रामायण 2.51 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 51→

[rm-2-51] • 30 श्लोकाः

कथयित्वा सुदुःखार्तः सुमन्त्रेण चिरं सह। रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः।

kathayitvā suduḥkhārtaḥ sumantreṇa ciraṃ saha. rāme dakṣiṇa kūlasthe jagāma svagṛhaṃ guhaḥ.

अनुज्ञातः सुमन्त्रो ऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्। अयोध्याम् एव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः।

anujñātaḥ sumantro 'tha yojayitvā hayottamān. ayodhyām eva nagarīṃ prayayau gāḍhadurmanāḥ.

स वनानि सुगन्धीनि सरितश् च सरांसि च। पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च।

sa vanāni sugandhīni saritaś ca sarāṃsi ca. paśyann atiyayau śīghraṃ grāmāṇi nagarāṇi ca.

ततः सायाह्नसमये तृतीये ऽहनि सारथिः। अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह।

tataḥ sāyāhnasamaye tṛtīye 'hani sārathiḥ. ayodhyāṃ samanuprāpya nirānandāṃ dadarśa ha.

स शून्याम् इव निःशब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः। सुमन्त्रश् चिन्तयाम् आस शोकवेगसमाहतः।

sa śūnyām iva niḥśabdāṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ. sumantraś cintayām āsa śokavegasamāhataḥ.

कच्चिन् न सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा। रामसंतापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी। इति चिन्तापरः सूतस् त्वरितः प्रविवेश ह।

kaccin na sagajā sāśvā sajanā sajanādhipā. rāmasaṃtāpaduḥkhena dagdhā śokāgninā purī. iti cintāparaḥ sūtas tvaritaḥ praviveśa ha.

सुमन्त्रम् अभियान्तं तं शतशो ऽथ सहस्रशः। क्व राम इति पृच्छन्तः सूतम् अभ्यद्रवन् नराः।

sumantram abhiyāntaṃ taṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ. kva rāma iti pṛcchantaḥ sūtam abhyadravan narāḥ.

तेषां शशंस गङ्गायाम् अहम् आपृच्छ्य राघवम्। अनुज्ञातो निवृत्तो ऽस्मि धार्मिकेण महात्मना।

teṣāṃ śaśaṃsa gaṅgāyām aham āpṛcchya rāghavam. anujñāto nivṛtto 'smi dhārmikeṇa mahātmanā.

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः। अहो धिग् इति निःश्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः।

te tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ. aho dhig iti niḥśvasya hā rāmeti ca cukruśuḥ.

शुश्राव च वचस् तेषां वृन्दं वृन्दं च तिष्ठताम्। हताः स्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्।

śuśrāva ca vacas teṣāṃ vṛndaṃ vṛndaṃ ca tiṣṭhatām. hatāḥ sma khalu ye neha paśyāma iti rāghavam.

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च। न द्रक्ष्यामः पुनर् जातु धार्मिकं रामम् अन्तरा।

dānayajñavivāheṣu samājeṣu mahatsu ca. na drakṣyāmaḥ punar jātu dhārmikaṃ rāmam antarā.

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्। इति रामेण नगरं पितृवत् परिपालितम्।

kiṃ samarthaṃ janasyāsya kiṃ priyaṃ kiṃ sukhāvaham. iti rāmeṇa nagaraṃ pitṛvat paripālitam.

वातायनगतानां च स्त्रीणाम् अन्वन्तरापणम्। रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्।

vātāyanagatānāṃ ca strīṇām anvantarāpaṇam. rāmaśokābhitaptānāṃ śuśrāva paridevanam.

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः। यत्र राजा दशरथस् तद् एवोपययौ गृहम्।

sa rājamārgamadhyena sumantraḥ pihitānanaḥ. yatra rājā daśarathas tad evopayayau gṛham.

सो ऽवतीर्य रथाच् छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च। कक्ष्याः सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः।

so 'vatīrya rathāc chīghraṃ rājaveśma praviśya ca. kakṣyāḥ saptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ.

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यस् ततस् ततः। रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्।

tato daśarathastrīṇāṃ prāsādebhyas tatas tataḥ. rāmaśokābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam.

सह रामेण निर्यातो विना रामम् इहागतः। सूतः किं नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति।

saha rāmeṇa niryāto vinā rāmam ihāgataḥ. sūtaḥ kiṃ nāma kausalyāṃ śocantīṃ prativakṣyati.

यथा च मन्ये दुर्जीवम् एवं न सुकरं ध्रुवम्। आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति।

yathā ca manye durjīvam evaṃ na sukaraṃ dhruvam. ācchidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati.

सत्य रूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन्। प्रदीप्तम् इव शोकेन विवेश सहसा गृहम्।

satya rūpaṃ tu tadvākyaṃ rājñaḥ strīṇāṃ niśāmayan. pradīptam iva śokena viveśa sahasā gṛham.

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनम् आतुलम्। पुत्रशोकपरिद्यूनम् अपश्यत् पाण्डरे गृहे।

sa praviśyāṣṭamīṃ kakṣyāṃ rājānaṃ dīnam ātulam. putraśokaparidyūnam apaśyat pāṇḍare gṛhe.

अभिगम्य तम् आसीनं नरेन्द्रम् अभिवाद्य च। सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्।

abhigamya tam āsīnaṃ narendram abhivādya ca. sumantro rāmavacanaṃ yathoktaṃ pratyavedayat.

स तूष्णीम् एव तच् छ्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः। मूर्छितो न्यपतद् भूमौ रामशोकाभिपीडितः।

sa tūṣṇīm eva tac chrutvā rājā vibhrānta cetanaḥ. mūrchito nyapatad bhūmau rāmaśokābhipīḍitaḥ.

ततो ऽन्तःपुरम् आविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ। उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ।

tato 'ntaḥpuram āviddhaṃ mūrchite pṛthivīpatau. uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patite kṣitau.

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्। उत्थापयाम् आस तदा वचनं चेदम् अब्रवीत्।

sumitrayā tu sahitā kausalyā patitaṃ patim. utthāpayām āsa tadā vacanaṃ cedam abravīt.

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः। वनवासाद् अनुप्राप्तं कस्मान् न प्रतिभाषसे।

imaṃ tasya mahābhāga dūtaṃ duṣkarakāriṇaḥ. vanavāsād anuprāptaṃ kasmān na pratibhāṣase.

अद्येमम् अनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव। उत्तिष्ठ सुकृतं ते ऽस्तु शोके न स्यात् सहायता।

adyemam anayaṃ kṛtvā vyapatrapasi rāghava. uttiṣṭha sukṛtaṃ te 'stu śoke na syāt sahāyatā.

देव यस्या भयाद् रामं नानुपृच्छसि सारथिम्। नेह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।

deva yasyā bhayād rāmaṃ nānupṛcchasi sārathim. neha tiṣṭhati kaikeyī viśrabdhaṃ pratibhāṣyatām.

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा। धरण्यां निपपाताशु बाष्पविप्लुतभाषिणी।

sā tathoktvā mahārājaṃ kausalyā śokalālasā. dharaṇyāṃ nipapātāśu bāṣpaviplutabhāṣiṇī.

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि। पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः सस्वरं रुरुदुः स्त्रियः।

evaṃ vilapatīṃ dṛṣṭvā kausalyāṃ patitāṃ bhuvi. patiṃ cāvekṣya tāḥ sarvāḥ sasvaraṃ ruruduḥ striyaḥ.

ततस् तम् अन्तःपुरनादम् उत्थितं समीक्ष्य वृद्धास् तरुणाश् च मानवाः। स्त्रियश् च सर्वा रुरुदुः समन्ततः पुरं तदासीत् पुनर् एव संकुलम्।

tatas tam antaḥpuranādam utthitaṃ samīkṣya vṛddhās taruṇāś ca mānavāḥ. striyaś ca sarvā ruruduḥ samantataḥ puraṃ tadāsīt punar eva saṃkulam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...