रामायण 3.51 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 51→

[rm-3-51] • 25 श्लोकाः

खम् उत्पतन्तं तं दृष्ट्वा मैथिली जनकात्मजा। दुःखिता परमोद्विग्ना भये महति वर्तिनी।

kham utpatantaṃ taṃ dṛṣṭvā maithilī janakātmajā. duḥkhitā paramodvignā bhaye mahati vartinī.

रोषरोदनताम्राक्षी भीमाक्षं राक्षसाधिपम्। रुदती करुणं सीता ह्रियमाणेदम् अब्रवीत्।

roṣarodanatāmrākṣī bhīmākṣaṃ rākṣasādhipam. rudatī karuṇaṃ sītā hriyamāṇedam abravīt.

न व्यपत्रपसे नीच कर्मणानेन रावण। ज्ञात्वा विरहितां यो मां चोरयित्वा पलायसे।

na vyapatrapase nīca karmaṇānena rāvaṇa. jñātvā virahitāṃ yo māṃ corayitvā palāyase.

त्वयैव नूनं दुष्टात्मन् भीरुणा हर्तुम् इच्छता। ममापवाहितो भर्ता मृगरूपेण मायया। यो हि माम् उद्यतस् त्रातुं सो ऽप्य् अयं विनिपातितः।

tvayaiva nūnaṃ duṣṭātman bhīruṇā hartum icchatā. mamāpavāhito bhartā mṛgarūpeṇa māyayā. yo hi mām udyatas trātuṃ so 'py ayaṃ vinipātitaḥ.

परमं खलु ते वीर्यं दृश्यते राक्षसाधम। विश्राव्य नामधेयं हि युद्धे नास्ति जिता त्वया।

paramaṃ khalu te vīryaṃ dṛśyate rākṣasādhama. viśrāvya nāmadheyaṃ hi yuddhe nāsti jitā tvayā.

ईदृशं गर्हितं कर्म कथं कृत्वा न लज्जसे। स्त्रियाश् च हरणं नीच रहिते च परस्य च।

īdṛśaṃ garhitaṃ karma kathaṃ kṛtvā na lajjase. striyāś ca haraṇaṃ nīca rahite ca parasya ca.

कथयिष्यन्ति लोकेषु पुरुषाः कर्म कुत्सितम्। सुनृशंसम् अधर्मिष्ठं तव शौण्डीर्यमानिनः।

kathayiṣyanti lokeṣu puruṣāḥ karma kutsitam. sunṛśaṃsam adharmiṣṭhaṃ tava śauṇḍīryamāninaḥ.

धिक् ते शौर्यं च सत्त्वं च यत् त्वया कथितं तदा। कुलाक्रोशकरं लोके धिक् ते चारित्रम् ईदृशम्।

dhik te śauryaṃ ca sattvaṃ ca yat tvayā kathitaṃ tadā. kulākrośakaraṃ loke dhik te cāritram īdṛśam.

किं शक्यं कर्तुम् एवं हि यज् जवेनैव धावसि। मुहूर्तम् अपि तिष्ठस्व न जीवन् प्रतियास्यसि।

kiṃ śakyaṃ kartum evaṃ hi yaj javenaiva dhāvasi. muhūrtam api tiṣṭhasva na jīvan pratiyāsyasi.

न हि चक्षुःपथं प्राप्य तयोः पार्थिवपुत्रयोः। ससैन्यो ऽपि समर्तःस् त्वं मुहूर्तम् अपि जीवितुम्।

na hi cakṣuḥpathaṃ prāpya tayoḥ pārthivaputrayoḥ. sasainyo 'pi samartaḥs tvaṃ muhūrtam api jīvitum.

न त्वं तयोः शरस्पर्शं सोढुं शक्तः कथं चन। वने प्रज्वलितस्येव स्पर्शम् अग्नेर् विहंगमः।

na tvaṃ tayoḥ śarasparśaṃ soḍhuṃ śaktaḥ kathaṃ cana. vane prajvalitasyeva sparśam agner vihaṃgamaḥ.

साधु कृत्वात्मनः पथ्यं साधु मां मुञ्च रावण। मत्प्रधर्षणरुष्टो हि भ्रात्रा सह पतिर् मम। विधास्यति विनाशाय त्वं मां यदि न मुञ्चसि।

sādhu kṛtvātmanaḥ pathyaṃ sādhu māṃ muñca rāvaṇa. matpradharṣaṇaruṣṭo hi bhrātrā saha patir mama. vidhāsyati vināśāya tvaṃ māṃ yadi na muñcasi.

येन त्वं व्यवसायेन बलान् मां हर्तुम् इच्छसि। व्यवसायः स ते नीच भविष्यति निरर्थकः।

yena tvaṃ vyavasāyena balān māṃ hartum icchasi. vyavasāyaḥ sa te nīca bhaviṣyati nirarthakaḥ.

न ह्य् अहं तम् अपश्यन्ती भर्तारं विबुधोपमम्। उत्सहे शत्रुवशगा प्राणान् धारयितुं चिरम्।

na hy ahaṃ tam apaśyantī bhartāraṃ vibudhopamam. utsahe śatruvaśagā prāṇān dhārayituṃ ciram.

न नूनं चात्मनः श्रेयः पथ्यं वा समवेक्षसे। मृत्युकाले यथा मर्त्यो विपरीतानि सेवते।

na nūnaṃ cātmanaḥ śreyaḥ pathyaṃ vā samavekṣase. mṛtyukāle yathā martyo viparītāni sevate.

मुमूर्षूणां हि सर्वेषां यत् पथ्यं तन् न रोचते। पश्यामीव हि कण्ठे त्वां कालपाशावपाशितम्।

mumūrṣūṇāṃ hi sarveṣāṃ yat pathyaṃ tan na rocate. paśyāmīva hi kaṇṭhe tvāṃ kālapāśāvapāśitam.

यथा चास्मिन् भयस्थाने न बिभेषे दशानन। व्यक्तं हिरण्मयान् हि त्वं संपश्यसि महीरुहान्।

yathā cāsmin bhayasthāne na bibheṣe daśānana. vyaktaṃ hiraṇmayān hi tvaṃ saṃpaśyasi mahīruhān.

नदीं वैरतणीं घोरां रुधिरौघनिवाहिनीम्। खड्गपत्रवनं चैव भीमं पश्यसि रावण।

nadīṃ vairataṇīṃ ghorāṃ rudhiraughanivāhinīm. khaḍgapatravanaṃ caiva bhīmaṃ paśyasi rāvaṇa.

तप्तकाञ्चनपुष्पां च वैदूर्यप्रवरच्छदाम्। द्रक्ष्यसे शाल्मलीं तीक्ष्णाम् आयसैः कण्टकैश् चिताम्।

taptakāñcanapuṣpāṃ ca vaidūryapravaracchadām. drakṣyase śālmalīṃ tīkṣṇām āyasaiḥ kaṇṭakaiś citām.

न हि त्वम् ईदृशं कृत्वा तस्यालीकं महात्मनः। धारितुं शक्ष्यसि चिरं विषं पीत्वेव निर्घृणः।

na hi tvam īdṛśaṃ kṛtvā tasyālīkaṃ mahātmanaḥ. dhārituṃ śakṣyasi ciraṃ viṣaṃ pītveva nirghṛṇaḥ.

बद्धस् त्वं कालपाशेन दुर्निवारेण रावण। क्व गतो लप्स्यसे शर्म भर्तुर् मम महात्मनः।

baddhas tvaṃ kālapāśena durnivāreṇa rāvaṇa. kva gato lapsyase śarma bhartur mama mahātmanaḥ.

निमेषान्तरमात्रेण विना भ्रातरम् आहवे। राक्षसा निहता येन सहस्राणि चतुर्दश।

nimeṣāntaramātreṇa vinā bhrātaram āhave. rākṣasā nihatā yena sahasrāṇi caturdaśa.

स कथं राघवो वीरः सर्वास्त्रकुशलो बली। न त्वां हन्याच् छरैस् तीक्ष्णैर् इष्टभार्यापहारिणम्।

sa kathaṃ rāghavo vīraḥ sarvāstrakuśalo balī. na tvāṃ hanyāc charais tīkṣṇair iṣṭabhāryāpahāriṇam.

एतच् चान्यच् च परुषं वैदेही रावणाङ्कगा। भयशोकसमाविष्टा करुणं विललाप ह।

etac cānyac ca paruṣaṃ vaidehī rāvaṇāṅkagā. bhayaśokasamāviṣṭā karuṇaṃ vilalāpa ha.

तथा भृशार्तां बहु चैव भाषिणीं विललाप पूर्वं करुणं च भामिनीम्। जहार पापस् तरुणीं विवेष्टतीं नृपात्मजाम् आगतगात्रवेपथुम्।

tathā bhṛśārtāṃ bahu caiva bhāṣiṇīṃ vilalāpa pūrvaṃ karuṇaṃ ca bhāminīm. jahāra pāpas taruṇīṃ viveṣṭatīṃ nṛpātmajām āgatagātravepathum.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...