रामायण 3.50 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 50→

[rm-3-50] • 42 श्लोकाः

तम् अल्पजीवितं भूमौ स्फुरन्तं राक्षसाधिपः। ददर्श गृध्रं पतितं समीपे राघवाश्रमात्।

tam alpajīvitaṃ bhūmau sphurantaṃ rākṣasādhipaḥ. dadarśa gṛdhraṃ patitaṃ samīpe rāghavāśramāt.

सा तु ताराधिपमुखी रावणेन समीक्ष्य तम्। गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता।

sā tu tārādhipamukhī rāvaṇena samīkṣya tam. gṛdhrarājaṃ vinihataṃ vilalāpa suduḥkhitā.

निमित्तं लक्षणज्ञानं शकुनिस्वरदर्शनम्। अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां प्रतिदृश्यते।

nimittaṃ lakṣaṇajñānaṃ śakunisvaradarśanam. avaśyaṃ sukhaduḥkheṣu narāṇāṃ pratidṛśyate.

न नूनं राम जानासि महद् व्यसनम् आत्मजः। धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः।

na nūnaṃ rāma jānāsi mahad vyasanam ātmajaḥ. dhāvanti nūnaṃ kākutstha madarthaṃ mṛgapakṣiṇaḥ.

त्राहि माम् अद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना। सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच् छृण्वतां तु यथान्तिके।

trāhi mām adya kākutstha lakṣmaṇeti varāṅganā. susaṃtrastā samākrandac chṛṇvatāṃ tu yathāntike.

तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीम् अनाथवत्। अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः।

tāṃ kliṣṭamālyābharaṇāṃ vilapantīm anāthavat. abhyadhāvata vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ.

तां लताम् इव वेष्टन्तीम् आलिङ्गन्तीं महाद्रुमान्। मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्रवदन् राक्षसाधिपः।

tāṃ latām iva veṣṭantīm āliṅgantīṃ mahādrumān. muñca muñceti bahuśaḥ pravadan rākṣasādhipaḥ.

क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने। जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः।

krośantīṃ rāma rāmeti rāmeṇa rahitāṃ vane. jīvitāntāya keśeṣu jagrāhāntakasaṃnibhaḥ.

प्रधर्षितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम्। जगत् सर्वम् अमर्यादं तमसान्धेन संवृतम्।

pradharṣitāyāṃ vaidehyāṃ babhūva sacarācaram. jagat sarvam amaryādaṃ tamasāndhena saṃvṛtam.

दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दीनां दिव्येन चक्षुषा। कृतं कार्यम् इति श्रीमान् व्याजहार पितामहः।

dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ dīnāṃ divyena cakṣuṣā. kṛtaṃ kāryam iti śrīmān vyājahāra pitāmahaḥ.

प्रहृष्टा व्यथिताश् चासन् सर्वे ते परमर्षयः। दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः।

prahṛṣṭā vyathitāś cāsan sarve te paramarṣayaḥ. dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ daṇḍakāraṇyavāsinaḥ.

स तु तां राम रामेति रुदन्तीं लक्ष्मणेति च। जगामाकाशम् आदाय रावणो राक्षसाधिपः।

sa tu tāṃ rāma rāmeti rudantīṃ lakṣmaṇeti ca. jagāmākāśam ādāya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ.

तप्ताभरणसर्वाङ्गी पीतकौशेयवासनी। रराज राजपुत्री तु विद्युत् सौदामनी यथा।

taptābharaṇasarvāṅgī pītakauśeyavāsanī. rarāja rājaputrī tu vidyut saudāmanī yathā.

उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः। अधिकं परिबभ्राज गिरिर् दीप इवाग्निना।

uddhūtena ca vastreṇa tasyāḥ pītena rāvaṇaḥ. adhikaṃ paribabhrāja girir dīpa ivāgninā.

तस्याः परमकल्याण्यास् ताम्राणि सुरभीणि च। पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम्।

tasyāḥ paramakalyāṇyās tāmrāṇi surabhīṇi ca. padmapatrāṇi vaidehyā abhyakīryanta rāvaṇam.

तस्याः कौशेयम् उद्धूतम् आकाशे कनकप्रभम्। बभौ चादित्यरागेण ताम्रम् अभ्रम् इवातपे।

tasyāḥ kauśeyam uddhūtam ākāśe kanakaprabham. babhau cādityarāgeṇa tāmram abhram ivātape.

तस्यास् तद् विमलं वक्त्रम् आकाशे रावणाङ्कगम्। न रराज विना रामं विनालम् इव पङ्कजम्।

tasyās tad vimalaṃ vaktram ākāśe rāvaṇāṅkagam. na rarāja vinā rāmaṃ vinālam iva paṅkajam.

बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः। सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभम् अव्रणम्। शुक्लैः सुविमलैर् दन्तैः प्रभावद्भिर् अलंकृतम्।

babhūva jaladaṃ nīlaṃ bhittvā candra ivoditaḥ. sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ padmagarbhābham avraṇam. śuklaiḥ suvimalair dantaiḥ prabhāvadbhir alaṃkṛtam.

रुदितं व्यपमृष्टास्त्रं चन्द्रवत् प्रियदर्शनम्। सुनासं चारुताम्रौष्ठम् आकाषे हाटकप्रभम्।

ruditaṃ vyapamṛṣṭāstraṃ candravat priyadarśanam. sunāsaṃ cārutāmrauṣṭham ākāṣe hāṭakaprabham.

राक्षसेन्द्रसमाधूतं तस्यास् तद् वचनं शुभम्। शुशुभे न विना रामं दिवा चन्द्र इवोदितः।

rākṣasendrasamādhūtaṃ tasyās tad vacanaṃ śubham. śuśubhe na vinā rāmaṃ divā candra ivoditaḥ.

सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम्। शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं मणिम् इवाश्रिता।

sā hemavarṇā nīlāṅgaṃ maithilī rākṣasādhipam. śuśubhe kāñcanī kāñcī nīlaṃ maṇim ivāśritā.

सा पद्मगौरी हेमाभा रावणं जनकात्मजा। विद्युद्घनम् इवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा।

sā padmagaurī hemābhā rāvaṇaṃ janakātmajā. vidyudghanam ivāviśya śuśubhe taptabhūṣaṇā.

तस्या भूषणघोषेण वैदेह्या राक्षसाधिपः। बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः।

tasyā bhūṣaṇaghoṣeṇa vaidehyā rākṣasādhipaḥ. babhūva vimalo nīlaḥ saghoṣa iva toyadaḥ.

उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः। सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणीतले।

uttamāṅgacyutā tasyāḥ puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ. sītāyā hriyamāṇāyāḥ papāta dharaṇītale.

सा तु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः। समाधूता दशग्रीवं पुनर् एवाभ्यवर्तत।

sā tu rāvaṇavegena puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ. samādhūtā daśagrīvaṃ punar evābhyavartata.

अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम्। नक्षत्रमालाविमला मेरुं नगम् इवोत्तमम्।

abhyavartata puṣpāṇāṃ dhārā vaiśravaṇānujam. nakṣatramālāvimalā meruṃ nagam ivottamam.

चरणान् नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम्। विद्युन्मण्डलसंकाशं पपात मधुरस्वनम्।

caraṇān nūpuraṃ bhraṣṭaṃ vaidehyā ratnabhūṣitam. vidyunmaṇḍalasaṃkāśaṃ papāta madhurasvanam.

तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम्। प्राशोभयत वैदेही गजं कष्येव काञ्चनी।

tarupravālaraktā sā nīlāṅgaṃ rākṣaseśvaram. prāśobhayata vaidehī gajaṃ kaṣyeva kāñcanī.

तां महोल्काम् इवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा। जहाराकाशम् आविश्य सीतां वैश्रवणानुजः।

tāṃ maholkām ivākāśe dīpyamānāṃ svatejasā. jahārākāśam āviśya sītāṃ vaiśravaṇānujaḥ.

तस्यास् तान्य् अग्निवर्णानि भूषणानि महीतले। सघोषाण्य् अवकीर्यन्त क्षीणास् तारा इवाम्बरात्।

tasyās tāny agnivarṇāni bhūṣaṇāni mahītale. saghoṣāṇy avakīryanta kṣīṇās tārā ivāmbarāt.

तस्याः स्तनान्तराद् भ्रष्टो हारस् ताराधिपद्युतिः। वैदेह्या निपतन् भाति गङ्गेव गगनाच् च्युता।

tasyāḥ stanāntarād bhraṣṭo hāras tārādhipadyutiḥ. vaidehyā nipatan bhāti gaṅgeva gaganāc cyutā.

उत्पात वाताभिहता नानाद्विज गणायुताः। मा भैर् इति विधूताग्रा व्याजह्रुर् इव पादपाः।

utpāta vātābhihatā nānādvija gaṇāyutāḥ. mā bhair iti vidhūtāgrā vyājahrur iva pādapāḥ.

नलिन्यो ध्वस्तकमलास् त्रस्तमीनजले चराः। सखीम् इव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम्।

nalinyo dhvastakamalās trastamīnajale carāḥ. sakhīm iva gatotsāhāṃ śocantīva sma maithilīm.

समन्ताद् अभिसंपत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः। अन्वधावंस् तदा रोषात् सीताच्छायानुगामिनः।

samantād abhisaṃpatya siṃhavyāghramṛgadvijāḥ. anvadhāvaṃs tadā roṣāt sītācchāyānugāminaḥ.

जलप्रपातास्रमुखाः शृङ्गैर् उच्छ्रितबाहवः। सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः।

jalaprapātāsramukhāḥ śṛṅgair ucchritabāhavaḥ. sītāyāṃ hriyamāṇāyāṃ vikrośantīva parvatāḥ.

ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः। प्रविध्वस्तप्रभः श्रीमान् आसीत् पाण्डुरमण्डलः।

hriyamāṇāṃ tu vaidehīṃ dṛṣṭvā dīno divākaraḥ. pravidhvastaprabhaḥ śrīmān āsīt pāṇḍuramaṇḍalaḥ.

नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता। यत्र रामस्य वैदेहीं भार्यां हरति रावणः।

nāsti dharmaḥ kutaḥ satyaṃ nārjavaṃ nānṛśaṃsatā. yatra rāmasya vaidehīṃ bhāryāṃ harati rāvaṇaḥ.

इति सर्वाणि भूतानि गणशः पर्यदेवयन्। वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर् मृगपोतकाः।

iti sarvāṇi bhūtāni gaṇaśaḥ paryadevayan. vitrastakā dīnamukhā rurudur mṛgapotakāḥ.

उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैर् आस्रपाताविलेक्षणाः। सुप्रवेपितगात्राश् च बभूवुर् वनदेवताः।

udvīkṣyodvīkṣya nayanair āsrapātāvilekṣaṇāḥ. supravepitagātrāś ca babhūvur vanadevatāḥ.

विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम्। तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वराम्।

vikrośantīṃ dṛḍhaṃ sītāṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ tathā gatām. tāṃ tu lakṣmaṇa rāmeti krośantīṃ madhurasvarām.

अवेक्षमाणां बहुषो वैदेहीं धरणीतलम्। स ताम् आकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम्। जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनाम्।

avekṣamāṇāṃ bahuṣo vaidehīṃ dharaṇītalam. sa tām ākulakeśāntāṃ vipramṛṣṭaviśeṣakām. jahārātmavināśāya daśagrīvo manasvinām.

ततस् तु सा चारुदती शुचिस्मिता विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली। अपश्यती राघवलक्ष्मणाव् उभौ विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता।

tatas tu sā cārudatī śucismitā vinākṛtā bandhujanena maithilī. apaśyatī rāghavalakṣmaṇāv ubhau vivarṇavaktrā bhayabhārapīḍitā.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...