रामायण 3.60 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 60→

[rm-3-60] • 52 श्लोकाः

स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यम् अब्रवीत्। शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम्। अपि गोदावरीं सीता पद्मान्य् आनयितुं गता।

sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyam abravīt. śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm. api godāvarīṃ sītā padmāny ānayituṃ gatā.

एवम् उक्तस् तु रामेण लक्ष्मणः पुनर् एव हि। नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः।

evam uktas tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ punar eva hi. nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ.

तां लक्ष्मणस् तीर्थवतीं विचित्वा रामम् अब्रवीत्। नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे।

tāṃ lakṣmaṇas tīrthavatīṃ vicitvā rāmam abravīt. naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me.

कं नु सा देशम् आपन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी। न हि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा।

kaṃ nu sā deśam āpannā vaidehī kleśanāśinī. na hi taṃ vedmi vai rāma yatra sā tanumadhyamā.

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संताप मोहितः। रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्।

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dīnaḥ saṃtāpa mohitaḥ. rāmaḥ samabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm.

स ताम् उपस्थितो रामः क्व सीतेत्य् एवम् अब्रवीत्।

sa tām upasthito rāmaḥ kva sītety evam abravīt.

भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृताम् अपि। न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी।

bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtām api. na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadī.

ततः प्रचोदिता भूतैः शंसास्मै तां प्रियाम् इति। न च साभ्यवदत् सीतां पृष्टा रामेण शोचिता।

tataḥ pracoditā bhūtaiḥ śaṃsāsmai tāṃ priyām iti. na ca sābhyavadat sītāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocitā.

रावणस्य च तद् रूपं कर्माणि च दुरात्मनः। ध्यात्वा भयात् तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम्।

rāvaṇasya ca tad rūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ. dhyātvā bhayāt tu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām.

निराशस् तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः। उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः।

nirāśas tu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ. uvāca rāmaḥ saumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ.

किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः। मातरं चैव वैदेह्या विना ताम् अहम् अप्रियम्।

kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ. mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tām aham apriyam.

या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः। सर्वं व्यपनयच् छोकं वैदेही क्व नु सा गता।

yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ. sarvaṃ vyapanayac chokaṃ vaidehī kva nu sā gatā.

ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीम् अपश्यतः। मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः।

jñātipakṣavihīnasya rājaputrīm apaśyataḥ. manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ.

गोदावरीं जनस्थानम् इमं प्रस्रवणं गिरिम्। सर्वाण्य् अनुचरिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते।

godāvarīṃ janasthānam imaṃ prasravaṇaṃ girim. sarvāṇy anucariṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate.

एवं संभाषमाणौ ताव् अन्योन्यं भ्रातराव् उभौ। वसुंधरायां पतितं पुष्पमार्गम् अपश्यताम्।

evaṃ saṃbhāṣamāṇau tāv anyonyaṃ bhrātarāv ubhau. vasuṃdharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgam apaśyatām.

तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले। उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः।

tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale. uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ.

अभिजानामि पुष्पाणि तानीमामीह लक्ष्मण। अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने।

abhijānāmi puṣpāṇi tānīmāmīha lakṣmaṇa. apinaddhāni vaidehyā mayā dattāni kānane.

एवम् उक्त्वा महाबाहुर् लक्ष्मणं पुरुषर्षभम्। क्रुद्धो ऽब्रवीद् गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा।

evam uktvā mahābāhur lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabham. kruddho 'bravīd giriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā.

तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत। यावत् सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्य् अहम्।

tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata. yāvat sānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmy aham.

मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि। असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः।

mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi. asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ.

इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण। यदि नाख्याति मे सीताम् अद्य चन्द्रनिभाननाम्।

imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa. yadi nākhyāti me sītām adya candranibhānanām.

एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्न् इव चक्षुषा। ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्।

evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣann iva cakṣuṣā. dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat.

स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च। संभ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम्।

sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca. saṃbhrāntahṛdayo rāmaḥ śaśaṃsa bhrātaraṃ priyam.

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः शीर्णाः कनकबिन्दवः। भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च।

paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ śīrṇāḥ kanakabindavaḥ. bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca.

तप्तबिन्दुनिकाशैश् च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः। आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम्।

taptabindunikāśaiś ca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ. āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam.

मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः। भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति।

manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ. bhittvā bhittvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati.

तस्य निमित्तं वैदेह्या द्वयोर् विवदमानयोः। बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोर् इह।

tasya nimittaṃ vaidehyā dvayor vivadamānayoḥ. babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayor iha.

मुक्तामणिचितं चेदं तपनीयविभूषितम्। धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद् धनुः।

muktāmaṇicitaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam. dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahad dhanuḥ.

तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम्। विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम्।

taruṇādityasaṃkāśaṃ vaidūryagulikācitam. viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam.

छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम्। भग्नदण्डम् इदं कस्य भूमौ सौम्य निपातितम्।

chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam. bhagnadaṇḍam idaṃ kasya bhūmau saumya nipātitam.

काञ्चनोरश्छदाश् चेमे पिशाचवदनाः खराः। भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे।

kāñcanoraśchadāś ceme piśācavadanāḥ kharāḥ. bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe.

दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान् समरध्वजः। अपविद्धश् च भग्नश् च कस्य सांग्रामिको रथः।

dīptapāvakasaṃkāśo dyutimān samaradhvajaḥ. apaviddhaś ca bhagnaś ca kasya sāṃgrāmiko rathaḥ.

रथाक्षमात्रा विशिखास् तपनीयविभूषणाः। कस्येमे ऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः।

rathākṣamātrā viśikhās tapanīyavibhūṣaṇāḥ. kasyeme 'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ.

वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम्। सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः।

vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam. sughorahṛdayaiḥ saumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ.

हृता मृता वा सीता हि भक्षिता वा तपस्विनी। न धर्मस् त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने।

hṛtā mṛtā vā sītā hi bhakṣitā vā tapasvinī. na dharmas trāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane.

भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायाम् अपि लक्ष्मण। के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः।

bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyām api lakṣmaṇa. ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāḥ saumya mameśvarāḥ.

कर्तारम् अपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम्। अज्ञानाद् अवमन्येरन् सर्वभूतानि लक्ष्मण।

kartāram api lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam. ajñānād avamanyeran sarvabhūtāni lakṣmaṇa.

मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम्। निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः।

mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam. nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ.

मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण। अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसाम् अभवाय च। संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान् सूर्य इवोदितः।

māṃ prāpya hi guṇo doṣaḥ saṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa. adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasām abhavāya ca. saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahān sūrya ivoditaḥ.

नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः। किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण।

naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ. kiṃnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti lakṣmaṇa.

ममास्त्रबाणसंपूर्णम् आकाशं पश्य लक्ष्मण। निःसंपातं करिष्यामि ह्य् अद्य त्रैलोक्यचारिणाम्।

mamāstrabāṇasaṃpūrṇam ākāśaṃ paśya lakṣmaṇa. niḥsaṃpātaṃ kariṣyāmi hy adya trailokyacāriṇām.

संनिरुद्धग्रहगणम् आवारितनिशाकरम्। विप्रनष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्।

saṃniruddhagrahagaṇam āvāritaniśākaram. vipranaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam.

विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्। ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्।

vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam. dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram.

न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः। अस्मिन् मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम्।

na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ. asmin muhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam.

नाकाशम् उत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण। मम चापगुणान् मुक्तैर् बाणजालैर् निरन्तरम्।

nākāśam utpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa. mama cāpaguṇān muktair bāṇajālair nirantaram.

अर्दितं मम नाराचैर् ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम्। समाकुलम् अमर्यादं जगत् पश्याद्य लक्ष्मण।

arditaṃ mama nārācair dhvastabhrāntamṛgadvijam. samākulam amaryādaṃ jagat paśyādya lakṣmaṇa.

आकर्णपूर्णैर् इषुभिर् जीवलोकं दुरावरैः। करिष्ये मैथिलीहेतोर् अपिशाचम् अराक्षसं।

ākarṇapūrṇair iṣubhir jīvalokaṃ durāvaraiḥ. kariṣye maithilīhetor apiśācam arākṣasaṃ.

मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः। द्रक्ष्यन्त्य् अद्य विमुक्तानाम् अमर्षाद् दूरगामिनाम्।

mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ. drakṣyanty adya vimuktānām amarṣād dūragāminām.

नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः। भविष्यन्ति मम क्रोधात् त्रैलोक्ये विप्रणाशिते।

naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ. bhaviṣyanti mama krodhāt trailokye vipraṇāśite.

देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसाम् अपि। बहुधा निपतिष्यन्ति बाणौघैः शकुलीकृताः। निर्मर्यादान् इमांल् लोकान् करिष्याम्य् अद्य सायकैः।

devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasām api. bahudhā nipatiṣyanti bāṇaughaiḥ śakulīkṛtāḥ. nirmaryādān imāṃl lokān kariṣyāmy adya sāyakaiḥ.

यथा जरा यथा मृत्युर् यथाकालो यथाविधिः। नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण। तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्यो ऽस्म्य् असंशयम्।

yathā jarā yathā mṛtyur yathākālo yathāvidhiḥ. nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa. tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo 'smy asaṃśayam.

पुरेव मे चारुदतीम् अनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम्। सदेवगन्धर्वमनुष्य पन्नगं जगत् सशैलं परिवर्तयाम्य् अहम्।

pureva me cārudatīm aninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm. sadevagandharvamanuṣya pannagaṃ jagat saśailaṃ parivartayāmy aham.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents