयन्।

pāñcālās tv ekato droṇam abhyaghnan bahubhiḥ śaraiḥ. bhīmasenapurogāś ca ekataḥ paryavārayan.

आसंस् तु पाण्डुपुत्राणां त्रयो ऽजिह्मा महारथाः। यमौ च भीमसेनश् च प्राक्रोशन्त धनंजयम्।

āsaṃs tu pāṇḍuputrāṇāṃ trayo 'jihmā mahārathāḥ. yamau ca bhīmasenaś ca prākrośanta dhanaṃjayam.

अभिद्रवार्जुन क्षिप्रं कुरून् द्रोणाद् अपानुद। तत एनं हनिष्यन्ति पाञ्चाला हतरक्षिणम्।

abhidravārjuna kṣipraṃ kurūn droṇād apānuda. tata enaṃ haniṣyanti pāñcālā hatarakṣiṇam.

कौरवेयांस् ततः पार्थः सहसा समुपाद्रवत्। पाञ्चालान् एव तु द्रोणो धृष्टद्युम्नपुरोगमान्। ससृजुस् तरसा वीरान् पञ्चमे ऽहनि भारत।

kauraveyāṃs tataḥ pārthaḥ sahasā samupādravat. pāñcālān eva tu droṇo dhṛṣṭadyumnapurogamān. sasṛjus tarasā vīrān pañcame 'hani bhārata.

पाञ्चालानां ततो द्रोणो ऽप्य् अकरोत् कदनं महत्। यथा क्रुद्धो रणे शक्रो दानवानां क्षयं पुरा।

pāñcālānāṃ tato droṇo 'py akarot kadanaṃ mahat. yathā kruddho raṇe śakro dānavānāṃ kṣayaṃ purā.

द्रोणास्त्रेण महाराज वध्यमानाः परे युधि। नात्रसन्त रणे द्रोणात् सत्त्ववन्तो महारथाः।

droṇāstreṇa mahārāja vadhyamānāḥ pare yudhi. nātrasanta raṇe droṇāt sattvavanto mahārathāḥ.

वध्यमाना महाराज पाञ्चालाः सृञ्जयास् तथा। द्रोणम् एवाभ्ययुर् युद्धे मोहयन्तो महारथम्।

vadhyamānā mahārāja pāñcālāḥ sṛñjayās tathā. droṇam evābhyayur yuddhe mohayanto mahāratham.

तेषां तूत्साद्यमानानां पाञ्चालानां समन्ततः। अभवद् भैरवो नादो वध्यतां शरशक्तिभिः।

teṣāṃ tūtsādyamānānāṃ pāñcālānāṃ samantataḥ. abhavad bhairavo nādo vadhyatāṃ śaraśaktibhiḥ.

वध्यमानेषु संग्रामे पाञ्चालेषु महात्मना। उदीर्यमाणे द्रोणास्त्रे पाण्डवान् भयम् आविशत्।

vadhyamāneṣu saṃgrāme pāñcāleṣu mahātmanā. udīryamāṇe droṇāstre pāṇḍavān bhayam āviśat.

दृष्ट्वाश्वनरसंघानां विपुलं च क्षयं युधि। दृष्ट्वा च नरनागाश्वपत्तीनां विपुलं क्षयम्। पाण्डवेया महाराज नाशंसुर् विजयं तदा।

dṛṣṭvāśvanarasaṃghānāṃ vipulaṃ ca kṣayaṃ yudhi. dṛṣṭvā ca naranāgāśvapattīnāṃ vipulaṃ kṣayam. pāṇḍaveyā mahārāja nāśaṃsur vijayaṃ tadā.

कच्चिद् द्रोणो न नः सर्वान् क्षपयेत् परमास्त्रवित्। समिद्धः शिशिरापाये दहन् कक्षम् इवानलः।

kaccid droṇo na naḥ sarvān kṣapayet paramāstravit. samiddhaḥ śiśirāpāye dahan kakṣam ivānalaḥ.

न चैनं संयुगे कश् चित् समर्थः प्रतिवीक्षितुम्। न चैनम् अर्जुनो जातु प्रतियुध्येत धर्मवित्।

na cainaṃ saṃyuge kaś cit samarthaḥ prativīkṣitum. na cainam arjuno jātu pratiyudhyeta dharmavit.

त्रस्तान् कुन्तीसुतान् दृष्ट्वा द्रोणसायकपीडितान्। मतिमाञ् श्रेयसे युक्तः केशवो ऽर्जुनम् अब्रवीत्।

trastān kuntīsutān dṛṣṭvā droṇasāyakapīḍitān. matimāñ śreyase yuktaḥ keśavo 'rjunam abravīt.

नैष युद्धेन संग्रामे जेतुं शक्यः कथं चन। सधनुर् धन्विनां श्रेष्ठो देवैर् अपि सवासवैः। न्यस्तशस्त्रस् तु संग्रामे शक्यो हन्तुं भवेन् नृभिः। अपि वृत्रहणा युद्धे रथयूथपयूथपः।

naiṣa yuddhena saṃgrāme jetuṃ śakyaḥ kathaṃ cana. sadhanur dhanvināṃ śreṣṭho devair api savāsavaiḥ. nyastaśastras tu saṃgrāme śakyo hantuṃ bhaven nṛbhiḥ. api vṛtrahaṇā yuddhe rathayūthapayūthapaḥ.

आस्थीयतां जये योगो धर्मम् उत्सृज्य पाण्डव। यथा वः संयुगे सर्वान् न हन्याद् रुक्मवाहनः।

āsthīyatāṃ jaye yogo dharmam utsṛjya pāṇḍava. yathā vaḥ saṃyuge sarvān na hanyād rukmavāhanaḥ.

अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येद् इति मतिर् मम। तं हतं संयुगे कश् चिद् अस्मै शंसतु मानवः।

aśvatthāmni hate naiṣa yudhyed iti matir mama. taṃ hataṃ saṃyuge kaś cid asmai śaṃsatu mānavaḥ.

एतन् नारोचयद् राजन् कुन्तीपुत्रो धनंजयः। अन्ये त्व् अरोचयन् सर्वे कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः।

etan nārocayad rājan kuntīputro dhanaṃjayaḥ. anye tv arocayan sarve kṛcchreṇa tu yudhiṣṭhiraḥ.

ततो भीमो महाबाहुर् अनीके स्वे महागजम्। जघान गदया राजन्न् अश्वत्थामानम् इत्य् उत। परप्रमथनं घोरं मालवस्येन्द्रवर्मणः।

tato bhīmo mahābāhur anīke sve mahāgajam. jaghāna gadayā rājann aśvatthāmānam ity uta. parapramathanaṃ ghoraṃ mālavasyendravarmaṇaḥ.

भीमसेनस् तु सव्रीडम् उपेत्य द्रोणम् आहवे। अश्वत्थामा हत इति शब्दम् उच्चैश् चकार ह।

bhīmasenas tu savrīḍam upetya droṇam āhave. aśvatthāmā hata iti śabdam uccaiś cakāra ha.

अश्वत्थामेति हि गजः ख्यातो नाम्ना हतो ऽभवत्। कृत्वा मनसि तं भीमो मिथ्या व्याहृतवांस् तदा।

aśvatthāmeti hi gajaḥ khyāto nāmnā hato 'bhavat. kṛtvā manasi taṃ bhīmo mithyā vyāhṛtavāṃs tadā.

भीमसेनवचः श्रुत्वा द्रोणस् तत् परम् अप्रियम्। मनसा सन्नगात्रो ऽभूद् यथा सैकतम् अम्भसि।

bhīmasenavacaḥ śrutvā droṇas tat param apriyam. manasā sannagātro 'bhūd yathā saikatam ambhasi.

शङ्कमानः स तन् मिथ्या वीर्यज्ञः स्वसुतस्य वै। हतः स इति च श्रुत्वा नैव धैर्याद् अकम्पत।

śaṅkamānaḥ sa tan mithyā vīryajñaḥ svasutasya vai. hataḥ sa iti ca śrutvā naiva dhairyād akampata.

स लब्ध्वा चेतनां द्रोणः क्षणेनैव समाश्वसत्। अनुचिन्त्यात्मनः पुत्रम् अविषह्यम् अरातिभिः।

sa labdhvā cetanāṃ droṇaḥ kṣaṇenaiva samāśvasat. anucintyātmanaḥ putram aviṣahyam arātibhiḥ.

स पार्षतम् अभिद्रुत्य जिघांसुर् मृत्युम् आत्मनः। अवाकिरत् सहस्रेण तीक्ष्णानां कङ्कपत्रिणाम्।

sa pārṣatam abhidrutya jighāṃsur mṛtyum ātmanaḥ. avākirat sahasreṇa tīkṣṇānāṃ kaṅkapatriṇām.

तं वै विंशतिसाहस्राः पाञ्चालानां नरर्षभाः। तथा चरन्तं संग्रामे सर्वतो व्यकिरञ् शरैः। तैः शरैर् आवृतं द्रोणं नापश्याम महारथम्। भास्करं जलदै रुद्धं वर्षास्व् इव विशां पते। विधूय तान् बाणगणान् पाञ्चालानां महारथः।

taṃ vai viṃśatisāhasrāḥ pāñcālānāṃ nararṣabhāḥ. tathā carantaṃ saṃgrāme sarvato vyakirañ śaraiḥ. taiḥ śarair āvṛtaṃ droṇaṃ nāpaśyāma mahāratham. bhāskaraṃ jaladai ruddhaṃ varṣāsv iva viśāṃ pate. vidhūya tān bāṇagaṇān pāñcālānāṃ mahārathaḥ.

ततः प्रादुष्करोद् द्रोणो ब्राह्मम् अस्त्रं परंतपः। वधाय तेषां शूराणां पाञ्चालानाम् अमर्षितः।

tataḥ prāduṣkarod droṇo brāhmam astraṃ paraṃtapaḥ. vadhāya teṣāṃ śūrāṇāṃ pāñcālānām amarṣitaḥ.

ततो व्यरोचत द्रोणो विनिघ्नन् सर्वसोमकान्। शिरांस्य् अपातयच् चापि पाञ्चालानां महामृधे। तथैव परिघाकारान् बाहून् कनकभूषणान्।

tato vyarocata droṇo vinighnan sarvasomakān. śirāṃsy apātayac cāpi pāñcālānāṃ mahāmṛdhe. tathaiva parighākārān bāhūn kanakabhūṣaṇān.

ते वध्यमानाः समरे भारद्वाजेन पार्थिवाः। मेदिन्याम् अन्वकीर्यन्त वातनुन्ना इव द्रुमाः।

te vadhyamānāḥ samare bhāradvājena pārthivāḥ. medinyām anvakīryanta vātanunnā iva drumāḥ.

कुञ्जराणां च पततां हयौघानां च भारत। अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।

kuñjarāṇāṃ ca patatāṃ hayaughānāṃ ca bhārata. agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā.

हत्वा विंशतिसाहस्रान् पाञ्चालानां रथव्रजान्। अतिष्ठद् आहवे द्रोणो विधूमो ऽग्निर् इव ज्वलन्।

hatvā viṃśatisāhasrān pāñcālānāṃ rathavrajān. atiṣṭhad āhave droṇo vidhūmo 'gnir iva jvalan.

तथैव च पुनः क्रुद्धो भारद्वाजः प्रतापवान्। वसुदानस्य भल्लेन शिरः कायाद् अपाहरत्।

tathaiva ca punaḥ kruddho bhāradvājaḥ pratāpavān. vasudānasya bhallena śiraḥ kāyād apāharat.

पुनः पञ्चशतान् मत्स्यान् षट्सहस्रांश् च सृञ्जयान्। हस्तिनाम् अयुतं हत्वा जघानाश्वायुतं पुनः।

punaḥ pañcaśatān matsyān ṣaṭsahasrāṃś ca sṛñjayān. hastinām ayutaṃ hatvā jaghānāśvāyutaṃ punaḥ.

क्षत्रियाणाम् अभावाय दृष्ट्वा द्रोणम् अवस्थितम्। ऋषयो ऽभ्यागमंस् तूर्णं हव्यवाहपुरोगमाः।

kṣatriyāṇām abhāvāya dṛṣṭvā droṇam avasthitam. ṛṣayo 'bhyāgamaṃs tūrṇaṃ havyavāhapurogamāḥ.

विश्वामित्रो जमदग्निर् भारद्वाजो ऽथ गौतमः। वसिष्ठः कश्यपो ऽत्रिश् च ब्रह्मलोकं निनीषवः।

viśvāmitro jamadagnir bhāradvājo 'tha gautamaḥ. vasiṣṭhaḥ kaśyapo 'triś ca brahmalokaṃ ninīṣavaḥ.

सिकताः पृश्नयो गर्गा बालखिल्या मरीचिपाः। भृगवो ऽङ्गिरसश् चैव सूक्ष्माश् चान्ये महर्षयः।

sikatāḥ pṛśnayo gargā bālakhilyā marīcipāḥ. bhṛgavo 'ṅgirasaś caiva sūkṣmāś cānye maharṣayaḥ.

त एनम् अब्रुवन् सर्वे द्रोणम् आहवशोभिनम्। अधर्मतः कृतं युद्धं समयो निधनस्य ते।

ta enam abruvan sarve droṇam āhavaśobhinam. adharmataḥ kṛtaṃ yuddhaṃ samayo nidhanasya te.

न्यस्यायुधं रणे द्रोण समेत्यास्मान् अवस्थितान्। नातः क्रूरतरं कर्म पुनः कर्तुं त्वम् अर्हसि।

nyasyāyudhaṃ raṇe droṇa sametyāsmān avasthitān. nātaḥ krūrataraṃ karma punaḥ kartuṃ tvam arhasi.

वेदवेदाङ्गविदुषः सत्यधर्मपरस्य च। ब्राह्मणस्य विशेषेण तवैतन् नोपपद्यते।

vedavedāṅgaviduṣaḥ satyadharmaparasya ca. brāhmaṇasya viśeṣeṇa tavaitan nopapadyate.

न्यस्यायुधम् अमोघेषो तिष्ठ वर्त्मनि शाश्वते। परिपूर्णश् च कालस् ते वस्तुं लोके ऽद्य मानुषे। ब्रह्मास्त्रेण त्वया दग्धा अनस्त्रज्ञा नरा भुवि। यद् एतद् ईदृशं विप्र कृतं कर्म न साधु तत्। न्यस्यायुधं रणे क्षिप्रं द्रोण मा त्वं चिरं कृथाः। मा पापिष्ठतरं कर्म करिष्यसि पुनर् द्विज।

nyasyāyudham amogheṣo tiṣṭha vartmani śāśvate. paripūrṇaś ca kālas te vastuṃ loke 'dya mānuṣe. brahmāstreṇa tvayā dagdhā anastrajñā narā bhuvi. yad etad īdṛśaṃ vipra kṛtaṃ karma na sādhu tat. nyasyāyudhaṃ raṇe kṣipraṃ droṇa mā tvaṃ ciraṃ kṛthāḥ. mā pāpiṣṭhataraṃ karma kariṣyasi punar dvija.

इति तेषां वचः श्रुत्वा भीमसेनवचश् च तत्। धृष्टद्युम्नं च संप्रेक्ष्य रणे स विमनाभवत्।

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā bhīmasenavacaś ca tat. dhṛṣṭadyumnaṃ ca saṃprekṣya raṇe sa vimanābhavat.

स दह्यमानो व्यथितः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। युधिष्ठिरम् उपागम्य द्रोणो वचनम् अब्रवीत्। सत्यं कथय राजेन्द्र यदि जीवति मे सुतः। अहतं वा हतं वेति पप्रच्छ सुतम् आत्मनः।

sa dahyamāno vyathitaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram. yudhiṣṭhiram upāgamya droṇo vacanam abravīt. satyaṃ kathaya rājendra yadi jīvati me sutaḥ. ahataṃ vā hataṃ veti papraccha sutam ātmanaḥ.

स्थिरा बुद्धिर् हि द्रोणस्य न पार्थो वक्ष्यते ऽनृतम्। त्रयाणाम् अपि लोकानाम् ऐश्वर्यार्थे कथं चन।

sthirā buddhir hi droṇasya na pārtho vakṣyate 'nṛtam. trayāṇām api lokānām aiśvaryārthe kathaṃ cana.

तस्मात् तं परिपप्रच्छ नान्यं कं चिद् विशेषतः। तस्मिंस् तस्य हि सत्याशा बाल्यात् प्रभृति पाण्डवे।

tasmāt taṃ paripapraccha nānyaṃ kaṃ cid viśeṣataḥ. tasmiṃs tasya hi satyāśā bālyāt prabhṛti pāṇḍave.

ततो निष्पाण्डवाम् उर्वीं करिष्यन्तं युधां पतिम्। द्रोणं ज्ञात्वा धर्मराजं गोविन्दो व्यथितो ऽब्रवीत्।

tato niṣpāṇḍavām urvīṃ kariṣyantaṃ yudhāṃ patim. droṇaṃ jñātvā dharmarājaṃ govindo vyathito 'bravīt.

यद्य् अर्धदिवसं द्रोणो युध्यते मन्युम् आस्थितः। सत्यं ब्रवीमि ते सेना विनाशं समुपैष्यति।

yady ardhadivasaṃ droṇo yudhyate manyum āsthitaḥ. satyaṃ bravīmi te senā vināśaṃ samupaiṣyati.

स भवांस् त्रातु नो द्रोणात् सत्याज् ज्यायो ऽनृतं भवेत्। अनृतं जीवितस्यार्थे वदन् न स्पृश्यते ऽनृतैः। कामिनीषु विवाहेषु गवाम् अर्थे तथा धने। ब्राह्मणाभ्यवपत्तौ च अनृते नास्ति पातकम्।

sa bhavāṃs trātu no droṇāt satyāj jyāyo 'nṛtaṃ bhavet. anṛtaṃ jīvitasyārthe vadan na spṛśyate 'nṛtaiḥ. kāminīṣu vivāheṣu gavām arthe tathā dhane. brāhmaṇābhyavapattau ca anṛte nāsti pātakam.

तयोः संवदतोर् एवं भीमसेनो ऽब्रवीद् इदम्। श्रुत्वैव तं महाराज वधोपायं महात्मनः।

tayoḥ saṃvadator evaṃ bhīmaseno 'bravīd idam. śrutvaiva taṃ mahārāja vadhopāyaṃ mahātmanaḥ.

गाहमानस्य ते सेनां मालवस्येन्द्रवर्मणः। अश्वत्थामेति विख्यातो गजः शक्रगजोपमः।

gāhamānasya te senāṃ mālavasyendravarmaṇaḥ. aśvatthāmeti vikhyāto gajaḥ śakragajopamaḥ.

निहतो युधि विक्रम्य ततो ऽहं द्रोणम् अब्रुवम्। अश्वत्थामा हतो ब्रह्मन् निवर्तस्वाहवाद् इति।

nihato yudhi vikramya tato 'haṃ droṇam abruvam. aśvatthāmā hato brahman nivartasvāhavād iti.

नूनं नाश्रद्दधद् वाक्यम् एष मे पुरुषर्षभः। स त्वं गोविन्दवाक्यानि मानयस्व जयैषिणः।

nūnaṃ nāśraddadhad vākyam eṣa me puruṣarṣabhaḥ. sa tvaṃ govindavākyāni mānayasva jayaiṣiṇaḥ.

द्रोणाय निहतं शंस राजञ् शारद्वतीसुतम्। त्वयोक्तो नैष युध्येत जातु राजन् द्विजर्षभः। सत्यवान् हि नृलोके ऽस्मिन् भवान् ख्यातो जनाधिप।

droṇāya nihataṃ śaṃsa rājañ śāradvatīsutam. tvayokto naiṣa yudhyeta jātu rājan dvijarṣabhaḥ. satyavān hi nṛloke 'smin bhavān khyāto janādhipa.

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कृष्णवाक्यप्रचोदितः। भावित्वाच् च महाराज वक्तुं समुपचक्रमे।

tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛṣṇavākyapracoditaḥ. bhāvitvāc ca mahārāja vaktuṃ samupacakrame.

तम् अतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः। अव्यक्तम् अब्रवीद् राजन् हतः कुञ्जर इत्य् उत।

tam atathyabhaye magno jaye sakto yudhiṣṭhiraḥ. avyaktam abravīd rājan hataḥ kuñjara ity uta.

तस्य पूर्वं रथः पृथ्व्याश् चतुरङ्गुल उत्तरः। बभूवैवं तु तेनोक्ते तस्य वाहास्पृशन् महीम्।

tasya pūrvaṃ rathaḥ pṛthvyāś caturaṅgula uttaraḥ. babhūvaivaṃ tu tenokte tasya vāhāspṛśan mahīm.

युधिष्ठिरात् तु तद् वाक्यं श्रुत्वा द्रोणो महारथः। पुत्रव्यसनसंतप्तो निराशो जीविते ऽभवत्।

yudhiṣṭhirāt tu tad vākyaṃ śrutvā droṇo mahārathaḥ. putravyasanasaṃtapto nirāśo jīvite 'bhavat.

आगस्कृतम् इवात्मानं पाण्डवानां महात्मनाम्। ऋषिवाक्यं च मन्वानः श्रुत्वा च निहतं सुतम्।

āgaskṛtam ivātmānaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām. ṛṣivākyaṃ ca manvānaḥ śrutvā ca nihataṃ sutam.

विचेताः परमोद्विग्नो धृष्टद्युम्नम् अवेक्ष्य च। योद्धुं नाशक्नुवद् राजन् यथापूर्वम् अरिंदम।

vicetāḥ paramodvigno dhṛṣṭadyumnam avekṣya ca. yoddhuṃ nāśaknuvad rājan yathāpūrvam ariṃdama.

तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम्। पाञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नः समाद्रवत्।

taṃ dṛṣṭvā paramodvignaṃ śokopahatacetasam. pāñcālarājasya suto dhṛṣṭadyumnaḥ samādravat.

य इष्ट्वा मनुजेन्द्रेण द्रुपदेन महामखे। लब्धो द्रोणविनाशाय समिद्धाद् धव्यवाहनात्।

ya iṣṭvā manujendreṇa drupadena mahāmakhe. labdho droṇavināśāya samiddhād dhavyavāhanāt.

स धनुर् जैत्रम् आदाय घोरं जलदनिस्वनम्। दृढज्यम् अजरं दिव्यं शरांश् चाशीविषोपमान्।

sa dhanur jaitram ādāya ghoraṃ jaladanisvanam. dṛḍhajyam ajaraṃ divyaṃ śarāṃś cāśīviṣopamān.

संदधे कार्मुके तस्मिञ् शरम् आशीविषोपमम्। द्रोणं जिघांसुः पाञ्चाल्यो महाज्वालम् इवानलम्।

saṃdadhe kārmuke tasmiñ śaram āśīviṣopamam. droṇaṃ jighāṃsuḥ pāñcālyo mahājvālam ivānalam.

तस्य रूपं शरस्यासीद् धनुर्ज्यामण्डलान्तरे। द्योततो भास्करस्येव घनान्ते परिवेशिनः।

tasya rūpaṃ śarasyāsīd dhanurjyāmaṇḍalāntare. dyotato bhāskarasyeva ghanānte pariveśinaḥ.

पार्षतेन परामृष्टं ज्वलन्तम् इव तद् धनुः। अन्तकालम् इव प्राप्तं मेनिरे वीक्ष्य सैनिकाः।

pārṣatena parāmṛṣṭaṃ jvalantam iva tad dhanuḥ. antakālam iva prāptaṃ menire vīkṣya sainikāḥ.

तम् इषुं संहितं तेन भारद्वाजः प्रतापवान्। दृष्ट्वामन्यत देहस्य कालपर्यायम् आगतम्।

tam iṣuṃ saṃhitaṃ tena bhāradvājaḥ pratāpavān. dṛṣṭvāmanyata dehasya kālaparyāyam āgatam.

ततः स यत्नम् आतिष्ठद् आचार्यस् तस्य वारणे। न चास्यास्त्राणि राजेन्द्र प्रादुरासन् महात्मनः।

tataḥ sa yatnam ātiṣṭhad ācāryas tasya vāraṇe. na cāsyāstrāṇi rājendra prādurāsan mahātmanaḥ.

तस्य त्व् अहानि चत्वारि क्षपा चैकास्यतो गता। तस्य त्व् अहश् च रात्रिश् च शरान् अभ्यसतो ऽगमत्। तस्य चाह्नस् त्रिभागेन क्षयं जग्मुः पतत्रिणः।

tasya tv ahāni catvāri kṣapā caikāsyato gatā. tasya tv ahaś ca rātriś ca śarān abhyasato 'gamat. tasya cāhnas tribhāgena kṣayaṃ jagmuḥ patatriṇaḥ.

स शरक्षयम् आसाद्य पुत्रशोकेन चार्दितः। विविधानां च दिव्यानाम् अस्त्राणाम् अप्रसन्नताम्।

sa śarakṣayam āsādya putraśokena cārditaḥ. vividhānāṃ ca divyānām astrāṇām aprasannatām.

उत्स्रष्टुकामः शस्त्राणि विप्रवाक्याभिचोदितः। तेजसा प्रेर्यमाणश् च युयुधे सो ऽतिमानुषम्।

utsraṣṭukāmaḥ śastrāṇi vipravākyābhicoditaḥ. tejasā preryamāṇaś ca yuyudhe so 'timānuṣam.

अथान्यत् स समादाय दिव्यम् आङ्गिरसं धनुः। शरांश् च ब्रह्मदण्डाभान् धृष्टद्युम्नम् अयोधयत्।

athānyat sa samādāya divyam āṅgirasaṃ dhanuḥ. śarāṃś ca brahmadaṇḍābhān dhṛṣṭadyumnam ayodhayat.

ततस् तं शरवर्षेण महता समवाकिरत्। व्यशातयच् च संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नम् अमर्षणः। ततश् च पार्षतो राजन् समाकृष्य धनुर् महत्। शरं मुमोच निशितं भारद्वाजजिघांसया।

tatas taṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākirat. vyaśātayac ca saṃkruddho dhṛṣṭadyumnam amarṣaṇaḥ. tataś ca pārṣato rājan samākṛṣya dhanur mahat. śaraṃ mumoca niśitaṃ bhāradvājajighāṃsayā.

तं शरं शतधा चास्य द्रोणश् चिच्छेद सायकैः। ध्वजं धनुश् च निशितैः सारथिं चाप्य् अपातयत्।

taṃ śaraṃ śatadhā cāsya droṇaś ciccheda sāyakaiḥ. dhvajaṃ dhanuś ca niśitaiḥ sārathiṃ cāpy apātayat.

धृष्टद्युम्नः प्रहस्यान्यत् पुनर् आदाय कार्मुकम्। शितेन चैनं बाणेन प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे।

dhṛṣṭadyumnaḥ prahasyānyat punar ādāya kārmukam. śitena cainaṃ bāṇena pratyavidhyat stanāntare.

सो ऽतिविद्धो महेष्वासः संभ्रान्त इव संयुगे। भल्लेन शितधारेण चिच्छेदास्य महद् धनुः।

so 'tividdho maheṣvāsaḥ saṃbhrānta iva saṃyuge. bhallena śitadhāreṇa cicchedāsya mahad dhanuḥ.

यच् चास्य बाणं विकृतं धनूंषि च विशां पते। सर्वं संछिद्य दुर्धर्षो गदां खड्गम् अथापि च।

yac cāsya bāṇaṃ vikṛtaṃ dhanūṃṣi ca viśāṃ pate. sarvaṃ saṃchidya durdharṣo gadāṃ khaḍgam athāpi ca.

धृष्टद्युम्नं ततो ऽविध्यन् नवभिर् निशितैः शरैः। जीवितान्तकरैः क्रुद्धः क्रुद्धरूपं परंतपः।

dhṛṣṭadyumnaṃ tato 'vidhyan navabhir niśitaiḥ śaraiḥ. jīvitāntakaraiḥ kruddhaḥ kruddharūpaṃ paraṃtapaḥ.

धृष्टद्युम्नरथस्याश्वान् स्वरथाश्वैर् महारथः। अमिश्रयद् अमेयात्मा ब्राह्मम् अस्त्रम् उदीरयन्।

dhṛṣṭadyumnarathasyāśvān svarathāśvair mahārathaḥ. amiśrayad ameyātmā brāhmam astram udīrayan.

ते मिश्रा बह्व् अशोभन्त जवना वातरंहसः। पारावतसवर्णाश् च शोणाश् च भरतर्षभ।

te miśrā bahv aśobhanta javanā vātaraṃhasaḥ. pārāvatasavarṇāś ca śoṇāś ca bharatarṣabha.

यथा सविद्युतो मेघा नदन्तो जलदागमे। तथा रेजुर् महाराज मिश्रिता रणमूर्धनि।

yathā savidyuto meghā nadanto jaladāgame. tathā rejur mahārāja miśritā raṇamūrdhani.

ईषाबन्धं चक्रबन्धं रथबन्धं तथैव च। प्रणाशयद् अमेयात्मा धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः।

īṣābandhaṃ cakrabandhaṃ rathabandhaṃ tathaiva ca. praṇāśayad ameyātmā dhṛṣṭadyumnasya sa dvijaḥ.

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः। उत्तमाम् आपदं प्राप्य गदां वीरः परामृशत्।

sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ. uttamām āpadaṃ prāpya gadāṃ vīraḥ parāmṛśat.

ताम् अस्य विशिखैस् तीक्ष्णैः क्षिप्यमाणां महारथः। निजघान शरैर् द्रोणः क्रुद्धः सत्यपराक्रमः।

tām asya viśikhais tīkṣṇaiḥ kṣipyamāṇāṃ mahārathaḥ. nijaghāna śarair droṇaḥ kruddhaḥ satyaparākramaḥ.

तां दृष्ट्वा तु नरव्याघ्रो द्रोणेन निहतां शरैः। विमलं खड्गम् आदत्त शतचन्द्रं च भानुमत्।

tāṃ dṛṣṭvā tu naravyāghro droṇena nihatāṃ śaraiḥ. vimalaṃ khaḍgam ādatta śatacandraṃ ca bhānumat.

असंशयं तथाभूते पाञ्चाल्यः साध्व् अमन्यत। वधम् आचार्यमुख्यस्य प्राप्तकालं महात्मनः।

asaṃśayaṃ tathābhūte pāñcālyaḥ sādhv amanyata. vadham ācāryamukhyasya prāptakālaṃ mahātmanaḥ.

ततः स्वरथनीडस्थः स्वरथस्य रथेषया। अगच्छद् असिम् उद्यम्य शतचन्द्रं च भानुमत्।

tataḥ svarathanīḍasthaḥ svarathasya ratheṣayā. agacchad asim udyamya śatacandraṃ ca bhānumat.

चिकीर्षुर् दुष्करं कर्म धृष्टद्युम्नो महारथः। इयेष वक्षो भेत्तुं च भारद्वाजस्य संयुगे।

cikīrṣur duṣkaraṃ karma dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ. iyeṣa vakṣo bhettuṃ ca bhāradvājasya saṃyuge.

सो ऽतिष्ठद् युगमध्ये वै युगसंनहनेषु च। शोणानां जघनार्धेषु तत् सैन्याः समपूजयन्।

so 'tiṣṭhad yugamadhye vai yugasaṃnahaneṣu ca. śoṇānāṃ jaghanārdheṣu tat sainyāḥ samapūjayan.

तिष्ठतो युगपालीषु शोणान् अप्य् अधितिष्ठतः। नापश्यद् अन्तरं द्रोणस् तद् अद्भुतम् इवाभवत्।

tiṣṭhato yugapālīṣu śoṇān apy adhitiṣṭhataḥ. nāpaśyad antaraṃ droṇas tad adbhutam ivābhavat.

क्षिप्रं श्येनस्य चरतो यथैवामिषगृद्धिनः। तद्वद् आसीद् अभीसारो द्रोणं प्रार्थयतो रणे।

kṣipraṃ śyenasya carato yathaivāmiṣagṛddhinaḥ. tadvad āsīd abhīsāro droṇaṃ prārthayato raṇe.

तस्याश्वान् रथशक्त्यासौ तदा क्रुद्धः पराक्रमी। सर्वान् एकैकशो द्रोणः कपोताभान् अजीघनत्।

tasyāśvān rathaśaktyāsau tadā kruddhaḥ parākramī. sarvān ekaikaśo droṇaḥ kapotābhān ajīghanat.

ते हता न्यपतन् भूमौ धृष्टद्युम्नस्य वाजिनः। शोणाश् च पर्यमुच्यन्त रथबन्धाद् विशां पते।

te hatā nyapatan bhūmau dhṛṣṭadyumnasya vājinaḥ. śoṇāś ca paryamucyanta rathabandhād viśāṃ pate.

तान् हयान् निहतान् दृष्ट्वा द्विजाग्र्येण स पार्षतः। नामृष्यत युधां श्रेष्ठो याज्ञसेनिर् महारथः।

tān hayān nihatān dṛṣṭvā dvijāgryeṇa sa pārṣataḥ. nāmṛṣyata yudhāṃ śreṣṭho yājñasenir mahārathaḥ.

विरथः स गृहीत्वा तु खड्गं खड्गभृतां वरः। द्रोणम् अभ्यपतद् राजन् वैनतेय इवोरगम्।

virathaḥ sa gṛhītvā tu khaḍgaṃ khaḍgabhṛtāṃ varaḥ. droṇam abhyapatad rājan vainateya ivoragam.

तस्य रूपं बभौ राजन् भारद्वाजं जिघांसतः। यथा रूपं परं विष्णोर् हिरण्यकशिपोर् वधे।

tasya rūpaṃ babhau rājan bhāradvājaṃ jighāṃsataḥ. yathā rūpaṃ paraṃ viṣṇor hiraṇyakaśipor vadhe.

सो ऽचरद् विविधान् मार्गान् प्रकारान् एकविंशतिम्। दर्शयाम् आस कौरव्य पार्षतो विचरन् रणे। भ्रान्तम् उद्भ्रान्तम् आविद्धम् आप्लुतं प्रसृतं सृतम्।

so 'carad vividhān mārgān prakārān ekaviṃśatim. darśayām āsa kauravya pārṣato vicaran raṇe. bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ prasṛtaṃ sṛtam.

परिवृत्तं निवृत्तं च खड्गं चर्म च धारयन्। संपातं समुदीर्णं च दर्शयाम् आस पार्षतः। भारतं कौशिकं चैव सात्वतं चैव शिक्षया। दर्शयन् व्यचरद् युद्धे द्रोणस्यान्तचिकीर्षया। चरतस् तस्य तान् मार्गान् विचित्रान् खड्गचर्मिणः। व्यस्मयन्त रणे योधा देवताश् च समागताः।

parivṛttaṃ nivṛttaṃ ca khaḍgaṃ carma ca dhārayan. saṃpātaṃ samudīrṇaṃ ca darśayām āsa pārṣataḥ. bhārataṃ kauśikaṃ caiva sātvataṃ caiva śikṣayā. darśayan vyacarad yuddhe droṇasyāntacikīrṣayā. caratas tasya tān mārgān vicitrān khaḍgacarmiṇaḥ. vyasmayanta raṇe yodhā devatāś ca samāgatāḥ.

ततः शरसहस्रेण शतचन्द्रम् अपातयत्। खड्गं चर्म च संबाधे धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः।

tataḥ śarasahasreṇa śatacandram apātayat. khaḍgaṃ carma ca saṃbādhe dhṛṣṭadyumnasya sa dvijaḥ.

ते तु वैतस्तिका नाम शरा ह्य् आसन्नघातिनः। निकृष्टयुद्धे द्रोणस्य नान्येषां सन्ति ते शराः।

te tu vaitastikā nāma śarā hy āsannaghātinaḥ. nikṛṣṭayuddhe droṇasya nānyeṣāṃ santi te śarāḥ.

शारद्वतस्य पार्थस्य द्रौणेर् वैकर्तनस्य च। ऋते शारद्वतात् पार्थाद् द्रोणेर् वैकर्तनात् तथा। प्रद्युम्नयुयुधानाभ्याम् अभिमन्योश् च ते शराः।

śāradvatasya pārthasya drauṇer vaikartanasya ca. ṛte śāradvatāt pārthād droṇer vaikartanāt tathā. pradyumnayuyudhānābhyām abhimanyoś ca te śarāḥ.

अथास्येषुं समाधत्त दृढं परमसंशितम्। अन्तेवासिनम् आचार्यो जिघांसुः पुत्रसंमितम्।

athāsyeṣuṃ samādhatta dṛḍhaṃ paramasaṃśitam. antevāsinam ācāryo jighāṃsuḥ putrasaṃmitam.

तं शरैर् दशभिस् तीक्ष्णैश् चिच्छेद शिनिपुंगवः। पश्यतस् तस्य तान् मार्गान् विचित्रान् खड्गचर्मणि। पश्यतस् तव पुत्रस्य कर्णस्य च महात्मनः। ग्रस्तम् आचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नम् अमोचयत्।

taṃ śarair daśabhis tīkṣṇaiś ciccheda śinipuṃgavaḥ. paśyatas tasya tān mārgān vicitrān khaḍgacarmaṇi. paśyatas tava putrasya karṇasya ca mahātmanaḥ. grastam ācāryamukhyena dhṛṣṭadyumnam amocayat.

चरन्तं रथमार्गेषु सात्यकिं सत्यविक्रमम्। द्रोणकर्णान्तरगतं कृपस्यापि च भारत। अपश्येतां महात्मानौ विष्वक्सेनधनंजयौ।

carantaṃ rathamārgeṣu sātyakiṃ satyavikramam. droṇakarṇāntaragataṃ kṛpasyāpi ca bhārata. apaśyetāṃ mahātmānau viṣvaksenadhanaṃjayau.

अपूजयेतां वार्ष्णेयं ब्रुवाणौ साधु साध्व् इति। दिव्यान्य् अस्त्राणि सर्वेषां युधि निघ्नन्तम् अच्युतम्। अभिपत्य ततः सेनां विष्वक्सेनधनंजयौ।

apūjayetāṃ vārṣṇeyaṃ bruvāṇau sādhu sādhv iti. divyāny astrāṇi sarveṣāṃ yudhi nighnantam acyutam. abhipatya tataḥ senāṃ viṣvaksenadhanaṃjayau.

धनंजयस् ततः कृष्णम् अब्रवीत् पश्य केशव। आचार्यवरमुख्यानां मध्ये क्रीडन् मधूद्वहः।

dhanaṃjayas tataḥ kṛṣṇam abravīt paśya keśava. ācāryavaramukhyānāṃ madhye krīḍan madhūdvahaḥ.

आनन्दयति मां भूयः सात्यकिः सत्यविक्रमः। माद्रीपुत्रौ च भीमं च राजानं च युधिष्ठिरम्।

ānandayati māṃ bhūyaḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ. mādrīputrau ca bhīmaṃ ca rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram.

यच् छिक्षयानुद्धतः सन् रणे चरति सात्यकिः। महारथान् उपक्रीडन् वृष्णीनां कीर्तिवर्धनः।

yac chikṣayānuddhataḥ san raṇe carati sātyakiḥ. mahārathān upakrīḍan vṛṣṇīnāṃ kīrtivardhanaḥ.

तम् एते प्रतिनन्दन्ति सिद्धाः सैन्याश् च विस्मिताः। अजय्यं समरे दृष्ट्वा साधु साध्व् इति सात्वतम्। योधाश् चोभयतः सर्वे कर्मभिः समपूजयन्।

tam ete pratinandanti siddhāḥ sainyāś ca vismitāḥ. ajayyaṃ samare dṛṣṭvā sādhu sādhv iti sātvatam. yodhāś cobhayataḥ sarve karmabhiḥ samapūjayan.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...