रामायण 3.59 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 59→

[rm-3-59] • 29 श्लोकाः

दृष्टाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः। रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्य् आसनानि च।

dṛṣṭāśramapadaṃ śūnyaṃ rāmo daśarathātmajaḥ. rahitāṃ parṇaśālāṃ ca vidhvastāny āsanāni ca.

अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः। उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ।

adṛṣṭvā tatra vaidehīṃ saṃnirīkṣya ca sarvaśaḥ. uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau.

क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशम् इतो गता। केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया।

kva nu lakṣmaṇa vaidehī kaṃ vā deśam ito gatā. kenāhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā.

वृष्केणावार्य यदि मां सीते हसितुम् इच्छसि। अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम्।

vṛṣkeṇāvārya yadi māṃ sīte hasitum icchasi. alaṃ te hasitenādya māṃ bhajasva suduḥkhitam.

यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैर् मृगपोतकैः। एते हीनास् त्वया सौम्ये ध्यायन्त्य् अस्राविलेक्षणाः।

yaiḥ saha krīḍase sīte viśvastair mṛgapotakaiḥ. ete hīnās tvayā saumye dhyāyanty asrāvilekṣaṇāḥ.

मृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम्। परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता।

mṛtaṃ śokena mahatā sītāharaṇajena mām. paraloke mahārājo nūnaṃ drakṣyati me pitā.

कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वम् अभियोजितः। अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशम् इहागतः।

kathaṃ pratijñāṃ saṃśrutya mayā tvam abhiyojitaḥ. apūrayitvā taṃ kālaṃ matsakāśam ihāgataḥ.

कामवृत्तम् अनार्यं मां मृषावादिनम् एव च। धिक् त्वाम् इति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता।

kāmavṛttam anāryaṃ māṃ mṛṣāvādinam eva ca. dhik tvām iti pare loke vyaktaṃ vakṣyati me pitā.

विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम्। माम् इहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर् नरम् इवानृजुम्।

vivaśaṃ śokasaṃtaptaṃ dīnaṃ bhagnamanoratham. mām ihotsṛjya karuṇaṃ kīrtir naram ivānṛjum.

क्व गच्छसि वरारोहे माम् उत्सृज्य सुमध्यमे। त्वया विरहितश् चाहं मोक्ष्ये जीवितम् आत्मनः।

kva gacchasi varārohe mām utsṛjya sumadhyame. tvayā virahitaś cāhaṃ mokṣye jīvitam ātmanaḥ.

इतीव विलपन् रामः सीतादर्शनलालसः। न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम्।

itīva vilapan rāmaḥ sītādarśanalālasaḥ. na dadarśa suduḥkhārto rāghavo janakātmajām.

अनासादयमानं तं सीतां दशरथात्मजम्। पङ्कम् आसाद्य विपुलं सीदन्तम् इव कुञ्जरम्। लक्ष्मणो रामम् अत्यर्थम् उवाच हितकाम्यया।

anāsādayamānaṃ taṃ sītāṃ daśarathātmajam. paṅkam āsādya vipulaṃ sīdantam iva kuñjaram. lakṣmaṇo rāmam atyartham uvāca hitakāmyayā.

मा विषादं महाबाहो कुरु यत्नं मया सह। इदं च हि वनं शूर बहुकन्दरशोभितम्।

mā viṣādaṃ mahābāho kuru yatnaṃ mayā saha. idaṃ ca hi vanaṃ śūra bahukandaraśobhitam.

प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली। सा वनं वा प्रविष्टा स्यान् नलिनीं वा सुपुष्पिताम्।

priyakānanasaṃcārā vanonmattā ca maithilī. sā vanaṃ vā praviṣṭā syān nalinīṃ vā supuṣpitām.

सरितं वापि संप्राप्ता मीनवञ्जुरसेविताम्। वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात् कानने क्व चित्। जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ।

saritaṃ vāpi saṃprāptā mīnavañjurasevitām. vitrāsayitukāmā vā līnā syāt kānane kva cit. jijñāsamānā vaidehī tvāṃ māṃ ca puruṣarṣabha.

तस्या ह्य् अन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रम् एव यतावहे। वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा। मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः।

tasyā hy anveṣaṇe śrīman kṣipram eva yatāvahe. vanaṃ sarvaṃ vicinuvo yatra sā janakātmajā. manyase yadi kākutstha mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ.

एवम् उक्तस् तु सौहार्दाल् लक्ष्मणेन समाहितः। सह सौमित्रिणा रामो विचेतुम् उपचक्रमे। तौ वनानि गिरींश् चैव सरितश् च सरांसि च।

evam uktas tu sauhārdāl lakṣmaṇena samāhitaḥ. saha saumitriṇā rāmo vicetum upacakrame. tau vanāni girīṃś caiva saritaś ca sarāṃsi ca.

निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ। तस्य शैलस्य सानूनि गुहाश् च शिखराणि च।

nikhilena vicinvantau sītāṃ daśarathātmajau. tasya śailasya sānūni guhāś ca śikharāṇi ca.

निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव ताम् अभिजग्मतुः। विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत्।

nikhilena vicinvantau naiva tām abhijagmatuḥ. vicitya sarvataḥ śailaṃ rāmo lakṣmaṇam abravīt.

नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभे। ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यम् अब्रवीत्।

neha paśyāmi saumitre vaidehīṃ parvate śubhe. tato duḥkhābhisaṃtapto lakṣmaṇo vākyam abravīt.

विचरन् दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं। प्राप्स्यसि त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम्।

vicaran daṇḍakāraṇyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasaṃ. prāpsyasi tvaṃ mahāprājña maithilīṃ janakātmajām.

यथा विष्णुर् महाबाहुर् बलिं बद्ध्वा महीम् इमाम्। एवम् उक्तस् तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः।

yathā viṣṇur mahābāhur baliṃ baddhvā mahīm imām. evam uktas tu vīreṇa lakṣmaṇena sa rāghavaḥ.

उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः। वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः।

uvāca dīnayā vācā duḥkhābhihatacetanaḥ. vanaṃ sarvaṃ suvicitaṃ padminyaḥ phullapaṅkajāḥ.

गिरिश् चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः। न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम्।

giriś cāyaṃ mahāprājña bahukandaranirjharaḥ. na hi paśyāmi vaidehīṃ prāṇebhyo 'pi garīyasīm.

एवं स विलपन् रामः सीताहरणकर्शितः। दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलो ऽभवत्।

evaṃ sa vilapan rāmaḥ sītāharaṇakarśitaḥ. dīnaḥ śokasamāviṣṭo muhūrtaṃ vihvalo 'bhavat.

स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर् विचेतनः। विषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतम् आयतम्।

sa vihvalitasarvāṅgo gatabuddhir vicetanaḥ. viṣasādāturo dīno niḥśvasyāśītam āyatam.

बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः। हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः।

bahuśaḥ sa tu niḥśvasya rāmo rājīvalocanaḥ. hā priyeti vicukrośa bahuśo bāṣpagadgadaḥ.

तं सान्त्वयाम् आस ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवः। बहुप्रकारं धर्मज्ञः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः।

taṃ sāntvayām āsa tato lakṣmaṇaḥ priyabāndhavaḥ. bahuprakāraṃ dharmajñaḥ praśritaḥ praśritāñjaliḥ.

अनादृत्य तु तद् वाक्यं लक्ष्मणौष्ठपुटच्युतम्। अपश्यंस् तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत् स पुनः पुनः।

anādṛtya tu tad vākyaṃ lakṣmaṇauṣṭhapuṭacyutam. apaśyaṃs tāṃ priyāṃ sītāṃ prākrośat sa punaḥ punaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...