रामायण 2.66 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 66→

[rm-2-66] • 45 श्लोकाः

अपश्यंस् तु ततस् तत्र पितरं पितुर् आलये। जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुर् आलये।

apaśyaṃs tu tatas tatra pitaraṃ pitur ālaye. jagāma bharato draṣṭuṃ mātaraṃ mātur ālaye.

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम्। उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमानसं।

anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikeyī proṣitaṃ sutam. utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇamānasaṃ.

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम्। भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याश् चरणौ शुभौ।

sa praviśyaiva dharmātmā svagṛhaṃ śrīvivarjitam. bharataḥ prekṣya jagrāha jananyāś caraṇau śubhau.

तं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम्। अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे।

taṃ mūrdhni samupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam. aṅke bharatam āropya praṣṭuṃ samupacakrame.

अद्य ते कति चिद् रात्र्यश् च्युतस्यार्यकवेश्मनः। अपि नाध्वश्रमः शीघ्रं रथेनापततस् तव।

adya te kati cid rātryaś cyutasyāryakaveśmanaḥ. api nādhvaśramaḥ śīghraṃ rathenāpatatas tava.

आर्यकस् ते सुकुशलो युधाजिन् मातुलस् तव। प्रवासाच् च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुम् अर्हसि।

āryakas te sukuśalo yudhājin mātulas tava. pravāsāc ca sukhaṃ putra sarvaṃ me vaktum arhasi.

एवं पृष्ठस् तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः। आचष्ट भरतः सर्वं मात्रे राजीवलोचनः।

evaṃ pṛṣṭhas tu kaikeyyā priyaṃ pārthivanandanaḥ. ācaṣṭa bharataḥ sarvaṃ mātre rājīvalocanaḥ.

अद्य मे सप्तमी रात्रिश् च्युतस्यार्यकवेश्मनः। अम्बायाः कुशली तातो युधाजिन् मातुलश् च मे।

adya me saptamī rātriś cyutasyāryakaveśmanaḥ. ambāyāḥ kuśalī tāto yudhājin mātulaś ca me.

यन् मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परंतपः। परिश्रान्तं पथ्य् अभवत् ततो ऽहं पूर्वम् आगतः।

yan me dhanaṃ ca ratnaṃ ca dadau rājā paraṃtapaḥ. pariśrāntaṃ pathy abhavat tato 'haṃ pūrvam āgataḥ.

राजवाक्यहरैर् दूतैस् त्वर्यमाणो ऽहम् आगतः। यद् अहं प्रष्टुम् इच्छामि तद् अम्बा वक्तुम् अर्हसि।

rājavākyaharair dūtais tvaryamāṇo 'ham āgataḥ. yad ahaṃ praṣṭum icchāmi tad ambā vaktum arhasi.

शून्यो ऽयं शयनीयस् ते पर्यङ्को हेमभूषितः। न चायम् इक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे।

śūnyo 'yaṃ śayanīyas te paryaṅko hemabhūṣitaḥ. na cāyam ikṣvākujanaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti me.

राजा भवति भूयिष्ठम् इहाम्बाया निवेशने। तम् अहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्छन्न् इहागतः।

rājā bhavati bhūyiṣṭham ihāmbāyā niveśane. tam ahaṃ nādya paśyāmi draṣṭum icchann ihāgataḥ.

पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाख्याहि पृच्छतः। आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने।

pitur grahīṣye caraṇau taṃ mamākhyāhi pṛcchataḥ. āhosvid amba jyeṣṭhāyāḥ kausalyāyā niveśane.

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम्। अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता। या गतिः सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः।

taṃ pratyuvāca kaikeyī priyavad ghoram apriyam. ajānantaṃ prajānantī rājyalobhena mohitā. yā gatiḥ sarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ te pitā gataḥ.

तच् छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ् शुचिः। पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः।

tac chrutvā bharato vākyaṃ dharmābhijanavāñ śuciḥ. papāta sahasā bhūmau pitṛśokabalārditaḥ.

ततः शोकेन संवीतः पितुर् मरणदुःखितः। विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः।

tataḥ śokena saṃvītaḥ pitur maraṇaduḥkhitaḥ. vilalāpa mahātejā bhrāntākulitacetanaḥ.

एतत् सुरुचिरं भाति पितुर् मे शयनं पुरा। तद् इदं न विभात्य् अद्य विहीनं तेन धीमता।

etat suruciraṃ bhāti pitur me śayanaṃ purā. tad idaṃ na vibhāty adya vihīnaṃ tena dhīmatā.

तम् आर्तं देवसंकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि। उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदम् अब्रवीत्।

tam ārtaṃ devasaṃkāśaṃ samīkṣya patitaṃ bhuvi. utthāpayitvā śokārtaṃ vacanaṃ cedam abravīt.

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः। त्वद्विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि संमताः।

uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe rājaputra mahāyaśaḥ. tvadvidhā na hi śocanti santaḥ sadasi saṃmatāḥ.

स रुदत्या चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च। जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर् बहुभिर् आवृतः।

sa rudatyā ciraṃ kālaṃ bhūmau viparivṛtya ca. jananīṃ pratyuvācedaṃ śokair bahubhir āvṛtaḥ.

अभिषेक्ष्यति रामं तु राजा यज्ञं नु यक्ष्यति। इत्य् अहं कृतसंकल्पो हृष्टो यात्राम् अयासिषम्।

abhiṣekṣyati rāmaṃ tu rājā yajñaṃ nu yakṣyati. ity ahaṃ kṛtasaṃkalpo hṛṣṭo yātrām ayāsiṣam.

तद् इदं ह्य् अन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम। पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम्।

tad idaṃ hy anyathā bhūtaṃ vyavadīrṇaṃ mano mama. pitaraṃ yo na paśyāmi nityaṃ priyahite ratam.

अम्ब केनात्यगाद् राजा व्याधिना मय्य् अनागते। धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतः स्वयम्।

amba kenātyagād rājā vyādhinā mayy anāgate. dhanyā rāmādayaḥ sarve yaiḥ pitā saṃskṛtaḥ svayam.

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान्। उपजिघ्रेद् धि मां मूर्ध्नि तातः संनम्य सत्वरम्।

na nūnaṃ māṃ mahārājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān. upajighred dhi māṃ mūrdhni tātaḥ saṃnamya satvaram.

क्व स पाणिः सुखस्पर्शस् तातस्याक्लिष्टकर्मणः। येन मां रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णं परिमार्जति।

kva sa pāṇiḥ sukhasparśas tātasyākliṣṭakarmaṇaḥ. yena māṃ rajasā dhvastam abhīkṣṇaṃ parimārjati.

यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो ऽस्मि धीमतः। तस्य मां शीघ्रम् आख्याहि रामस्याक्लिष्ट कर्मणः।

yo me bhrātā pitā bandhur yasya dāso 'smi dhīmataḥ. tasya māṃ śīghram ākhyāhi rāmasyākliṣṭa karmaṇaḥ.

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः। तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर् मम।

pitā hi bhavati jyeṣṭho dharmam āryasya jānataḥ. tasya pādau grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatir mama.

आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्यविक्रमः। पश्चिमं साधु संदेशम् इच्छामि श्रोतुम् आत्मनः।

ārye kim abravīd rājā pitā me satyavikramaḥ. paścimaṃ sādhu saṃdeśam icchāmi śrotum ātmanaḥ.

इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत्। रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च। स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः।

iti pṛṣṭā yathātattvaṃ kaikeyī vākyam abravīt. rāmeti rājā vilapan hā sīte lakṣmaṇeti ca. sa mahātmā paraṃ lokaṃ gato gatimatāṃ varaḥ.

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव। काल धर्मपरिक्षिप्तः पाशैर् इव महागजः।

imāṃ tu paścimāṃ vācaṃ vyājahāra pitā tava. kāla dharmaparikṣiptaḥ pāśair iva mahāgajaḥ.

सिद्धार्थास् तु नरा रामम् आगतं सीतया सह। लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम्।

siddhārthās tu narā rāmam āgataṃ sītayā saha. lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ drakṣyanti punar āgatam.

तच् छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीया प्रियशंसनात्। विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम्।

tac chrutvā viṣasādaiva dvitīyā priyaśaṃsanāt. viṣaṇṇavadano bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram.

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः।

kva cedānīṃ sa dharmātmā kausalyānandavardhanaḥ. lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca samaṃ gataḥ.

तथा पृष्टा यथातत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे। मातास्य युगपद् वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया।

tathā pṛṣṭā yathātattvam ākhyātum upacakrame. mātāsya yugapad vākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā.

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम्। दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः।

sa hi rājasutaḥ putra cīravāsā mahāvanam. daṇḍakān saha vaidehyā lakṣmaṇānucaro gataḥ.

तच् छ्रुत्वा भरतस् त्रस्तो भ्रातुश् चारित्रशङ्कया। स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात् प्रष्टुं समुपचक्रमे।

tac chrutvā bharatas trasto bhrātuś cāritraśaṅkayā. svasya vaṃśasya māhātmyāt praṣṭuṃ samupacakrame.

कच्चिन् न ब्राह्मणवधं हृतं रामेण कस्य चित्। कच्चिन् नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः।

kaccin na brāhmaṇavadhaṃ hṛtaṃ rāmeṇa kasya cit. kaccin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ.

कच्चिन् न परदारान् वा राजपुत्रो ऽभिमन्यते। कस्मात् स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः।

kaccin na paradārān vā rājaputro 'bhimanyate. kasmāt sa daṇḍakāraṇye bhrūṇaheva vivāsitaḥ.

अथास्य चपला माता तत् स्वकर्म यथातथम्। तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे।

athāsya capalā mātā tat svakarma yathātatham. tenaiva strīsvabhāvena vyāhartum upacakrame.

न ब्राह्मणधनं किं चिद् धृतं रामेण कस्य चित्। कश् चिन् नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः। न रामः परदारांश् च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति।

na brāhmaṇadhanaṃ kiṃ cid dhṛtaṃ rāmeṇa kasya cit. kaś cin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ. na rāmaḥ paradārāṃś ca cakṣurbhyām api paśyati.

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम्। याचितस् ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम्।

mayā tu putra śrutvaiva rāmasyaivābhiṣecanam. yācitas te pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam.

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत् तथाकरोत्। रामश् च सहसौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया।

sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā te tat tathākarot. rāmaś ca sahasaumitriḥ preṣitaḥ saha sītayā.

तम् अपश्यन् प्रियं पुत्रं महीपालो महायशाः। पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वम् उपपेदिवान्।

tam apaśyan priyaṃ putraṃ mahīpālo mahāyaśāḥ. putraśokaparidyūnaḥ pañcatvam upapedivān.

त्वया त्व् इदानीं धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम्। त्वत्कृते हि मया सर्वम् इदम् एवंविधं कृतम्।

tvayā tv idānīṃ dharmajña rājatvam avalambyatām. tvatkṛte hi mayā sarvam idam evaṃvidhaṃ kṛtam.

तत् पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर् वसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः। संकाल्य राजानम् अदीनसत्त्वम् आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व।

tat putra śīghraṃ vidhinā vidhijñair vasiṣṭhamukhyaiḥ sahito dvijendraiḥ. saṃkālya rājānam adīnasattvam ātmānam urvyām abhiṣecayasva.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...