रामायण 2.52 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 52→

[rm-2-52] • 26 श्लोकाः

प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः। अथाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात्।

pratyāśvasto yadā rājā mohāt pratyāgataḥ punaḥ. athājuhāva taṃ sūtaṃ rāmavṛttāntakāraṇāt.

वृद्धं परमसंतप्तं नवग्रहम् इव द्विपम्। विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुञ्जरम्।

vṛddhaṃ paramasaṃtaptaṃ navagraham iva dvipam. viniḥśvasantaṃ dhyāyantam asvastham iva kuñjaram.

राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम्। अश्रुपूर्णमुखं दीनम् उवाच परमार्तवत्।

rājā tu rajasā sūtaṃ dhvastāṅgaṃ samupasthitam. aśrupūrṇamukhaṃ dīnam uvāca paramārtavat.

क्व नु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलम् उपाश्रितः। सो ऽत्यन्तसुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः। भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत्।

kva nu vatsyati dharmātmā vṛkṣamūlam upāśritaḥ. so 'tyantasukhitaḥ sūta kim aśiṣyati rāghavaḥ. bhūmipālātmajo bhūmau śete katham anāthavat.

यं यान्तम् अनुयान्ति स्म पदाति रथकुञ्जराः। स वत्स्यति कथं रामो विजनं वनम् आश्रितः।

yaṃ yāntam anuyānti sma padāti rathakuñjarāḥ. sa vatsyati kathaṃ rāmo vijanaṃ vanam āśritaḥ.

व्यालैर् मृगैर् आचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम्। कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वनम् उपस्थितौ।

vyālair mṛgair ācaritaṃ kṛṣṇasarpaniṣevitam. kathaṃ kumārau vaidehyā sārdhaṃ vanam upasthitau.

सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया। राजपुत्रौ कथं पादैर् अवरुह्य रथाद् गतौ।

sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā. rājaputrau kathaṃ pādair avaruhya rathād gatau.

सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजौ। वनान्तं प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम्।

siddhārthaḥ khalu sūta tvaṃ yena dṛṣṭau mamātmajau. vanāntaṃ praviśantau tāv aśvināv iva mandaram.

किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः। सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली। आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय।

kim uvāca vaco rāmaḥ kim uvāca ca lakṣmaṇaḥ. sumantra vanam āsādya kim uvāca ca maithilī. āsitaṃ śayitaṃ bhuktaṃ sūta rāmasya kīrtaya.

इति सूतो नरेन्द्रेण चोदितः सज्जमानया। उवाच वाचा राजानं सबाष्पपरिरब्धया।

iti sūto narendreṇa coditaḥ sajjamānayā. uvāca vācā rājānaṃ sabāṣpaparirabdhayā.

अब्रवीन् मां महाराज धर्मम् एवानुपालयन्। अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च।

abravīn māṃ mahārāja dharmam evānupālayan. añjaliṃ rāghavaḥ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca.

सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदितात्मनः। शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः।

sūta madvacanāt tasya tātasya viditātmanaḥ. śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ.

सर्वम् अन्तःपुरं वाच्यं सूत मद् वचनात् त्वया। आरोग्यम् अविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम्।

sarvam antaḥpuraṃ vācyaṃ sūta mad vacanāt tvayā. ārogyam aviśeṣeṇa yathārhaṃ cābhivādanam.

माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम्। देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय।

mātā ca mama kausalyā kuśalaṃ cābhivādanam. devi devasya pādau ca devavat paripālaya.

भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च। सर्वास्व् एव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु।

bharataḥ kuśalaṃ vācyo vācyo madvacanena ca. sarvāsv eva yathānyāyaṃ vṛttiṃ vartasva mātṛṣu.

वक्तव्यश् च महाबाहुर् इक्ष्वाकुकुलनन्दनः। पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय।

vaktavyaś ca mahābāhur ikṣvākukulanandanaḥ. pitaraṃ yauvarājyastho rājyastham anupālaya.

इत्य् एवं मां महाराज ब्रुवन्न् एव महायशाः। रामो राजीवताम्राक्षो भृशम् अश्रूण्य् अवर्तयत्।

ity evaṃ māṃ mahārāja bruvann eva mahāyaśāḥ. rāmo rājīvatāmrākṣo bhṛśam aśrūṇy avartayat.

लक्ष्मणस् तु सुसंक्रुद्धो निःश्वसन् वाक्यम् अब्रवीत्। केनायम् अपराधेन राजपुत्रो विवासितः।

lakṣmaṇas tu susaṃkruddho niḥśvasan vākyam abravīt. kenāyam aparādhena rājaputro vivāsitaḥ.

यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम्। वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम्। रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये।

yadi pravrājito rāmo lobhakāraṇakāritam. varadānanimittaṃ vā sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam. rāmasya tu parityāge na hetum upalakṣaye.

असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं बुद्धिलाघवात्। जनयिष्यति संक्रोशं राघवस्य विवासनम्।

asamīkṣya samārabdhaṃ viruddhaṃ buddhilāghavāt. janayiṣyati saṃkrośaṃ rāghavasya vivāsanam.

अहं तावन् महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये। भ्राता भर्ता च बन्धुश् च पिता च मम राघवः।

ahaṃ tāvan mahārāje pitṛtvaṃ nopalakṣaye. bhrātā bhartā ca bandhuś ca pitā ca mama rāghavaḥ.

सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम्। सर्वलोको ऽनुरज्येत कथं त्वानेन कर्मणा।

sarvalokapriyaṃ tyaktvā sarvalokahite ratam. sarvaloko 'nurajyeta kathaṃ tvānena karmaṇā.

जानकी तु महाराज निःश्वसन्ती तपस्विनी। भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता।

jānakī tu mahārāja niḥśvasantī tapasvinī. bhūtopahatacitteva viṣṭhitā vṛṣmṛtā sthitā.

अदृष्टपूर्वव्यसना राजपुत्री यशस्विनी। तेन दुःखेन रुदती नैव मां किं चिद् अब्रवीत्।

adṛṣṭapūrvavyasanā rājaputrī yaśasvinī. tena duḥkhena rudatī naiva māṃ kiṃ cid abravīt.

उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता। मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा।

udvīkṣamāṇā bhartāraṃ mukhena pariśuṣyatā. mumoca sahasā bāṣpaṃ māṃ prayāntam udīkṣya sā.

तथैव रामो ऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितो ऽभवल् लक्ष्मणबाहुपालितः। तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम्।

tathaiva rāmo 'śrumukhaḥ kṛtāñjaliḥ sthito 'bhaval lakṣmaṇabāhupālitaḥ. tathaiva sītā rudatī tapasvinī nirīkṣate rājarathaṃ tathaiva mām.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...