रामायण 3.69 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 69→

[rm-3-69] • 36 श्लोकाः

निदर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रतिपादने। वाक्यम् अन्वर्थम् अर्थज्ञः कबन्धः पुनर् अब्रवीत्।

nidarśayitvā rāmāya sītāyāḥ pratipādane. vākyam anvartham arthajñaḥ kabandhaḥ punar abravīt.

एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः। प्रतीचीं दिशम् आश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः।

eṣa rāma śivaḥ panthā yatraite puṣpitā drumāḥ. pratīcīṃ diśam āśritya prakāśante manoramāḥ.

जम्बूप्रियालपनसाः प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकाः। अश्वत्थाः कर्णिकाराश् च चूताश् चान्ये च पादपाः।

jambūpriyālapanasāḥ plakṣanyagrodhatindukāḥ. aśvatthāḥ karṇikārāś ca cūtāś cānye ca pādapāḥ.

तान् आरुह्याथ वा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात्। फलान्य् अमृतकल्पानि भक्षयन्तौ गमिष्यथः।

tān āruhyātha vā bhūmau pātayitvā ca tān balāt. phalāny amṛtakalpāni bhakṣayantau gamiṣyathaḥ.

चङ्क्रमन्तौ वरान् देशाञ् शैलाच् छैलं वनाद् वनम्। ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः।

caṅkramantau varān deśāñ śailāc chailaṃ vanād vanam. tataḥ puṣkariṇīṃ vīrau pampāṃ nāma gamiṣyathaḥ.

अशर्कराम् अविभ्रंशां समतीर्थम् अशैवलाम्। राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम्।

aśarkarām avibhraṃśāṃ samatīrtham aśaivalām. rāma saṃjātavālūkāṃ kamalotpalaśobhitām.

तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश् चैव राघव। वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः।

tatra haṃsāḥ plavāḥ krauñcāḥ kurarāś caiva rāghava. valgusvarā nikūjanti pampāsalilagocarāḥ.

नोद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः। घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस् तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः।

nodvijante narān dṛṣṭvā vadhasyākovidāḥ śubhāḥ. ghṛtapiṇḍopamān sthūlāṃs tān dvijān bhakṣayiṣyathaḥ.

रोहितान् वक्रतुण्डांश् च नलमीनांश् च राघव। पम्पायाम् इषुभिर् मत्स्यांस् तत्र राम वरान् हतान्।

rohitān vakratuṇḍāṃś ca nalamīnāṃś ca rāghava. pampāyām iṣubhir matsyāṃs tatra rāma varān hatān.

निस्त्वक्पक्षान् अयस्तप्तान् अकृशान् एककण्टकान्। तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः संप्रदास्यति।

nistvakpakṣān ayastaptān akṛśān ekakaṇṭakān. tava bhaktyā samāyukto lakṣmaṇaḥ saṃpradāsyati.

भृशं ते खादतो मत्स्यान् पम्पायाः पुष्पसंचये। पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतम् अनामयम्।

bhṛśaṃ te khādato matsyān pampāyāḥ puṣpasaṃcaye. padmagandhi śivaṃ vāri sukhaśītam anāmayam.

उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम्। अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति।

uddhṛtya sa tadākliṣṭaṃ rūpyasphaṭikasaṃnibham. atha puṣkaraparṇena lakṣmaṇaḥ pāyayiṣyati.

स्थूलान् गिरिगुहाशय्यान् वराहान् वनचारिणः। अपां लोभाद् उपावृत्तान् वृषभान् इव नर्दतः। रूपान्वितांश् च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम।

sthūlān giriguhāśayyān varāhān vanacāriṇaḥ. apāṃ lobhād upāvṛttān vṛṣabhān iva nardataḥ. rūpānvitāṃś ca pampāyāṃ drakṣyasi tvaṃ narottama.

सायाह्ने विचरन् राम विटपी माल्यधारिणः। शीतोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि।

sāyāhne vicaran rāma viṭapī mālyadhāriṇaḥ. śītodakaṃ ca pampāyāṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyasi.

सुमनोभिश् चितांस् तत्र तिलकान् नक्तमालकान्। उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव।

sumanobhiś citāṃs tatra tilakān naktamālakān. utpalāni ca phullāni paṅkajāni ca rāghava.

न तानि कश् चिन् माल्यानि तत्रारोपयिता नरः। मतङ्गशिष्यास् तत्रासन्न् ऋषयः सुसमाहितः।

na tāni kaś cin mālyāni tatrāropayitā naraḥ. mataṅgaśiṣyās tatrāsann ṛṣayaḥ susamāhitaḥ.

तेषां भाराभितप्तानां वन्यम् आहरतां गुरोः। ये प्रपेतुर् महीं तूर्णं शरीरात् स्वेदबिन्दवः।

teṣāṃ bhārābhitaptānāṃ vanyam āharatāṃ guroḥ. ye prapetur mahīṃ tūrṇaṃ śarīrāt svedabindavaḥ.

तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा। स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव।

tāni mālyāni jātāni munīnāṃ tapasā tadā. svedabindusamutthāni na vinaśyanti rāghava.

तेषाम् अद्यापि तत्रैव दृश्यते परिचारिणी। श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी।

teṣām adyāpi tatraiva dṛśyate paricāriṇī. śramaṇī śabarī nāma kākutstha cirajīvinī.

त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम्। दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति।

tvāṃ tu dharme sthitā nityaṃ sarvabhūtanamaskṛtam. dṛṣṭvā devopamaṃ rāma svargalokaṃ gamiṣyati.

ततस् तद् राम पम्पायास् तीरम् आश्रित्य पश्चिमम्। आश्रमस्थानम् अतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि।

tatas tad rāma pampāyās tīram āśritya paścimam. āśramasthānam atulaṃ guhyaṃ kākutstha paśyasi.

न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तम् आश्रमम्। ऋषेस् तस्य मतङ्गस्य विधानात् तच् च काननम्।

na tatrākramituṃ nāgāḥ śaknuvanti tam āśramam. ṛṣes tasya mataṅgasya vidhānāt tac ca kānanam.

तस्मिन् नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने। नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः।

tasmin nandanasaṃkāśe devāraṇyopame vane. nānāvihagasaṃkīrṇe raṃsyase rāma nirvṛtaḥ.

ऋष्यमूकस् तु पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः। सुदुःखारोहणो नाम शिशुनागाभिरक्षितः। उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकाले विनिर्मितः।

ṛṣyamūkas tu pampāyāḥ purastāt puṣpitadrumaḥ. suduḥkhārohaṇo nāma śiśunāgābhirakṣitaḥ. udāro brahmaṇā caiva pūrvakāle vinirmitaḥ.

शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि। यत् स्वप्ने लभते वित्तं तत् प्रबुद्धो ऽधिगच्छति।

śayānaḥ puruṣo rāma tasya śailasya mūrdhani. yat svapne labhate vittaṃ tat prabuddho 'dhigacchati.

न त्व् एनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति। तत्रैव प्रहरन्त्य् एनं सुप्तम् आदाय राक्षसाः।

na tv enaṃ viṣamācāraḥ pāpakarmādhirohati. tatraiva praharanty enaṃ suptam ādāya rākṣasāḥ.

ततो ऽपि शिशुनागानाम् आक्रन्दः श्रूयते महान्। क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गारण्यवासिनाम्।

tato 'pi śiśunāgānām ākrandaḥ śrūyate mahān. krīḍatāṃ rāma pampāyāṃ mataṅgāraṇyavāsinām.

सिक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः। प्रचरन्ति पृथक् कीर्णा मेघवर्णास् तरस्विनः।

siktā rudhiradhārābhiḥ saṃhatya paramadvipāḥ. pracaranti pṛthak kīrṇā meghavarṇās tarasvinaḥ.

ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं शीतम् अव्ययम्। निवृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः।

te tatra pītvā pānīyaṃ vimalaṃ śītam avyayam. nivṛttāḥ saṃvigāhante vanāni vanagocarāḥ.

राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा। शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम्।

rāma tasya tu śailasya mahatī śobhate guhā. śilāpidhānā kākutstha duḥkhaṃ cāsyāḥ praveśanam.

तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महाञ् शीतोदको ह्रदः। बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमावृतः।

tasyā guhāyāḥ prāgdvāre mahāñ śītodako hradaḥ. bahumūlaphalo ramyo nānānagasamāvṛtaḥ.

तस्यां वसति सुग्रीवश् चतुर्भिः सह वानरैः। कदा चिच् छिखरे तस्य पर्वतस्यावतिष्ठते।

tasyāṃ vasati sugrīvaś caturbhiḥ saha vānaraiḥ. kadā cic chikhare tasya parvatasyāvatiṣṭhate.

कबन्धस् त्व् अनुशास्यैवं ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ। स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान्।

kabandhas tv anuśāsyaivaṃ tāv ubhau rāmalakṣmaṇau. sragvī bhāskaravarṇābhaḥ khe vyarocata vīryavān.

तं तु खस्थं महाभागं कबन्धं रामलक्ष्मणौ। प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यम् ऊचतुर् अन्तिकात्।

taṃ tu khasthaṃ mahābhāgaṃ kabandhaṃ rāmalakṣmaṇau. prasthitau tvaṃ vrajasveti vākyam ūcatur antikāt.

गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थम् इति ताव् अब्रवीच् च सः। सुप्रीतौ ताव् अनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस् तदा।

gamyatāṃ kāryasiddhyartham iti tāv abravīc ca saḥ. suprītau tāv anujñāpya kabandhaḥ prasthitas tadā.

स तत् कबन्धः प्रतिपद्य रूपं वृतः श्रिया भास्करतुल्यदेहः। निदर्शयन् रामम् अवेक्ष्य खस्थः सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच।

sa tat kabandhaḥ pratipadya rūpaṃ vṛtaḥ śriyā bhāskaratulyadehaḥ. nidarśayan rāmam avekṣya khasthaḥ sakhyaṃ kuruṣveti tadābhyuvāca.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...