रामायण 3.63 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 63→

[rm-3-63] • 26 श्लोकाः

पूर्वजो ऽप्य् उक्तमात्रस् तु लक्ष्मणेन सुभाषितम्। सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः।

pūrvajo 'py uktamātras tu lakṣmaṇena subhāṣitam. sāragrāhī mahāsāraṃ pratijagrāha rāghavaḥ.

संनिगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं कोपम् आत्मनः। अवष्टभ्य धनुश् चित्रं रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत्।

saṃnigṛhya mahābāhuḥ pravṛddhaṃ kopam ātmanaḥ. avaṣṭabhya dhanuś citraṃ rāmo lakṣmaṇam abravīt.

किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण। केनोपायेन पश्येयं सीताम् इति विचिन्तय।

kiṃ kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa. kenopāyena paśyeyaṃ sītām iti vicintaya.

तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत्। इदम् एव जनस्थानं त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि।

taṃ tathā paritāpārtaṃ lakṣmaṇo rāmam abravīt. idam eva janasthānaṃ tvam anveṣitum arhasi.

राक्षसैर् बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम्। सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च।

rākṣasair bahubhiḥ kīrṇaṃ nānādrumalatāyutam. santīha giridurgāṇi nirdarāḥ kandarāṇi ca.

गुहाश् च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः। आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च।

guhāś ca vividhā ghorā nānāmṛgagaṇākulāḥ. āvāsāḥ kiṃnarāṇāṃ ca gandharvabhavanāni ca.

तानि युक्तो मया सार्धं त्वम् अन्वेषितुम् अर्हसि। त्वद्विधो बुद्धिसंपन्ना माहात्मानो नरर्षभ।

tāni yukto mayā sārdhaṃ tvam anveṣitum arhasi. tvadvidho buddhisaṃpannā māhātmāno nararṣabha.

आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैर् इवाचलाः। इत्य् उक्तस् तद् वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः।

āpatsu na prakampante vāyuvegair ivācalāḥ. ity uktas tad vanaṃ sarvaṃ vicacāra salakṣmaṇaḥ.

क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम्। ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम्।

kruddho rāmaḥ śaraṃ ghoraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram. tataḥ parvatakūṭābhaṃ mahābhāgaṃ dvijottamam.

ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्। तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत्। अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः।

dadarśa patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam. taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ rāmo lakṣmaṇam abravīt. anena sītā vaidehī bhakṣitā nātra saṃśayaḥ.

गृध्ररूपम् इदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम्। भक्षयित्वा विशालाक्षीम् आस्ते सीतां यथासुखम्। एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैर् घोरैर् बाणैर् अजिह्मगैः।

gṛdhrarūpam idaṃ vyaktaṃ rakṣo bhramati kānanam. bhakṣayitvā viśālākṣīm āste sītāṃ yathāsukham. enaṃ vadhiṣye dīptāgrair ghorair bāṇair ajihmagaiḥ.

इत्य् उक्त्वाभ्यपतद् गृध्रं संधाय धनुषि क्षुरम्। क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्न् इव मेदिनीम्।

ity uktvābhyapatad gṛdhraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram. kruddho rāmaḥ samudrāntāṃ cālayann iva medinīm.

तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन्। अभ्यभाषत पक्षी तु रामं दशरथात्मजम्।

taṃ dīnadīnayā vācā saphenaṃ rudhiraṃ vaman. abhyabhāṣata pakṣī tu rāmaṃ daśarathātmajam.

याम् ओषधिम् इवायुष्मन्न् अन्वेषसि महावने। सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम्।

yām oṣadhim ivāyuṣmann anveṣasi mahāvane. sā devī mama ca prāṇā rāvaṇenobhayaṃ hṛtam.

त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव। ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा।

tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava. hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā.

सीताम् अभ्यवपन् नो ऽहं रावणश् च रणे मया। विध्वंसितरथच्छत्रः पातितो धरणीतले।

sītām abhyavapan no 'haṃ rāvaṇaś ca raṇe mayā. vidhvaṃsitarathacchatraḥ pātito dharaṇītale.

एतद् अस्य धनुर् भग्नम् एतद् अस्य शरावरम्। अयम् अस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः।

etad asya dhanur bhagnam etad asya śarāvaram. ayam asya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ.

परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः। सीताम् आदाय वैदेहीम् उत्पपात विहायसं। रक्षसा निहतं पूर्व्म न मां हन्तुं त्वम् अर्हसि।

pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ. sītām ādāya vaidehīm utpapāta vihāyasaṃ. rakṣasā nihataṃ pūrvma na māṃ hantuṃ tvam arhasi.

रामस् तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम्। गृध्रराजं परिष्वज्य रुरोद सहलक्ष्मणः।

rāmas tasya tu vijñāya sītāsaktāṃ priyāṃ kathām. gṛdhrarājaṃ pariṣvajya ruroda sahalakṣmaṇaḥ.

एकम् एकायने दुर्गे निःश्वसन्तं कथं चन। समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत्।

ekam ekāyane durge niḥśvasantaṃ kathaṃ cana. samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrim idam abravīt.

राज्याद् भ्रंशो वने वासः सीता नष्टा हतो द्विजः। ईदृशीयं ममालक्ष्मीर् निर्दहेद् अपि पावकम्।

rājyād bhraṃśo vane vāsaḥ sītā naṣṭā hato dvijaḥ. īdṛśīyaṃ mamālakṣmīr nirdahed api pāvakam.

संपूर्णम् अपि चेद् अद्य प्रतरेयं महोदधिम्। सो ऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत् सरितां पतिः।

saṃpūrṇam api ced adya pratareyaṃ mahodadhim. so 'pi nūnaṃ mamālakṣmyā viśuṣyet saritāṃ patiḥ.

नास्त्य् अभाग्यतरो लोके मत्तो ऽस्मिन् सचराचरे। येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा।

nāsty abhāgyataro loke matto 'smin sacarācare. yeneyaṃ mahatī prāptā mayā vyasanavāgurā.

अयं पितृवयस्यो मे गृध्रराजो जरान्वितः। शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात्।

ayaṃ pitṛvayasyo me gṛdhrarājo jarānvitaḥ. śete vinihato bhūmau mama bhāgyaviparyayāt.

इत्य् एवम् उक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः। जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन्।

ity evam uktvā bahuśo rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ. jaṭāyuṣaṃ ca pasparśa pitṛsnehaṃ nidarśayan.

निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं तं गृध्रराजं परिरभ्य रामः। क्व मैथिलि प्राणसमा ममेति विमुच्य वाचं निपपात भूमौ।

nikṛttapakṣaṃ rudhirāvasiktaṃ taṃ gṛdhrarājaṃ parirabhya rāmaḥ. kva maithili prāṇasamā mameti vimucya vācaṃ nipapāta bhūmau.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...