महाभारत 2.68 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

महाभारत

←सभा पर्व→

←अध्याय 68→

[mh-2-68] • 46 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। वनवासाय चक्रुस् ते मतिं पार्थाः पराजिताः। अजिनान्य् उत्तरीयाणि जगृहुश् च यथाक्रमम्।

vaiśaṃpāyana uvāca. vanavāsāya cakrus te matiṃ pārthāḥ parājitāḥ. ajināny uttarīyāṇi jagṛhuś ca yathākramam.

अजिनैः संवृतान् दृष्ट्वा हृतराज्यान् अरिंदमान्। प्रस्थितान् वनवासाय ततो दुःशासनो ऽब्रवीत्।

ajinaiḥ saṃvṛtān dṛṣṭvā hṛtarājyān ariṃdamān. prasthitān vanavāsāya tato duḥśāsano 'bravīt.

प्रवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्रं राज्ञो महात्मनः। पराभूताः पाण्डुपुत्रा विपत्तिं परमां गताः।

pravṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya cakraṃ rājño mahātmanaḥ. parābhūtāḥ pāṇḍuputrā vipattiṃ paramāṃ gatāḥ.

अद्य देवाः संप्रयाताः समैर् वर्त्मभिर् अस्थलैः। गुणज्येष्ठास् तथा ज्येष्ठा भूयांसो यद् वयं परैः।

adya devāḥ saṃprayātāḥ samair vartmabhir asthalaiḥ. guṇajyeṣṭhās tathā jyeṣṭhā bhūyāṃso yad vayaṃ paraiḥ.

नरकं पातिताः पार्था दीर्घकालम् अनन्तकम्। सुखाच् च हीना राज्याच् च विनष्टाः शाश्वतीः समाः।

narakaṃ pātitāḥ pārthā dīrghakālam anantakam. sukhāc ca hīnā rājyāc ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ.

बलेन मत्ता ये ते स्म धार्तराष्ट्रान् प्रहासिषुः। ते निर्जिता हृतधना वनम् एष्यन्ति पाण्डवाः।

balena mattā ye te sma dhārtarāṣṭrān prahāsiṣuḥ. te nirjitā hṛtadhanā vanam eṣyanti pāṇḍavāḥ.

चित्रान् संनाहान् अवमुञ्चन्तु चैषां; वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति। निवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे; यथा ग्लहं सौबलस्याभ्युपेताः।

citrān saṃnāhān avamuñcantu caiṣāṃ; vāsāṃsi divyāni ca bhānumanti. nivāsyantāṃ rurucarmāṇi sarve; yathā glahaṃ saubalasyābhyupetāḥ.

न सन्ति लोकेषु पुमांस ईदृशा; इत्य् एव ये भावितबुद्धयः सदा। ज्ञास्यन्ति ते ऽऽत्मानम् इमे ऽद्य पाण्डवा; विपर्यये षण्ढतिला इवाफलाः। स्वयंवरे ऽसौ स्थविरो ऽपि मन्दधीर्। वृथामतिः स्थविरो यज्ञसेनः।

na santi lokeṣu pumāṃsa īdṛśā; ity eva ye bhāvitabuddhayaḥ sadā. jñāsyanti te ''tmānam ime 'dya pāṇḍavā; viparyaye ṣaṇḍhatilā ivāphalāḥ. svayaṃvare 'sau sthaviro 'pi mandadhīr. vṛthāmatiḥ sthaviro yajñasenaḥ.

अयं हि वासोदय ईदृशानां; मनस्विनां कौरव मा भवेद् वः। अदीक्षितानाम् अजिनानि यद्वद्; बलीयसां पश्यत पाण्डवानाम्। स्वयंवरे ऽसौ स्थविरो ऽपि मन्दधीर्। वृथामतिः सुप्रज्ञो यज्ञसेनः। महीक्षितां पश्यतां पाण्डवानां।

ayaṃ hi vāsodaya īdṛśānāṃ; manasvināṃ kaurava mā bhaved vaḥ. adīkṣitānām ajināni yadvad; balīyasāṃ paśyata pāṇḍavānām. svayaṃvare 'sau sthaviro 'pi mandadhīr. vṛthāmatiḥ suprajño yajñasenaḥ. mahīkṣitāṃ paśyatāṃ pāṇḍavānāṃ.

महाप्राज्ञः सोमको यज्ञसेनः; कन्यां पाञ्चालीं पाण्डवेभ्यः प्रदाय। अकार्षीद् वै दुष्कृतं नेह सन्ति; क्लीबाः पार्थाः पतयो याज्ञसेन्याः। संपश्यन्त्यास् ते ऽजिनैः संवृताङ्गाः।

mahāprājñaḥ somako yajñasenaḥ; kanyāṃ pāñcālīṃ pāṇḍavebhyaḥ pradāya. akārṣīd vai duṣkṛtaṃ neha santi; klībāḥ pārthāḥ patayo yājñasenyāḥ. saṃpaśyantyās te 'jinaiḥ saṃvṛtāṅgāḥ.

सूक्ष्मान् प्रावारान् अजिनानि चोदितान्; दृष्ट्वारण्ये निर्धनान् अप्रतिष्ठान्। कां त्वं प्रीतिं लप्स्यसे याज्ञसेनि; पतिं वृणीष्व यम् इहान्यम् इच्छसि।

sūkṣmān prāvārān ajināni coditān; dṛṣṭvāraṇye nirdhanān apratiṣṭhān. kāṃ tvaṃ prītiṃ lapsyase yājñaseni; patiṃ vṛṇīṣva yam ihānyam icchasi.

एते हि सर्वे कुरवः समेताः; क्षान्ता दान्ताः सुद्रविणोपपन्नाः। एषां वृणीष्वैकतमं पतित्वे; न त्वां तपेत् कालविपर्ययो ऽयम्।

ete hi sarve kuravaḥ sametāḥ; kṣāntā dāntāḥ sudraviṇopapannāḥ. eṣāṃ vṛṇīṣvaikatamaṃ patitve; na tvāṃ tapet kālaviparyayo 'yam.

यथाफलाः षण्ढतिला यथा चर्ममया मृगाः। तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा अपि।

yathāphalāḥ ṣaṇḍhatilā yathā carmamayā mṛgāḥ. tathaiva pāṇḍavāḥ sarve yathā kākayavā api.

किं पाण्डवांस् त्वं पतितान् उपास्से; मोघः श्रमः षण्ढतिलान् उपास्य। एवं नृशंसः परुषाणि पार्थान्; अश्रावयद् धृतराष्ट्रस्य पुत्रः।

kiṃ pāṇḍavāṃs tvaṃ patitān upāsse; moghaḥ śramaḥ ṣaṇḍhatilān upāsya. evaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣāṇi pārthān; aśrāvayad dhṛtarāṣṭrasya putraḥ.

तद् वै श्रुत्वा भीमसेनो ऽत्यमर्षी; निर्भर्त्स्योच्चैस् तं निगृह्यैव रोषात्। उवाचेदं सहसैवोपगम्य; सिंहो यथा हैमवतः शृगालम्।

tad vai śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣī; nirbhartsyoccais taṃ nigṛhyaiva roṣāt. uvācedaṃ sahasaivopagamya; siṃho yathā haimavataḥ śṛgālam.

भीमसेन उवाच। क्रूर पापजनैर् जुष्टम् अकृतार्थं प्रभाषसे। गान्धारविद्यया हि त्वं राजमध्ये विकत्थसे।

bhīmasena uvāca. krūra pāpajanair juṣṭam akṛtārthaṃ prabhāṣase. gāndhāravidyayā hi tvaṃ rājamadhye vikatthase.

यथा तुदसि मर्माणि वाक्शरैर् इह नो भृशम्। तथा स्मारयिता ते ऽहं कृन्तन् मर्माणि संयुगे।

yathā tudasi marmāṇi vākśarair iha no bhṛśam. tathā smārayitā te 'haṃ kṛntan marmāṇi saṃyuge.

ये च त्वाम् अनुवर्तन्ते कामलोभवशानुगाः। गोप्तारः सानुबन्धांस् तान् नेष्यामि यमसादनम्।

ye ca tvām anuvartante kāmalobhavaśānugāḥ. goptāraḥ sānubandhāṃs tān neṣyāmi yamasādanam.

वैशंपायन उवाच। एवं ब्रुवाणम् अजिनैर् विवासितं; दुःखाभिभूतं परिनृत्यति स्म। मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्गं; गौर् गौर् इति स्माह्वयन् मुक्तलज्जः।

vaiśaṃpāyana uvāca. evaṃ bruvāṇam ajinair vivāsitaṃ; duḥkhābhibhūtaṃ parinṛtyati sma. madhye kurūṇāṃ dharmanibaddhamārgaṃ; gaur gaur iti smāhvayan muktalajjaḥ.

भीमसेन उवाच। नृशंसं परुषं क्रूरं शक्यं दुःशासन त्वया। निकृत्या हि धनं लब्ध्वा को विकत्थितुम् अर्हति।

bhīmasena uvāca. nṛśaṃsaṃ paruṣaṃ krūraṃ śakyaṃ duḥśāsana tvayā. nikṛtyā hi dhanaṃ labdhvā ko vikatthitum arhati.

मा ह स्म सुकृतांल् लोकान् गच्छेत् पार्थो वृकोदरः। यदि वक्षसि भित्त्वा ते न पिबेच् छोणितं रणे।

mā ha sma sukṛtāṃl lokān gacchet pārtho vṛkodaraḥ. yadi vakṣasi bhittvā te na pibec choṇitaṃ raṇe.

धार्तराष्ट्रान् रणे हत्वा मिषतां सर्वधन्विनाम्। शमं गन्तास्मि नचिरात् सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः।

dhārtarāṣṭrān raṇe hatvā miṣatāṃ sarvadhanvinām. śamaṃ gantāsmi nacirāt satyam etad bravīmi vaḥ.

वैशंपायन उवाच। तस्य राजा सिंहगतेः सखेलं; दुर्योधनो भीमसेनस्य हर्षात्। गतिं स्वगत्यानुचकार मन्दो; निर्गच्छतां पाण्डवानां सभायाः।

vaiśaṃpāyana uvāca. tasya rājā siṃhagateḥ sakhelaṃ; duryodhano bhīmasenasya harṣāt. gatiṃ svagatyānucakāra mando; nirgacchatāṃ pāṇḍavānāṃ sabhāyāḥ.

नैतावता कृतम् इत्य् अब्रवीत् तं; वृकोदरः संनिवृत्तार्धकायः। शीघ्रं हि त्वा निहतं सानुबन्धं; संस्मार्याहं प्रतिवक्ष्यामि मूढ।

naitāvatā kṛtam ity abravīt taṃ; vṛkodaraḥ saṃnivṛttārdhakāyaḥ. śīghraṃ hi tvā nihataṃ sānubandhaṃ; saṃsmāryāhaṃ prativakṣyāmi mūḍha.

एतत् समीक्ष्यात्मनि चावमानं; नियम्य मन्युं बलवान् स मानी। राजानुगः संसदि कौरवाणां; विनिष्क्रमन् वाक्यम् उवाच भीमः।

etat samīkṣyātmani cāvamānaṃ; niyamya manyuṃ balavān sa mānī. rājānugaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ; viniṣkraman vākyam uvāca bhīmaḥ.

अहं दुर्योधनं हन्ता कर्णं हन्ता धनंजयः। शकुनिं चाक्षकितवं सहदेवो हनिष्यति।

ahaṃ duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ. śakuniṃ cākṣakitavaṃ sahadevo haniṣyati.

इदं च भूयो वक्ष्यामि सभामध्ये बृहद् वचः। सत्यं देवाः करिष्यन्ति यन् नो युद्धं भविष्यति।

idaṃ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhad vacaḥ. satyaṃ devāḥ kariṣyanti yan no yuddhaṃ bhaviṣyati.

सुयोधनम् इमं पापं हन्तास्मि गदया युधि। शिरः पादेन चास्याहम् अधिष्ठास्यामि भूतले।

suyodhanam imaṃ pāpaṃ hantāsmi gadayā yudhi. śiraḥ pādena cāsyāham adhiṣṭhāsyāmi bhūtale.

वाक्यशूरस्य चैवास्य परुषस्य दुरात्मनः। दुःशासनस्य रुधिरं पातास्मि मृगराड् इव।

vākyaśūrasya caivāsya paruṣasya durātmanaḥ. duḥśāsanasya rudhiraṃ pātāsmi mṛgarāḍ iva.

अर्जुन उवाच। नैव वाचा व्यवसितं भीम विज्ञायते सताम्। इतश् चतुर्दशे वर्षे द्रष्टारो यद् भविष्यति। भीमसेन न ते सन्ति येषां वैरं त्वया सह। मत्ता ग्रहेषु सुखिनो न बुध्यन्ते महद् भयम्।

arjuna uvāca. naiva vācā vyavasitaṃ bhīma vijñāyate satām. itaś caturdaśe varṣe draṣṭāro yad bhaviṣyati. bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā saha. mattā graheṣu sukhino na budhyante mahad bhayam.

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश् च दुरात्मनः। दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम्।

duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ. duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam.

असूयितारं वक्तारं प्रस्रष्टारं दुरात्मनाम्। भीमसेन नियोगात् ते हन्ताहं कर्णम् आहवे।

asūyitāraṃ vaktāraṃ prasraṣṭāraṃ durātmanām. bhīmasena niyogāt te hantāhaṃ karṇam āhave.

अर्जुनः प्रतिजानीते भीमस्य प्रियकाम्यया। कर्णं कर्णानुगांश् चैव रणे हन्तास्मि पत्रिभिः।

arjunaḥ pratijānīte bhīmasya priyakāmyayā. karṇaṃ karṇānugāṃś caiva raṇe hantāsmi patribhiḥ.

ये चान्ये प्रतियोत्स्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः। तांश् च सर्वाञ् शितैर् बाणैर् नेतास्मि यमसादनम्।

ye cānye pratiyotsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ. tāṃś ca sarvāñ śitair bāṇair netāsmi yamasādanam.

चलेद् धि हिमवान् स्थानान् निष्प्रभः स्याद् दिवाकरः। शैत्यं सोमात् प्रणश्येत मत्सत्यं विचलेद् यदि। द्रष्टारो भूमिपालाः स्युर् इतो वर्षे चतुर्दशे।

caled dhi himavān sthānān niṣprabhaḥ syād divākaraḥ. śaityaṃ somāt praṇaśyeta matsatyaṃ vicaled yadi. draṣṭāro bhūmipālāḥ syur ito varṣe caturdaśe.

न प्रदास्यति चेद् राज्यम् इतो वर्षे चतुर्दशे। दुर्योधनो हि सत्कृत्य सत्यम् एतद् भविष्यति।

na pradāsyati ced rājyam ito varṣe caturdaśe. duryodhano hi satkṛtya satyam etad bhaviṣyati.

वैशंपायन उवाच। इत्य् उक्तवति पार्थे तु श्रीमान् माद्रवतीसुतः। प्रगृह्य विपुलं बाहुं सहदेवः प्रतापवान्।

vaiśaṃpāyana uvāca. ity uktavati pārthe tu śrīmān mādravatīsutaḥ. pragṛhya vipulaṃ bāhuṃ sahadevaḥ pratāpavān.

सौबलस्य वधं प्रेप्सुर् इदं वचनम् अब्रवीत्। क्रोधसंरक्तनयनो निःश्वसन्न् इव पन्नगः।

saubalasya vadhaṃ prepsur idaṃ vacanam abravīt. krodhasaṃraktanayano niḥśvasann iva pannagaḥ.

अक्षान् यान् मन्यसे मूढ गान्धाराणां यशोहर। नैते ऽक्षा निशिता बाणास् त्वयैते समरे वृताः।

akṣān yān manyase mūḍha gāndhārāṇāṃ yaśohara. naite 'kṣā niśitā bāṇās tvayaite samare vṛtāḥ.

यथा चैवोक्तवान् भीमस् त्वाम् उद्दिश्य सबान्धवम्। कर्ताहं कर्मणस् तस्य कुरु कार्याणि सर्वशः।

yathā caivoktavān bhīmas tvām uddiśya sabāndhavam. kartāhaṃ karmaṇas tasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ.

हन्तास्मि तरसा युद्धे त्वां विक्रम्य सबान्धवम्। यदि स्थास्यसि संग्रामे क्षत्रधर्मेण सौबल।

hantāsmi tarasā yuddhe tvāṃ vikramya sabāndhavam. yadi sthāsyasi saṃgrāme kṣatradharmeṇa saubala.

सहदेववचः श्रुत्वा नकुलो ऽपि विशां पते। दर्शनीयतमो नॄणाम् इदं वचनम् अब्रवीत्।

sahadevavacaḥ śrutvā nakulo 'pi viśāṃ pate. darśanīyatamo nṝṇām idaṃ vacanam abravīt.

सुतेयं यज्ञसेनस्य द्यूते ऽस्मिन् धृतराष्ट्रजैः। यैर् वाचः श्राविता रूक्षाः स्थितैर् दुर्योधनप्रिये।

suteyaṃ yajñasenasya dyūte 'smin dhṛtarāṣṭrajaiḥ. yair vācaḥ śrāvitā rūkṣāḥ sthitair duryodhanapriye.

तान् धार्तराष्ट्रान् दुर्वृत्तान् मुमूर्षून् कालचोदितान्। दर्शयिष्यामि भूयिष्ठम् अहं वैवस्वतक्षयम्। उलूकं च दुरात्मानं सौबलस्य सुतं प्रियम्। क्रूरं हन्तास्मि समरे तं वै क्रूरं नराधमम्।

tān dhārtarāṣṭrān durvṛttān mumūrṣūn kālacoditān. darśayiṣyāmi bhūyiṣṭham ahaṃ vaivasvatakṣayam. ulūkaṃ ca durātmānaṃ saubalasya sutaṃ priyam. krūraṃ hantāsmi samare taṃ vai krūraṃ narādhamam.

निदेशाद् धर्मराजस्य द्रौपद्याः पदवीं चरन्। निर्धार्तराष्ट्रां पृथिवीं कर्तास्मि नचिराद् इव।

nideśād dharmarājasya draupadyāḥ padavīṃ caran. nirdhārtarāṣṭrāṃ pṛthivīṃ kartāsmi nacirād iva.

एवं ते पुरुषव्याघ्राः सर्वे व्यायतबाहवः। प्रतिज्ञा बहुलाः कृत्वा धृतराष्ट्रम् उपागमन्।

evaṃ te puruṣavyāghrāḥ sarve vyāyatabāhavaḥ. pratijñā bahulāḥ kṛtvā dhṛtarāṣṭram upāgaman.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...