रामायण 3.43 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 43→

[rm-3-43] • 37 श्लोकाः

आर्तस्वरं तु तं भर्तुर् विज्ञाय सदृशं वने। उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम्।

ārtasvaraṃ tu taṃ bhartur vijñāya sadṛśaṃ vane. uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jānīhi rāghavam.

न हि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते। क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम्।

na hi me jīvitaṃ sthāne hṛdayaṃ vāvatiṣṭhate. krośataḥ paramārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam.

आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुम् अर्हसि। तं क्षिप्रम् अभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम्।

ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātum arhasi. taṃ kṣipram abhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam.

रक्षसां वशम् आपन्नं सिंहानाम् इव गोवृषम्। न जगाम तथोक्तस् तु भ्रातुर् आज्ञाय शासनम्।

rakṣasāṃ vaśam āpannaṃ siṃhānām iva govṛṣam. na jagāma tathoktas tu bhrātur ājñāya śāsanam.

तम् उवाच ततस् तत्र कुपिता जनकात्मजा। सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस् त्वम् असि शत्रुवत्।

tam uvāca tatas tatra kupitā janakātmajā. saumitre mitrarūpeṇa bhrātus tvam asi śatruvat.

यस् त्वम् अस्याम् अवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे। इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते।

yas tvam asyām avasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipadyase. icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte.

व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते। तेन तिष्ठसि विस्रब्धस् तम् अपश्यन् महाद्युतिम्।

vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātari nāsti te. tena tiṣṭhasi visrabdhas tam apaśyan mahādyutim.

किं हि संशयम् आपन्ने तस्मिन्न् इह मया भवेत्। कर्तव्यम् इह तिष्ठन्त्या यत् प्रधानस् त्वम् आगतः।

kiṃ hi saṃśayam āpanne tasminn iha mayā bhavet. kartavyam iha tiṣṭhantyā yat pradhānas tvam āgataḥ.

इति ब्रुवाणं वैदेहीं बाष्पशोकपरिप्लुताम्। अब्रवील् लक्ष्मणस् त्रस्तां सीतां मृगवधूम् इव।

iti bruvāṇaṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām. abravīl lakṣmaṇas trastāṃ sītāṃ mṛgavadhūm iva.

देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु। राक्षसेषु पिशाचेषु किंनरेषु मृगेषु च।

devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu. rākṣaseṣu piśāceṣu kiṃnareṣu mṛgeṣu ca.

दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने। यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम्।

dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane. yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam.

अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुम् अर्हसि। न त्वाम् अस्मिन् वने हातुम् उत्सहे राघवं विना।

avadhyaḥ samare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi. na tvām asmin vane hātum utsahe rāghavaṃ vinā.

अनिवार्यं बलं तस्य बलैर् बलवताम् अपि। त्रिभिर् लोकैः समुद्युक्तैः सेश्वरैः सामरैर् अपि।

anivāryaṃ balaṃ tasya balair balavatām api. tribhir lokaiḥ samudyuktaiḥ seśvaraiḥ sāmarair api.

हृदयं निर्वृतं ते ऽस्तु संतापस् त्यज्यताम् अयम्। आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम्।

hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te 'stu saṃtāpas tyajyatām ayam. āgamiṣyati te bhartā śīghraṃ hatvā mṛgottamam.

न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश् चिद् अपि दैवतः। गन्धर्वनगरप्रख्या माया सा तस्य रक्षसः।

na sa tasya svaro vyaktaṃ na kaś cid api daivataḥ. gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ.

न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना। रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुम् इहोत्सहे।

nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā. rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktum ihotsahe.

कृतवैराश् च कल्याणि वयम् एतैर् निशाचरैः। खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति।

kṛtavairāś ca kalyāṇi vayam etair niśācaraiḥ. kharasya nidhane devi janasthānavadhaṃ prati.

राक्षसा विधिना वाचो विसृजन्ति महावने। हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुम् अर्हसि।

rākṣasā vidhinā vāco visṛjanti mahāvane. hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitum arhasi.

लक्ष्मणेनैवम् उक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना। अब्रवीत् परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम्।

lakṣmaṇenaivam uktā tu kruddhā saṃraktalocanā. abravīt paruṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam.

अनार्य करुणारम्भ नृशंस कुलपांसन। अहं तव प्रियं मन्ये तेनैतानि प्रभाषसे।

anārya karuṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana. ahaṃ tava priyaṃ manye tenaitāni prabhāṣase.

नैतच् चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद् भवेत्। त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु।

naitac citraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yad bhavet. tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu.

सुदुष्टस् त्वं वने रामम् एकम् एको ऽनुगच्छसि। मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा।

suduṣṭas tvaṃ vane rāmam ekam eko 'nugacchasi. mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā.

कथम् इन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम्। उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग् जनम्।

katham indīvaraśyāmaṃ rāmaṃ padmanibhekṣaṇam. upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthag janam.

समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस् त्यक्ष्ये न संशयः। रामं विना क्षणम् अपि न हि जीवामि भूतले।

samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃs tyakṣye na saṃśayaḥ. rāmaṃ vinā kṣaṇam api na hi jīvāmi bhūtale.

इत्य् उक्तः परुषं वाक्यं सीतया सोमहर्षणम्। अब्रवील् लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिर् विजितेन्द्रियः।

ity uktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā somaharṣaṇam. abravīl lakṣmaṇaḥ sītāṃ prāñjalir vijitendriyaḥ.

उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम। वाक्यम् अप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि।

uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama. vākyam apratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili.

स्वभावस् त्व् एष नारीणाम् एषु लोकेषु दृश्यते। विमुक्तधर्माश् चपलास् तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः।

svabhāvas tv eṣa nārīṇām eṣu lokeṣu dṛśyate. vimuktadharmāś capalās tīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ.

उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिभूता वनेचराः। न्यायवादी यथा वाक्यम् उक्तो ऽहं परुषं त्वया।

upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ. nyāyavādī yathā vākyam ukto 'haṃ paruṣaṃ tvayā.

धिक् त्वाम् अद्य प्रणश्य त्वं यन् माम् एवं विशङ्कसे। स्त्रीत्वाद् दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम्।

dhik tvām adya praṇaśya tvaṃ yan mām evaṃ viśaṅkase. strītvād duṣṭasvabhāvena guruvākye vyavasthitam.

गमिष्ये यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति ते ऽस्तु वरानने। रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः।

gamiṣye yatra kākutsthaḥ svasti te 'stu varānane. rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ.

निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे। अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनर् आगतः।

nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me. api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punar āgataḥ.

लक्ष्मणेनैवम् उक्ता तु रुदती जनकात्मजा। प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रं बाष्पपरिप्लुता।

lakṣmaṇenaivam uktā tu rudatī janakātmajā. pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā.

गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि विना रामेण लक्ष्मण। आबन्धिष्ये ऽथ वा त्यक्ष्ये विषमे देहम् आत्मनः।

godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa. ābandhiṣye 'tha vā tyakṣye viṣame deham ātmanaḥ.

पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्। न त्व् अहं राघवाद् अन्यं पदापि पुरुषं स्पृशे।

pibāmi vā viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam. na tv ahaṃ rāghavād anyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe.

इति लक्ष्मणम् आक्रुश्य सीता दुःखसमन्विता। पाणिभ्यां रुदती दुःखाद् उदरं प्रजघान ह।

iti lakṣmaṇam ākruśya sītā duḥkhasamanvitā. pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhād udaraṃ prajaghāna ha.

ताम् आर्तरूपां विमना रुदन्तीं सौमित्रिर् आलोक्य विशालनेत्राम्। आश्वासयाम् आस न चैव भर्तुस् तं भ्रातरं किं चिद् उवाच सीता।

tām ārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ saumitrir ālokya viśālanetrām. āśvāsayām āsa na caiva bhartus taṃ bhrātaraṃ kiṃ cid uvāca sītā.

ततस् तु सीताम् अभिवाद्य लक्ष्मणः कृताञ्जलिः किं चिद् अभिप्रणम्य। अवेक्षमाणो बहुशश् च मैथिलीं जगाम रामस्य समीपम् आत्मवान्।

tatas tu sītām abhivādya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjaliḥ kiṃ cid abhipraṇamya. avekṣamāṇo bahuśaś ca maithilīṃ jagāma rāmasya samīpam ātmavān.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...