रामायण 3.64 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 64→

[rm-3-64] • 36 श्लोकाः

रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम्। सौमित्रिं मित्रसंपन्नम् इदं वचनम् अब्रवीत्।

rāmaḥ prekṣya tu taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam. saumitriṃ mitrasaṃpannam idaṃ vacanam abravīt.

ममायं नूनम् अर्थेषु यतमानो विहंगमः। राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस् त्यजति दुस्त्यजान्।

mamāyaṃ nūnam artheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ. rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇāṃs tyajati dustyajān.

अयम् अस्य शरीरे ऽस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते। तथा स्वरविहीनो ऽयं विक्लवं समुदीक्षते।

ayam asya śarīre 'smin prāṇo lakṣmaṇa vidyate. tathā svaravihīno 'yaṃ viklavaṃ samudīkṣate.

जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः। सीताम् आख्याहि भद्रं ते वधम् आख्याहि चात्मनः।

jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ. sītām ākhyāhi bhadraṃ te vadham ākhyāhi cātmanaḥ.

किंनिमित्तो ऽहरत् सीतां रावणस् तस्य किं मया। अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया।

kiṃnimitto 'harat sītāṃ rāvaṇas tasya kiṃ mayā. aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā.

कथं तच् चन्द्रसंकाशं मुखम् आसीन् मनोहरम्। सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम।

kathaṃ tac candrasaṃkāśaṃ mukham āsīn manoharam. sītayā kāni coktāni tasmin kāle dvijottama.

कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः। क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः।

kathaṃvīryaḥ kathaṃrūpaḥ kiṃkarmā sa ca rākṣasaḥ. kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ.

तम् उद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तम् अनन्तरम्। वाचातिसन्नया रामं जटायुर् इदम् अब्रवीत्।

tam udvīkṣyātha dīnātmā vilapantam anantaram. vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyur idam abravīt.

सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा। मायाम् आस्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम्।

sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā. māyām āsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṃkulām.

परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः। सीताम् आदाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणा मुखः।

pariśrāntasya me tāta pakṣau chittvā niśācaraḥ. sītām ādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇā mukhaḥ.

उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर् भ्रमति राघव। पश्यामि वृक्षान् सौवर्णान् उशीरकृतमूर्धजान्।

uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭir bhramati rāghava. paśyāmi vṛkṣān sauvarṇān uśīrakṛtamūrdhajān.

येन याति मुहूर्तेन सीताम् आदाय रावणः। विप्रनष्टं धनं क्षिप्रं तत् स्वामिप्रतिपद्यते।

yena yāti muhūrtena sītām ādāya rāvaṇaḥ. vipranaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tat svāmipratipadyate.

विन्दो नाम मुहूर्तो ऽसौ स च काकुत्स्थ नाबुधत्। झषवद् बडिशं गृह्य क्षिप्रम् एव विनश्यति।

vindo nāma muhūrto 'sau sa ca kākutstha nābudhat. jhaṣavad baḍiśaṃ gṛhya kṣipram eva vinaśyati.

न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति। वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे।

na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati. vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe.

असंमूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः। आस्यात् सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम्।

asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ. āsyāt susrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam.

पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च। इत्य् उक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः।

putro viśravasaḥ sākṣād bhrātā vaiśravaṇasya ca. ity uktvā durlabhān prāṇān mumoca patageśvaraḥ.

ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः। त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसं।

brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ. tyaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasaṃ.

स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा। विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले।

sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā. vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale.

तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुम् अचलोपमम्। रामः सुबहुभिर् दुःखैर् दीनः सौमित्रिम् अब्रवीत्।

taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsum acalopamam. rāmaḥ subahubhir duḥkhair dīnaḥ saumitrim abravīt.

बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम्। अनेन दण्डकारण्ये विचीर्णम् इह पक्षिणा।

bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham. anena daṇḍakāraṇye vicīrṇam iha pakṣiṇā.

अनेकवार्षिको यस् तु चिरकालं समुत्थितः। सो ऽयम् अद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः।

anekavārṣiko yas tu cirakālaṃ samutthitaḥ. so 'yam adya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ.

पश्य लक्ष्मण गृध्रो ऽयम् उपकारी हतश् च मे। सीताम् अभ्यवपन् नो वै रावणेन बलीयसा।

paśya lakṣmaṇa gṛdhro 'yam upakārī hataś ca me. sītām abhyavapan no vai rāvaṇena balīyasā.

गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत्। मम हेतोर् अयं प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः।

gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat. mama hetor ayaṃ prāṇān mumoca patageśvaraḥ.

सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः। शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्व् अपि।

sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ. śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryagyonigateṣv api.

सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम्। यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप।

sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāgatam. yathā vināśo gṛdhrasya matkṛte ca paraṃtapa.

राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम मया यशाः। पूजनीयश् च मान्यश् च तथायं पतगेश्वरः।

rājā daśarathaḥ śrīmān yathā mama mayā yaśāḥ. pūjanīyaś ca mānyaś ca tathāyaṃ patageśvaraḥ.

सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम्। गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम्।

saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam. gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam.

नाथं पतगलोकस्य चिताम् आरोपयाम्य् अहम्। इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा।

nāthaṃ patagalokasya citām āropayāmy aham. imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā.

या गतिर् यज्ञशीलानाम् आहिताग्नेश् च या गतिः। अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम्।

yā gatir yajñaśīlānām āhitāgneś ca yā gatiḥ. aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām.

मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकान् अनुत्तमान्। गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश् च मया व्रज।

mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokān anuttamān. gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaś ca mayā vraja.

एवम् उक्त्वा चितां दीप्ताम् आरोप्य पतगेश्वरम्। ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुम् इव दुःखितः।

evam uktvā citāṃ dīptām āropya patageśvaram. dadāha rāmo dharmātmā svabandhum iva duḥkhitaḥ.

रामो ऽथ सहसौमित्रिर् वनं यात्वा स वीर्यवान्। स्थूलान् हत्वा महारोहीन् अनु तस्तार तं द्विजम्।

rāmo 'tha sahasaumitrir vanaṃ yātvā sa vīryavān. sthūlān hatvā mahārohīn anu tastāra taṃ dvijam.

रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः। शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले।

rohimāṃsāni coddhṛtya peśīkṛtvā mahāyaśāḥ. śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale.

यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः। तत् स्वर्गगमनं तस्य क्षिप्रं रामो जजाप ह।

yat tat pretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ. tat svargagamanaṃ tasya kṣipraṃ rāmo jajāpa ha.

ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ। उदकं चक्रतुस् तस्मै गृध्रराजाय ताव् उभौ।

tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau. udakaṃ cakratus tasmai gṛdhrarājāya tāv ubhau.

स गृध्रराजः कृतवान् यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः। महर्षिकल्पेन च संस्कृतस् तदा जगाम पुण्यां गतिम् आत्मनः शुभाम्।

sa gṛdhrarājaḥ kṛtavān yaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ. maharṣikalpena ca saṃskṛtas tadā jagāma puṇyāṃ gatim ātmanaḥ śubhām.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...