रामायण 3.58 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 58→

[rm-3-58] • 35 श्लोकाः

भृशम् आव्रजमानस्य तस्याधोवामलोचनम्। प्रास्फुरच् चास्खलद् रामो वेपथुश् चास्य जायते।

bhṛśam āvrajamānasya tasyādhovāmalocanam. prāsphurac cāskhalad rāmo vepathuś cāsya jāyate.

उपालक्ष्य निमित्तानि सो ऽशुभानि मुहुर् मुहुः। अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह।

upālakṣya nimittāni so 'śubhāni muhur muhuḥ. api kṣemaṃ tu sītāyā iti vai vyājahāra ha.

त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः। शून्यम् आवसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः।

tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ. śūnyam āvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ.

उद्भ्रमन्न् इव वेगेन विक्षिपन् रघुनन्दनः। तत्र तत्रोटजस्थानम् अभिवीक्ष्य समन्ततः।

udbhramann iva vegena vikṣipan raghunandanaḥ. tatra tatroṭajasthānam abhivīkṣya samantataḥ.

ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा। श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीम् इव।

dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā. śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīm iva.

रुदन्तम् इव वृक्षैश् च म्लानपुष्पमृगद्विजम्। श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तवनदैवतम्।

rudantam iva vṛkṣaiś ca mlānapuṣpamṛgadvijam. śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ saṃtyaktavanadaivatam.

विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम्। दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः।

viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabṛsīkaṭam. dṛṣṭvā śūnyoṭajasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ.

हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति। निलीनाप्य् अथ वा भीरुर् अथ वा वनम् आश्रिता।

hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati. nilīnāpy atha vā bhīrur atha vā vanam āśritā.

गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्य् अपि च वा पुनः। अथ वा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता।

gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalāny api ca vā punaḥ. atha vā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā.

यत्नान् मृगयमाणस् तु नाससाद वने प्रियाम्। शोकरक्तेक्षणः शोकाद् उन्मत्त इव लक्ष्यते।

yatnān mṛgayamāṇas tu nāsasāda vane priyām. śokaraktekṣaṇaḥ śokād unmatta iva lakṣyate.

वृक्षाद् वृक्षं प्रधावन् स गिरींश् चापि नदीन् नदीम्। बभूव विलपन् रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः।

vṛkṣād vṛkṣaṃ pradhāvan sa girīṃś cāpi nadīn nadīm. babhūva vilapan rāmaḥ śokapaṅkārṇavaplutaḥ.

अस्ति कच्चित् त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया। कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम्।

asti kaccit tvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā. kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām.

स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम्। शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी।

snigdhapallavasaṃkāśāṃ pītakauśeyavāsinīm. śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī.

अथ वार्जुन शंस त्वं प्रियां ताम् अर्जुनप्रियाम्। जनकस्य सुता भीरुर् यदि जीवति वा न वा।

atha vārjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tām arjunapriyām. janakasya sutā bhīrur yadi jīvati vā na vā.

ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम्। लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्य् एष वनस्पतिः।

kakubhaḥ kakubhoruṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm. latāpallavapuṣpāḍhyo bhāti hy eṣa vanaspatiḥ.

भ्रमरैर् उपगीतश् च यथा द्रुमवरो ह्य् अयम्। एष व्यक्तं विजानाति तिलकस् तिलकप्रियाम्।

bhramarair upagītaś ca yathā drumavaro hy ayam. eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakas tilakapriyām.

अशोकशोकापनुद शोकोपहतचेतसं। त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम्।

aśokaśokāpanuda śokopahatacetasaṃ. tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsaṃdarśanena mām.

यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी। कथयस्व वरारोहां कारुष्यं यदि ते मयि।

yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī. kathayasva varārohāṃ kāruṣyaṃ yadi te mayi.

यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बुजाम्बूनदप्रभा। प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे।

yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambujāmbūnadaprabhā. priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me.

अथ वा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम्। मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत्।

atha vā mṛgaśāvākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm. mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhiḥ sahitā bhavet.

गज सा गजनासोरुर् यदि दृष्टा त्वया भवेत्। तां मन्ये विदितां तुभ्यम् आख्याहि वरवारण।

gaja sā gajanāsorur yadi dṛṣṭā tvayā bhavet. tāṃ manye viditāṃ tubhyam ākhyāhi varavāraṇa.

शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना। मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम्।

śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā. maithilī mama visrabdhaḥ kathayasva na te bhayam.

किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे। वृक्षेणाच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे।

kiṃ dhāvasi priye nūnaṃ dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe. vṛkṣeṇācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase.

तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न ते ऽस्ति करुणा मयि। नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं माम् उपेक्षसे।

tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te 'sti karuṇā mayi. nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ mām upekṣase.

पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि। धावन्त्य् अपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्य् अस्ति सौहृदम्।

pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini. dhāvanty api mayā dṛṣṭā tiṣṭha yady asti sauhṛdam.

नैव सा नूनम् अथ वा हिंसिता चारुहासिनी। कृच्छ्रं प्राप्तं हि मां नूनं यथोपेक्षितुम् अर्हति।

naiva sā nūnam atha vā hiṃsitā cāruhāsinī. kṛcchraṃ prāptaṃ hi māṃ nūnaṃ yathopekṣitum arhati.

व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः। विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया।

vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ. vibhajyāṅgāni sarvāṇi mayā virahitā priyā.

नूनं तच् छुभदन्तौष्ठं मुखं निष्प्रभतां गतम्। सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेय शोभिता।

nūnaṃ tac chubhadantauṣṭhaṃ mukhaṃ niṣprabhatāṃ gatam. sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveya śobhitā.

कोमला विलपन्त्यास् तु कान्ताया भक्षिता शुभा। नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ।

komalā vilapantyās tu kāntāyā bhakṣitā śubhā. nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau.

भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ। मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै।

bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau. mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai.

सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा। हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्व चित्।

sārtheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā. hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kva cit.

हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः। इत्य् एवं विलपन् रामः परिधावन् वनाद् वनम्।

hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ. ity evaṃ vilapan rāmaḥ paridhāvan vanād vanam.

क्व चिद् उद्भ्रमते वेगात् क्व चिद् विभ्रमते बलात्। क्व चिन् मत्त इवाभाति कान्तान् वेषणतत्परः।

kva cid udbhramate vegāt kva cid vibhramate balāt. kva cin matta ivābhāti kāntān veṣaṇatatparaḥ.

स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च। काननानि च वेगेन भ्रमत्य् अपरिसंस्थितः।

sa vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca. kānanāni ca vegena bhramaty aparisaṃsthitaḥ.

तथा स गत्वा विपुलं महद् वनं परीत्य सर्वं त्व् अथ मैथिलीं प्रति। अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम्।

tathā sa gatvā vipulaṃ mahad vanaṃ parītya sarvaṃ tv atha maithilīṃ prati. aniṣṭhitāśaḥ sa cakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...