रामायण 3.49 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 49→

[rm-3-49] • 40 श्लोकाः

इत्य् उक्तस्य यथान्यायं रावणस्य जटायुषा। क्रुद्धस्याग्निनिभाः सर्वा रेजुर् विंशतिदृष्टयः।

ity uktasya yathānyāyaṃ rāvaṇasya jaṭāyuṣā. kruddhasyāgninibhāḥ sarvā rejur viṃśatidṛṣṭayaḥ.

संरक्तनयनः कोपात् तप्तकाञ्चनकुण्डलः। राक्षसेन्द्रो ऽभिदुद्राव पतगेन्द्रम् अमर्षणः।

saṃraktanayanaḥ kopāt taptakāñcanakuṇḍalaḥ. rākṣasendro 'bhidudrāva patagendram amarṣaṇaḥ.

स संप्रहारस् तुमुलस् तयोस् तस्मिन् महावने। बभूव वातोद्धतयोर् मेघयोर् गगने यथा।

sa saṃprahāras tumulas tayos tasmin mahāvane. babhūva vātoddhatayor meghayor gagane yathā.

तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस् तदा। सपक्षयोर् माल्यवतोर् महापर्वतयोर् इव।

tad babhūvādbhutaṃ yuddhaṃ gṛdhrarākṣasayos tadā. sapakṣayor mālyavator mahāparvatayor iva.

ततो नालीकनाराचैस् तीक्ष्णाग्रैश् च विकर्णिभिः। अभ्यवर्षन् महाघोरैर् गृध्रराजं महाबलः।

tato nālīkanārācais tīkṣṇāgraiś ca vikarṇibhiḥ. abhyavarṣan mahāghorair gṛdhrarājaṃ mahābalaḥ.

स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः। जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे।

sa tāni śarajālāni gṛdhraḥ patraratheśvaraḥ. jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇāstrāṇi saṃyuge.

तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः। चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतगसत्तमः।

tasya tīkṣṇanakhābhyāṃ tu caraṇābhyāṃ mahābalaḥ. cakāra bahudhā gātre vraṇān patagasattamaḥ.

अथ क्रोधाद् दशग्रीवो जग्राह दशमार्गणान्। मृत्युदण्डनिभान् घोराञ् शत्रुमर्दनकाङ्क्षया।

atha krodhād daśagrīvo jagrāha daśamārgaṇān. mṛtyudaṇḍanibhān ghorāñ śatrumardanakāṅkṣayā.

स तैर् बाणैर् महावीर्यः पूर्णमुक्तैर् अजिह्मगैः। बिभेद निशितैस् तीक्ष्णैर् गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः।

sa tair bāṇair mahāvīryaḥ pūrṇamuktair ajihmagaiḥ. bibheda niśitais tīkṣṇair gṛdhraṃ ghoraiḥ śilīmukhaiḥ.

स राक्षसरथे पश्यञ् जानकीं बाष्पलोचनाम्। अचिन्तयित्वा बाणांस् तान् राक्षसं समभिद्रवत्।

sa rākṣasarathe paśyañ jānakīṃ bāṣpalocanām. acintayitvā bāṇāṃs tān rākṣasaṃ samabhidravat.

ततो ऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्। चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगेश्वरः।

tato 'sya saśaraṃ cāpaṃ muktāmaṇivibhūṣitam. caraṇābhyāṃ mahātejā babhañja patageśvaraḥ.

तच् चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम्। पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः।

tac cāgnisadṛśaṃ dīptaṃ rāvaṇasya śarāvaram. pakṣābhyāṃ ca mahātejā vyadhunot patageśvaraḥ.

काञ्चनोरश्छदान् दिव्यान् पिशाचवदनान् खरान्। तांश् चास्य जवसंपन्नाञ् जघान समरे बली।

kāñcanoraśchadān divyān piśācavadanān kharān. tāṃś cāsya javasaṃpannāñ jaghāna samare balī.

वरं त्रिवेणुसंपन्नं कामगं पावकार्चिषम्। मणिहेमविचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम्। पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह।

varaṃ triveṇusaṃpannaṃ kāmagaṃ pāvakārciṣam. maṇihemavicitrāṅgaṃ babhañja ca mahāratham. pūrṇacandrapratīkāśaṃ chatraṃ ca vyajanaiḥ saha.

स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः। अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः।

sa bhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ. aṅkenādāya vaidehīṃ papāta bhuvi rāvaṇaḥ.

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम्। साधु साध्व् इति भूतानि गृध्रराजम् अपूजयन्।

dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau rāvaṇaṃ bhagnavāhanam. sādhu sādhv iti bhūtāni gṛdhrarājam apūjayan.

परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम्। उत्पपात पुनर् हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः।

pariśrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jarayā pakṣiyūthapam. utpapāta punar hṛṣṭo maithilīṃ gṛhya rāvaṇaḥ.

तं प्रहृष्टं निधायाङ्के गच्छन्तं जनकात्मजाम्। गृध्रराजः समुत्पत्य जटायुर् इदम् अब्रवीत्।

taṃ prahṛṣṭaṃ nidhāyāṅke gacchantaṃ janakātmajām. gṛdhrarājaḥ samutpatya jaṭāyur idam abravīt.

वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण। अल्पबुद्धे हरस्य् एनां वधाय खलु रक्षसाम्।

vajrasaṃsparśabāṇasya bhāryāṃ rāmasya rāvaṇa. alpabuddhe harasy enāṃ vadhāya khalu rakṣasām.

समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः। विषपानं पिबस्य् एतत् पिपासित इवोदकम्।

samitrabandhuḥ sāmātyaḥ sabalaḥ saparicchadaḥ. viṣapānaṃ pibasy etat pipāsita ivodakam.

अनुबन्धम् अजानन्तः कर्मणाम् अविचक्षणाः। शीघ्रम् एव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि।

anubandham ajānantaḥ karmaṇām avicakṣaṇāḥ. śīghram eva vinaśyanti yathā tvaṃ vinaśiṣyasi.

बद्धस् त्वं कालपाशेन क्व गतस् तस्य मोक्ष्यसे। वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा।

baddhas tvaṃ kālapāśena kva gatas tasya mokṣyase. vadhāya baḍiśaṃ gṛhya sāmiṣaṃ jalajo yathā.

न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण। धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ।

na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa. dharṣaṇaṃ cāśramasyāsya kṣamiṣyete tu rāghavau.

यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम्। तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः।

yathā tvayā kṛtaṃ karma bhīruṇā lokagarhitam. taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ.

युध्यस्व यदि शूरो ऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण। शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस् तथा।

yudhyasva yadi śūro 'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa. śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharas tathā.

परेतकाले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते। विनाशायात्मनो ऽधर्म्यं प्रतिपन्नो ऽसि कर्म तत्।

paretakāle puruṣo yat karma pratipadyate. vināśāyātmano 'dharmyaṃ pratipanno 'si karma tat.

पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान्। कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयम्भूर् भगवान् अपि।

pāpānubandho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tat pumān. kurvīta lokādhipatiḥ svayambhūr bhagavān api.

एवम् उक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस् तस्य रक्षसः। निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान्।

evam uktvā śubhaṃ vākyaṃ jaṭāyus tasya rakṣasaḥ. nipapāta bhṛśaṃ pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān.

तं गृहीत्वा नखैस् तीक्ष्णैर् विरराद समन्ततः। अधिरूढो गजारोहि यथा स्याद् दुष्टवारणम्।

taṃ gṛhītvā nakhais tīkṣṇair virarāda samantataḥ. adhirūḍho gajārohi yathā syād duṣṭavāraṇam.

विरराद नखैर् अस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन्। केशांश् चोत्पाटयाम् आस नखपक्षमुखायुधः।

virarāda nakhair asya tuṇḍaṃ pṛṣṭhe samarpayan. keśāṃś cotpāṭayām āsa nakhapakṣamukhāyudhaḥ.

स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर् मुहुः। अमर्षस्फुरितौष्ठः सन् प्राकम्पत स राक्षसः।

sa tathā gṛdhrarājena kliśyamāno muhur muhuḥ. amarṣasphuritauṣṭhaḥ san prākampata sa rākṣasaḥ.

संपरिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः। तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्छितः।

saṃpariṣvajya vaidehīṃ vāmenāṅkena rāvaṇaḥ. talenābhijaghānārto jaṭāyuṃ krodhamūrchitaḥ.

जटायुस् तम् अतिक्रम्य तुण्डेनास्य खराधिपः। वामबाहून् दश तदा व्यपाहरद् अरिंदमः।

jaṭāyus tam atikramya tuṇḍenāsya kharādhipaḥ. vāmabāhūn daśa tadā vyapāharad ariṃdamaḥ.

ततः क्रुद्धो दशक्रीवः सीताम् उत्सृज्य वीर्यवान्। मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजम् अपोथयत्।

tataḥ kruddho daśakrīvaḥ sītām utsṛjya vīryavān. muṣṭibhyāṃ caraṇābhyāṃ ca gṛdhrarājam apothayat.

ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः। राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च।

tato muhūrtaṃ saṃgrāmo babhūvātulavīryayoḥ. rākṣasānāṃ ca mukhyasya pakṣiṇāṃ pravarasya ca.

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे ऽथ रावणः। पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गम् उद्धृत्य सो ऽच्छिनत्।

tasya vyāyacchamānasya rāmasyārthe 'tha rāvaṇaḥ. pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgam uddhṛtya so 'cchinat.

स छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा। निपपात हतो गृध्रो धरण्याम् अल्पजीवितः।

sa chinnapakṣaḥ sahasā rakṣasā raudrakarmaṇā. nipapāta hato gṛdhro dharaṇyām alpajīvitaḥ.

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्। अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुम् इव दुःखिता।

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam. abhyadhāvata vaidehī svabandhum iva duḥkhitā.

तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सुपाण्डुरोरस्कम् उदारवीर्यम्। ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां जटायुषं शान्तम् इवाग्निदावम्।

taṃ nīlajīmūtanikāśakalpaṃ supāṇḍuroraskam udāravīryam. dadarśa laṅkādhipatiḥ pṛthivyāṃ jaṭāyuṣaṃ śāntam ivāgnidāvam.

ततस् तु तं पत्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम्। पुनः परिष्वज्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजा तदा।

tatas tu taṃ patrarathaṃ mahītale nipātitaṃ rāvaṇavegamarditam. punaḥ pariṣvajya śaśiprabhānanā ruroda sītā janakātmajā tadā.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...