महाभारत 7.163 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←द्रोण पर्व→

←अध्याय 163→

[mh-7-163] • 49 श्लोकाः

संजय उवाच। ततो दुःशासनः क्रुद्धः सहदेवम् उपाद्रवत्। रथवेगेन तीव्रेण कम्पयन्न् इव मेदिनीम्।

saṃjaya uvāca. tato duḥśāsanaḥ kruddhaḥ sahadevam upādravat. rathavegena tīvreṇa kampayann iva medinīm.

तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनः। माद्रीसुतः शिरो यन्तुः सशिरस्त्राणम् अच्छिनत्।

tasyāpatata evāśu bhallenāmitrakarśanaḥ. mādrīsutaḥ śiro yantuḥ saśirastrāṇam acchinat.

नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश् चन सैनिकः। हृतोत्तमाङ्गम् आशुत्वात् सहदेवेन बुद्धवान्।

nainaṃ duḥśāsanaḥ sūtaṃ nāpi kaś cana sainikaḥ. hṛtottamāṅgam āśutvāt sahadevena buddhavān.

यदा त्व् असंगृहीतत्वात् प्रयान्त्य् अश्वा यथासुखम्। ततो दुःशासनः सूतं बुद्धवान् गतचेतसम्।

yadā tv asaṃgṛhītatvāt prayānty aśvā yathāsukham. tato duḥśāsanaḥ sūtaṃ buddhavān gatacetasam.

स हयान् संनिगृह्याजौ स्वयं हयविशारदः। युयुधे रथिनां श्रेष्ठश् चित्रं लघु च सुष्ठु च।

sa hayān saṃnigṛhyājau svayaṃ hayaviśāradaḥ. yuyudhe rathināṃ śreṣṭhaś citraṃ laghu ca suṣṭhu ca.

तद् अस्यापूजयन् कर्म स्वे परे चैव संयुगे। हतसूतरथेनाजौ व्यचरद् यद् अभीतवत्।

tad asyāpūjayan karma sve pare caiva saṃyuge. hatasūtarathenājau vyacarad yad abhītavat.

सहदेवस् तु तान् अश्वांस् तीक्ष्णैर् बाणैर् अवाकिरत्। पीड्यमानाः शरैश् चाशु प्राद्रवंस् ते ततस् ततः।

sahadevas tu tān aśvāṃs tīkṣṇair bāṇair avākirat. pīḍyamānāḥ śaraiś cāśu prādravaṃs te tatas tataḥ.

स रश्मिषु विषक्तत्वाद् उत्ससर्ज शरासनम्। धनुषा कर्म कुर्वंस् तु रश्मीन् स पुनर् उत्सृजत्।

sa raśmiṣu viṣaktatvād utsasarja śarāsanam. dhanuṣā karma kurvaṃs tu raśmīn sa punar utsṛjat.

छिद्रेषु तेषु तं बाणैर् माद्रीपुत्रो ऽभ्यवाकिरत्। परीप्संस् त्वत्सुतं कर्णस् तदन्तरम् अवापतत्।

chidreṣu teṣu taṃ bāṇair mādrīputro 'bhyavākirat. parīpsaṃs tvatsutaṃ karṇas tadantaram avāpatat.

वृकोदरस् ततः कर्णं त्रिभिर् भल्लैः समाहितैः। आकर्णपूर्णैर् अभ्यघ्नन् बाह्वोर् उरसि चानदत्।

vṛkodaras tataḥ karṇaṃ tribhir bhallaiḥ samāhitaiḥ. ākarṇapūrṇair abhyaghnan bāhvor urasi cānadat.

संन्यवर्तत तं कर्णः संघट्टित इवोरगः। भीमम् आवारयाम् आस विकिरन् निशिताञ् शरान्। कर्णस् तु निशितैर् बाणैर् विव्यधे मर्मभेदिभिः। तद् अभूत् तुमुलं युद्धं भीमराधेययोस् तदा। पुरा देवासुरे युद्धे वृत्रवासवयोर् इव।

saṃnyavartata taṃ karṇaḥ saṃghaṭṭita ivoragaḥ. bhīmam āvārayām āsa vikiran niśitāñ śarān. karṇas tu niśitair bāṇair vivyadhe marmabhedibhiḥ. tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ bhīmarādheyayos tadā. purā devāsure yuddhe vṛtravāsavayor iva.

तौ वृषाव् इव संक्रुद्धौ विवृत्तनयनाव् उभौ। वेगेन महतान्योन्यं संरब्धाव् अभिपेततुः।

tau vṛṣāv iva saṃkruddhau vivṛttanayanāv ubhau. vegena mahatānyonyaṃ saṃrabdhāv abhipetatuḥ.

अभिसंश्लिष्टयोस् तत्र तयोर् आहवशौण्डयोः। अभिन्नशरपातत्वाद् गदायुद्धम् अवर्तत।

abhisaṃśliṣṭayos tatra tayor āhavaśauṇḍayoḥ. abhinnaśarapātatvād gadāyuddham avartata.

गदया भीमसेनस् तु कर्णस्य रथकूबरम्। बिभेदाशु तदा राजंस् तद् अद्भुतम् इवाभवत्।

gadayā bhīmasenas tu karṇasya rathakūbaram. bibhedāśu tadā rājaṃs tad adbhutam ivābhavat.

ततो भीमस्य राधेयो गदाम् आदाय वीर्यवान्। अवासृजद् रथे तां तु बिभेद गदया गदाम्।

tato bhīmasya rādheyo gadām ādāya vīryavān. avāsṛjad rathe tāṃ tu bibheda gadayā gadām.

ततो भीमः पुनर् गुर्वीं चिक्षेपाधिरथेर् गदाम्। तां शरैर् दशभिः कर्णः सुपुङ्खैः सुसमाहितैः। प्रत्यविध्यत् पुनश् चान्यैः सा भीमं पुनर् आव्रजत्। व्यालीव मन्त्राभिहता कर्णबाणैर् अभिद्रुता।

tato bhīmaḥ punar gurvīṃ cikṣepādhirather gadām. tāṃ śarair daśabhiḥ karṇaḥ supuṅkhaiḥ susamāhitaiḥ. pratyavidhyat punaś cānyaiḥ sā bhīmaṃ punar āvrajat. vyālīva mantrābhihatā karṇabāṇair abhidrutā.

तस्याः प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वजः। पपात सारथिश् चास्य मुमोह गदया हतः।

tasyāḥ pratinipātena bhīmasya vipulo dhvajaḥ. papāta sārathiś cāsya mumoha gadayā hataḥ.

स कर्णे सायकान् अष्टौ व्यसृजत् क्रोधमूर्छितः। ध्वजे शरासने चैव शरावापे च भारत। तैस् तस्य निशितैः पीतैर् भीमसेनो महाबलः। चिच्छेद परवीरघ्नः प्रहसन्न् इव भारत। कर्णो ऽप्य् अन्यद् धनुर् गृह्य हेमपृष्ठं दुरासदम्।

sa karṇe sāyakān aṣṭau vyasṛjat krodhamūrchitaḥ. dhvaje śarāsane caiva śarāvāpe ca bhārata. tais tasya niśitaiḥ pītair bhīmaseno mahābalaḥ. ciccheda paravīraghnaḥ prahasann iva bhārata. karṇo 'py anyad dhanur gṛhya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam.

ततः पुनस् तु राधेयो हयान् अस्य रथेषुभिः। ऋष्यवर्णाञ् जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी।

tataḥ punas tu rādheyo hayān asya ratheṣubhiḥ. ṛṣyavarṇāñ jaghānāśu tathobhau pārṣṇisārathī.

स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम्। हरिर् यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रामद् अरिंदमः।

sa vipannaratho bhīmo nakulasyāpluto ratham. harir yathā gireḥ śṛṅgaṃ samākrāmad ariṃdamaḥ.

तथा द्रोणार्जुनौ चित्रम् अयुध्येतां महारथौ। आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रहरणौ युधि।

tathā droṇārjunau citram ayudhyetāṃ mahārathau. ācāryaśiṣyau rājendra kṛtapraharaṇau yudhi.

लघुसंधानयोगाभ्यां रथयोश् च रणेन च। मोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च।

laghusaṃdhānayogābhyāṃ rathayoś ca raṇena ca. mohayantau manuṣyāṇāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca.

उपारमन्त ते सर्वे योधास्माकं परे तथा। अदृष्टपूर्वं पश्यन्तस् तद् युद्धं गुरुशिष्ययोः।

upāramanta te sarve yodhāsmākaṃ pare tathā. adṛṣṭapūrvaṃ paśyantas tad yuddhaṃ guruśiṣyayoḥ.

विचित्रान् पृतनामध्ये रथमार्गान् उदीर्यतः। अन्योन्यम् अपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदैषतुः। पराक्रमं तयोर् योधा ददृशुस् तं सुविस्मिताः।

vicitrān pṛtanāmadhye rathamārgān udīryataḥ. anyonyam apasavyaṃ ca kartuṃ vīrau tadaiṣatuḥ. parākramaṃ tayor yodhā dadṛśus taṃ suvismitāḥ.

तयोः समभवद् युद्धं द्रोणपाण्डवयोर् महत्। आमिषार्थं महाराज गगने श्येनयोर् इव।

tayoḥ samabhavad yuddhaṃ droṇapāṇḍavayor mahat. āmiṣārthaṃ mahārāja gagane śyenayor iva.

यद् यच् चकार द्रोणस् तु कुन्तीपुत्रजिगीषया। तत् तत् प्रतिजघानाशु प्रहसंस् तस्य पाण्डवः। ताव् अन्योन्यं प्रति महान् संरम्भः समजायत। मृदुपूर्वम् अभूद् युद्धं दिव्यास्त्रविदुषोर् द्वयोः।

yad yac cakāra droṇas tu kuntīputrajigīṣayā. tat tat pratijaghānāśu prahasaṃs tasya pāṇḍavaḥ. tāv anyonyaṃ prati mahān saṃrambhaḥ samajāyata. mṛdupūrvam abhūd yuddhaṃ divyāstraviduṣor dvayoḥ.

यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवस्य विशेषणे। ततः प्रादुश्चकारास्त्रम् अस्त्रमार्गविशारदः।

yadā droṇo na śaknoti pāṇḍavasya viśeṣaṇe. tataḥ prāduścakārāstram astramārgaviśāradaḥ.

ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्रं वायव्यम् अथ वारुणम्। मुक्तं मुक्तं द्रोणचापात् तज् जघान धनंजयः।

aindraṃ pāśupataṃ tvāṣṭraṃ vāyavyam atha vāruṇam. muktaṃ muktaṃ droṇacāpāt taj jaghāna dhanaṃjayaḥ.

अस्त्राण्य् अस्त्रैर् यदा तस्य विधिवद् धन्ति पाण्डवः। ततो ऽस्त्रैः परमैर् दिव्यैर् द्रोणः पार्थम् अवाकिरत्।

astrāṇy astrair yadā tasya vidhivad dhanti pāṇḍavaḥ. tato 'straiḥ paramair divyair droṇaḥ pārtham avākirat.

यद् यद् अस्त्रं स पार्थाय प्रयुङ्क्ते विजिगीषया। तस्यास्त्रस्य विघातार्थं तत् तत् स कुरुते ऽर्जुनः।

yad yad astraṃ sa pārthāya prayuṅkte vijigīṣayā. tasyāstrasya vighātārthaṃ tat tat sa kurute 'rjunaḥ.

स वध्यमानेष्व् अस्त्रेषु दिव्येष्व् अपि यथाविधि। अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत्।

sa vadhyamāneṣv astreṣu divyeṣv api yathāvidhi. arjunenārjunaṃ droṇo manasaivābhyapūjayat.

मेने चात्मानम् अधिकं पृथिव्याम् अपि भारत। तेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्त्रविद्भ्यः समन्ततः।

mene cātmānam adhikaṃ pṛthivyām api bhārata. tena śiṣyeṇa sarvebhyaḥ śastravidbhyaḥ samantataḥ.

वार्यमाणस् तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम्। यतमानो ऽर्जुनं प्रीत्या प्रत्यवारयद् उत्स्मयन्।

vāryamāṇas tu pārthena tathā madhye mahātmanām. yatamāno 'rjunaṃ prītyā pratyavārayad utsmayan.

ततो ऽन्तरिक्षे देवाश् च गन्धर्वाश् च सहस्रशः। ऋषयः सिद्धसंघाश् च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया।

tato 'ntarikṣe devāś ca gandharvāś ca sahasraśaḥ. ṛṣayaḥ siddhasaṃghāś ca vyatiṣṭhanta didṛkṣayā.

तद् अप्सरोभिर् आकीर्णं यक्षराक्षससंकुलम्। श्रीमद् आकाशम् अभवद् भूयो मेघाकुलं यथा।

tad apsarobhir ākīrṇaṃ yakṣarākṣasasaṃkulam. śrīmad ākāśam abhavad bhūyo meghākulaṃ yathā.

तत्र स्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुनः पुनः। द्रोणस्य स्तवसंयुक्ताः पार्थस्य च महात्मनः। विसृज्यमानेष्व् अस्त्रेषु ज्वालयत्सु दिशो दश। अब्रुवंस् तत्र सिद्धाश् च ऋषयश् च समागताः।

tatra smāntarhitā vāco vyacaranta punaḥ punaḥ. droṇasya stavasaṃyuktāḥ pārthasya ca mahātmanaḥ. visṛjyamāneṣv astreṣu jvālayatsu diśo daśa. abruvaṃs tatra siddhāś ca ṛṣayaś ca samāgatāḥ.

नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम्। न दैवं न च गान्धर्वं ब्राह्मं ध्रुवम् इदं परम्। विचित्रम् इदम् आश्चर्यं न नो दृष्टं न च श्रुतम्।

naivedaṃ mānuṣaṃ yuddhaṃ nāsuraṃ na ca rākṣasam. na daivaṃ na ca gāndharvaṃ brāhmaṃ dhruvam idaṃ param. vicitram idam āścaryaṃ na no dṛṣṭaṃ na ca śrutam.

अति पाण्डवम् आचार्यो द्रोणं चाप्य् अति पाण्डवः। नानयोर् अन्तरं द्रष्टुं शक्यम् अस्त्रेण केन चित्।

ati pāṇḍavam ācāryo droṇaṃ cāpy ati pāṇḍavaḥ. nānayor antaraṃ draṣṭuṃ śakyam astreṇa kena cit.

यदि रुद्रो द्विधाकृत्य युध्येतात्मानम् आत्मना। तत्र शक्योपमा कर्तुम् अन्यत्र तु न विद्यते।

yadi rudro dvidhākṛtya yudhyetātmānam ātmanā. tatra śakyopamā kartum anyatra tu na vidyate.

ज्ञानम् एकस्थम् आचार्ये ज्ञानं योगश् च पाण्डवे। द्रोणे सौष्ठवम् आचार्ये लाघवं सौष्ठवं तथा। अर्जुने दृश्यते व्यक्तं नान्यस्मिंस् तद् धनुर्धरे। लक्षम् एकस्थम् आचार्ये लक्षं वेधश् च पाण्डवे। शैघ्र्यम् एकस्थम् आचार्ये शैघ्र्यं वेधश् च पाण्डवे। गतम् एकस्थम् आचार्ये गतं वेधश् च पाण्डवे। शौर्यम् एकस्थम् आचार्ये बलं शौर्यं च पाण्डवे।

jñānam ekastham ācārye jñānaṃ yogaś ca pāṇḍave. droṇe sauṣṭhavam ācārye lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ tathā. arjune dṛśyate vyaktaṃ nānyasmiṃs tad dhanurdhare. lakṣam ekastham ācārye lakṣaṃ vedhaś ca pāṇḍave. śaighryam ekastham ācārye śaighryaṃ vedhaś ca pāṇḍave. gatam ekastham ācārye gataṃ vedhaś ca pāṇḍave. śauryam ekastham ācārye balaṃ śauryaṃ ca pāṇḍave.

नेमौ शक्यौ महेष्वासौ रणे क्षेपयितुं परैः। इच्छमानौ पुनर् इमौ हन्येतां सामरं जगत्।

nemau śakyau maheṣvāsau raṇe kṣepayituṃ paraiḥ. icchamānau punar imau hanyetāṃ sāmaraṃ jagat.

इत्य् अब्रुवन् महाराज दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौ। अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च संघशः। यदा द्रोणं महाराज विशेषयति पाण्डवः।

ity abruvan mahārāja dṛṣṭvā tau puruṣarṣabhau. antarhitāni bhūtāni prakāśāni ca saṃghaśaḥ. yadā droṇaṃ mahārāja viśeṣayati pāṇḍavaḥ.

ततो द्रोणो ब्राह्मम् अस्त्रं प्रादुश्चक्रे महामतिः। तद् अस्त्रं संधितं राजन् घोररूपं महाहवे। संतापयन् रणे पार्थं भूतान्य् अन्तर्हितानि च।

tato droṇo brāhmam astraṃ prāduścakre mahāmatiḥ. tad astraṃ saṃdhitaṃ rājan ghorarūpaṃ mahāhave. saṃtāpayan raṇe pārthaṃ bhūtāny antarhitāni ca.

ततश् चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा। सरितश् च प्रतिस्रोतः समूहुर् वै क्षणान्तरम्। ववौ च विषमो वायुः सागराश् चापि चुक्षुभुः।

tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā. saritaś ca pratisrotaḥ samūhur vai kṣaṇāntaram. vavau ca viṣamo vāyuḥ sāgarāś cāpi cukṣubhuḥ.

ततस् त्रासो महान् आसीत् कुरुपाण्डवसेनयोः। सर्वेषां चैव भूतानाम् उद्यते ऽस्त्रे महात्मना।

tatas trāso mahān āsīt kurupāṇḍavasenayoḥ. sarveṣāṃ caiva bhūtānām udyate 'stre mahātmanā.

ततः पार्थो ऽप्य् असंभ्रान्तस् तद् अस्त्रं प्रतिजघ्निवान्। ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वम् अशीशमत्।

tataḥ pārtho 'py asaṃbhrāntas tad astraṃ pratijaghnivān. brahmāstreṇaiva rājendra tataḥ sarvam aśīśamat.

यदा न गम्यते पारं तयोर् अन्यतरस्य वा। ततः संकुलयुद्धेन तद् युद्धं व्यकुलीकृतम्।

yadā na gamyate pāraṃ tayor anyatarasya vā. tataḥ saṃkulayuddhena tad yuddhaṃ vyakulīkṛtam.

नाज्ञायत ततः किं चित् पुनर् एव विशां पते। प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवयोर् मृधे। द्रोणस् त्यज्य रणे पार्थं पाञ्चालान् अन्वधावत। अर्जुनो ऽपि रणे द्रोणं त्यक्त्वा प्राद्रावयत् कुरून्। शरौघैर् अथ ताभ्यां तु छायाभूतं महामृधे। तुमुलं प्रबभौ राजन् सर्वस्य जगतो भयम्।

nājñāyata tataḥ kiṃ cit punar eva viśāṃ pate. pravṛtte tumule yuddhe droṇapāṇḍavayor mṛdhe. droṇas tyajya raṇe pārthaṃ pāñcālān anvadhāvata. arjuno 'pi raṇe droṇaṃ tyaktvā prādrāvayat kurūn. śaraughair atha tābhyāṃ tu chāyābhūtaṃ mahāmṛdhe. tumulaṃ prababhau rājan sarvasya jagato bhayam.

शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैर् इवाम्बरे। न स्म संपतते कश् चिद् अन्तरिक्षचरस् तदा।

śarajālaiḥ samākīrṇe meghajālair ivāmbare. na sma saṃpatate kaś cid antarikṣacaras tadā.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...