रामायण 2.60 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 60→

[rm-2-60] • 19 श्लोकाः

तम् अग्निम् इव संशान्तम् अम्बुहीनम् इवार्णवम्। हतप्रभम् इवादित्यं स्वर्गथं प्रेक्ष्य भूमिपम्।

tam agnim iva saṃśāntam ambuhīnam ivārṇavam. hataprabham ivādityaṃ svargathaṃ prekṣya bhūmipam.

कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता। उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।

kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhaṃ śokakarśitā. upagṛhya śiro rājñaḥ kaikeyīṃ pratyabhāṣata.

सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम्। त्यक्त्वा राजानम् एकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि।

sakāmā bhava kaikeyi bhuṅkṣva rājyam akaṇṭakam. tyaktvā rājānam ekāgrā nṛśaṃse duṣṭacāriṇi.

विहाय मां गतो रामो भर्ता च स्वर्गतो मम। विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुम् उत्सहे।

vihāya māṃ gato rāmo bhartā ca svargato mama. vipathe sārthahīneva nāhaṃ jīvitum utsahe.

भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतम् आत्मनः। इच्छेज् जीवितुम् अन्यत्र कैकेय्यास् त्यक्तधर्मणः।

bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī daivatam ātmanaḥ. icchej jīvitum anyatra kaikeyyās tyaktadharmaṇaḥ.

न लुब्धो बुध्यते दोषान् किं पाकम् इव भक्षयन्। कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणान् कुलं हतम्।

na lubdho budhyate doṣān kiṃ pākam iva bhakṣayan. kubjānimittaṃ kaikeyyā rāghavāṇān kulaṃ hatam.

अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम्। सभार्यं जनकः श्रुत्वा परितप्स्यत्य् अहं यथा।

aniyoge niyuktena rājñā rāmaṃ vivāsitam. sabhāryaṃ janakaḥ śrutvā paritapsyaty ahaṃ yathā.

रामः कमलपत्राक्षो जीवनाशम् इतो गतः। विदेहराजस्य सुता तहा सीता तपस्विनी। दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति।

rāmaḥ kamalapatrākṣo jīvanāśam ito gataḥ. videharājasya sutā tahā sītā tapasvinī. duḥkhasyānucitā duḥkhaṃ vane paryudvijiṣyati.

नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम्। निशम्य नूनं संस्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति।

nadatāṃ bhīmaghoṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām. niśamya nūnaṃ saṃstrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati.

वृद्धश् चैवाल्पपुत्रश् च वैदेहीम् अनिचिन्तयन्। सो ऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम्।

vṛddhaś caivālpaputraś ca vaidehīm anicintayan. so 'pi śokasamāviṣṭo nanu tyakṣyati jīvitam.

तां ततः संपरिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम्। व्यपनिन्युः सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः।

tāṃ tataḥ saṃpariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm. vyapaninyuḥ suduḥkhārtāṃ kausalyāṃ vyāvahārikāḥ.

तैलद्रोण्याम् अथामात्याः संवेश्य जगतीपतिम्। राज्ञः सर्वाण्य् अथादिष्टाश् चक्रुः कर्माण्य् अनन्तरम्।

tailadroṇyām athāmātyāḥ saṃveśya jagatīpatim. rājñaḥ sarvāṇy athādiṣṭāś cakruḥ karmāṇy anantaram.

न तु संकलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः। सर्वज्ञाः कर्तुम् ईषुस् ते ततो रक्षन्ति भूमिपम्।

na tu saṃkalanaṃ rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ. sarvajñāḥ kartum īṣus te tato rakṣanti bhūmipam.

तैलद्रोण्यां तु सचिवैः शायितं तं नराधिपम्। हा मृतो ऽयम् इति ज्ञात्वा स्त्रियस् ताः पर्यदेवयन्।

tailadroṇyāṃ tu sacivaiḥ śāyitaṃ taṃ narādhipam. hā mṛto 'yam iti jñātvā striyas tāḥ paryadevayan.

बाहून् उद्यम्य कृपणा नेत्रप्रस्रवणैर् मुखैः। रुदन्त्यः शोकसंतप्ताः कृपणं पर्यदेवयन्।

bāhūn udyamya kṛpaṇā netraprasravaṇair mukhaiḥ. rudantyaḥ śokasaṃtaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadevayan.

निशानक्षत्रहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता। पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना।

niśānakṣatrahīneva strīva bhartṛvivarjitā. purī nārājatāyodhyā hīnā rājñā mahātmanā.

बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना। शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम्।

bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā. śūnyacatvaraveśmāntā na babhrāja yathāpuram.

गतप्रभा द्यौर् इव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी। पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाकुलमार्गचत्वरा।

gataprabhā dyaur iva bhāskaraṃ vinā vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī. purī babhāse rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhākulamārgacatvarā.

नराश् च नार्यश् च समेत्य संघशो विगर्हमाणा भरतस्य मातरम्। तदा नगर्यां नरदेवसंक्षये बभूवुर् आर्ता न च शर्म लेभिरे।

narāś ca nāryaś ca sametya saṃghaśo vigarhamāṇā bharatasya mātaram. tadā nagaryāṃ naradevasaṃkṣaye babhūvur ārtā na ca śarma lebhire.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...