रामायण 2.110 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अयोध्या काण्ड→

←अध्याय 110→

[rm-2-110] • 52 श्लोकाः

सा त्व् एवम् उक्ता वैदेही अनसूयान् असूयया। प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुम् उपचक्रमे।

sā tv evam uktā vaidehī anasūyān asūyayā. pratipūjya vaco mandaṃ pravaktum upacakrame.

नैतद् आश्चर्यम् आर्याया यन् मां त्वम् अनुभाषसे। विदितं तु ममाप्य् एतद् यथा नार्याः पतिर् गुरुः।

naitad āścaryam āryāyā yan māṃ tvam anubhāṣase. viditaṃ tu mamāpy etad yathā nāryāḥ patir guruḥ.

यद्य् अप्य् एष भवेद् भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जितः। अद्वैधम् उपवर्तव्यस् तथाप्य् एष मया भवेत्।

yady apy eṣa bhaved bhartā mamārye vṛttavarjitaḥ. advaidham upavartavyas tathāpy eṣa mayā bhavet.

किं पुनर् यो गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः। स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवर्ती पितृ प्रियः।

kiṃ punar yo guṇaślāghyaḥ sānukrośo jitendriyaḥ. sthirānurāgo dharmātmā mātṛvartī pitṛ priyaḥ.

यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः। ताम् एव नृपनारीणाम् अन्यासाम् अपि वर्तते।

yāṃ vṛttiṃ vartate rāmaḥ kausalyāyāṃ mahābalaḥ. tām eva nṛpanārīṇām anyāsām api vartate.

सकृद् दृष्टास्व् अपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः। मातृवद् वर्तते वीरो मानम् उत्सृज्य धर्मवित्।

sakṛd dṛṣṭāsv api strīṣu nṛpeṇa nṛpavatsalaḥ. mātṛvad vartate vīro mānam utsṛjya dharmavit.

आगच्छन्त्याश् च विजनं वनम् एवं भयावहम्। समाहितं हि मे श्वश्र्वा हृदये यत् स्थितं मम।

āgacchantyāś ca vijanaṃ vanam evaṃ bhayāvaham. samāhitaṃ hi me śvaśrvā hṛdaye yat sthitaṃ mama.

प्राणिप्रदानकाले च यत् पुरा त्व् अग्निसंनिधौ। अनुशिष्टा जनन्यास्मि वाक्यं तद् अपि मे धृतम्।

prāṇipradānakāle ca yat purā tv agnisaṃnidhau. anuśiṣṭā jananyāsmi vākyaṃ tad api me dhṛtam.

नवीकृतं तु तत् सर्वं वाक्यैस् ते धर्मचारिणि। पतिशुश्रूषणान् नार्यास् तपो नान्यद् विधीयते।

navīkṛtaṃ tu tat sarvaṃ vākyais te dharmacāriṇi. patiśuśrūṣaṇān nāryās tapo nānyad vidhīyate.

सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते। तथा वृत्तिश् च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम्।

sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate. tathā vṛttiś ca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam.

वरिष्ठा सर्वनारीणाम् एषा च दिवि देवता। रोहिणी च विना चन्द्रं मुहूर्तम् अपि दृश्यते।

variṣṭhā sarvanārīṇām eṣā ca divi devatā. rohiṇī ca vinā candraṃ muhūrtam api dṛśyate.

एवंविधाश् च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः। देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा।

evaṃvidhāś ca pravarāḥ striyo bhartṛdṛḍhavratāḥ. devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā.

ततो ऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः। शिरस्य् आघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्य् उत।

tato 'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vacaḥ. śirasy āghrāya covāca maithilīṃ harṣayanty uta.

नियमैर् विविधैर् आप्तं तपो हि महद् अस्ति मे। तत् संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते।

niyamair vividhair āptaṃ tapo hi mahad asti me. tat saṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucivrate.

उपपन्नं च युक्तं च वचनं तव मैथिलि। प्रीता चास्म्य् उचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे। कृतम् इत्य् अब्रवीत् सीता तपोबलसमन्विताम्।

upapannaṃ ca yuktaṃ ca vacanaṃ tava maithili. prītā cāsmy ucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me. kṛtam ity abravīt sītā tapobalasamanvitām.

सा त्व् एवम् उक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराभवत्। सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्य् अहम्।

sā tv evam uktā dharmajñā tayā prītatarābhavat. saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomy aham.

इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रम् आभरणानि च। अङ्गरागं च वैदेहि महार्हम् अनुलेपनम्।

idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastram ābharaṇāni ca. aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārham anulepanam.

मया दत्तम् इदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्। अनुरूपम् असंक्लिष्टं नित्यम् एव भविष्यति।

mayā dattam idaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet. anurūpam asaṃkliṣṭaṃ nityam eva bhaviṣyati.

अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे। शोभयिष्यामि भर्तारं यथा श्रीर् विष्णुम् अव्ययम्।

aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje. śobhayiṣyāmi bhartāraṃ yathā śrīr viṣṇum avyayam.

सा वस्त्रम् अङ्गरागं च भूषणानि स्रजस् तथा। मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानम् अनुत्तमम्।

sā vastram aṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajas tathā. maithilī pratijagrāha prītidānam anuttamam.

प्रतिगृह्य च तत् सीता प्रीतिदानं यशस्विनी। श्लिष्टाञ्जलिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम्।

pratigṛhya ca tat sītā prītidānaṃ yaśasvinī. śliṣṭāñjalipuṭā dhīrā samupāsta tapodhanām.

तथा सीताम् उपासीनाम् अनसूया दृढव्रता। वचनं प्रष्टुम् आरेभे कथां कां चिद् अनुप्रियाम्।

tathā sītām upāsīnām anasūyā dṛḍhavratā. vacanaṃ praṣṭum ārebhe kathāṃ kāṃ cid anupriyām.

स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वम् अनेन यशस्विना। राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिम् उपागता।

svayaṃvare kila prāptā tvam anena yaśasvinā. rāghaveṇeti me sīte kathā śrutim upāgatā.

तां कथां श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण च मैथिलि। यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन् मे त्वं वक्तुम् अर्हसि।

tāṃ kathāṃ śrotum icchāmi vistareṇa ca maithili. yathānubhūtaṃ kārtsnyena tan me tvaṃ vaktum arhasi.

एवम् उक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम्। श्रूयताम् इति चोक्त्वा वै कथयाम् आस तां कथाम्।

evam uktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm. śrūyatām iti coktvā vai kathayām āsa tāṃ kathām.

मिथिलाधिपतिर् वीरो जनको नाम धर्मवित्। क्षत्रधर्मण्य् अभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम्।

mithilādhipatir vīro janako nāma dharmavit. kṣatradharmaṇy abhirato nyāyataḥ śāsti medinīm.

तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम्। अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता।

tasya lāṅgalahastasya karṣataḥ kṣetramaṇḍalam. ahaṃ kilotthitā bhittvā jagatīṃ nṛpateḥ sutā.

स मां दृष्ट्वा नरपतिर् मुष्टिविक्षेपतत्परः। पांशु गुण्ठित सर्वाङ्गीं विस्मितो जनको ऽभवत्।

sa māṃ dṛṣṭvā narapatir muṣṭivikṣepatatparaḥ. pāṃśu guṇṭhita sarvāṅgīṃ vismito janako 'bhavat.

अनपत्येन च स्नेहाद् अङ्कम् आरोप्य च स्वयम्। ममेयं तनयेत्य् उक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः।

anapatyena ca snehād aṅkam āropya ca svayam. mameyaṃ tanayety uktvā sneho mayi nipātitaḥ.

अन्तरिक्षे च वाग् उक्ताप्रतिमा मानुषी किल। एवम् एतन् नरपते धर्मेण तनया तव।

antarikṣe ca vāg uktāpratimā mānuṣī kila. evam etan narapate dharmeṇa tanayā tava.

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः। अवाप्तो विपुलाम् ऋद्धिं माम् अवाप्य नराधिपः।

tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipaḥ. avāpto vipulām ṛddhiṃ mām avāpya narādhipaḥ.

दत्त्वा चास्मीष्टवद् देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा। तया संभाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात्।

dattvā cāsmīṣṭavad devyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā. tayā saṃbhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt.

पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता। चिन्ताम् अभ्यगमद् दीनो वित्तनाशाद् इवाधनः।

patisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā. cintām abhyagamad dīno vittanāśād ivādhanaḥ.

सदृशाच् चापकृष्टाच् च लोके कन्यापिता जनात्। प्रधर्षणाम् अवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि।

sadṛśāc cāpakṛṣṭāc ca loke kanyāpitā janāt. pradharṣaṇām avāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi.

तां धर्षणाम् अदूरस्थां संदृश्यात्मनि पार्थिवः। चिन्न्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथ।

tāṃ dharṣaṇām adūrasthāṃ saṃdṛśyātmani pārthivaḥ. cinntārṇavagataḥ pāraṃ nāsasādāplavo yatha.

अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छत् स चिन्तयन्। सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम।

ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchat sa cintayan. sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpālaḥ patiṃ mama.

तस्य बुद्धिर् इयं जाता चिन्तयानस्य संततम्। स्वयं वरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः।

tasya buddhir iyaṃ jātā cintayānasya saṃtatam. svayaṃ varaṃ tanūjāyāḥ kariṣyāmīti dhīmataḥ.

महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना। दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षय्य सायकौ।

mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā. dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayya sāyakau.

असंचाल्यं मनुष्यैश् च यत्नेनापि च गौरवात्। तन् न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्व् अपि नराधिपाः।

asaṃcālyaṃ manuṣyaiś ca yatnenāpi ca gauravāt. tan na śaktā namayituṃ svapneṣv api narādhipāḥ.

तद् धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना। समवाये नरेन्द्राणां पूर्वम् आमन्त्र्य पार्थिवान्।

tad dhanuḥ prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā. samavāye narendrāṇāṃ pūrvam āmantrya pārthivān.

इदं च धनुर् उद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः। तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः।

idaṃ ca dhanur udyamya sajyaṃ yaḥ kurute naraḥ. tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ.

तच् च दृष्ट्वा धनुःश्रेष्ठं गौरवाद् गिरिसंनिभम्। अभिवाद्य नृपा जग्मुर् अशक्तास् तस्य तोलने।

tac ca dṛṣṭvā dhanuḥśreṣṭhaṃ gauravād girisaṃnibham. abhivādya nṛpā jagmur aśaktās tasya tolane.

सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवो ऽयं महाद्युतिः। विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः।

sudīrghasya tu kālasya rāghavo 'yaṃ mahādyutiḥ. viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ.

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः। विश्वामित्रस् तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः।

lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmaḥ satyaparākramaḥ. viśvāmitras tu dharmātmā mama pitrā supūjitaḥ.

प्रोवाच पितरं तत्र राघवो रामलक्ष्मणौ। सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकाङ्क्षिणौ। इत्य् उक्तस् तेन विप्रेण तद् धनुः समुपानयत्।

provāca pitaraṃ tatra rāghavo rāmalakṣmaṇau. sutau daśarathasyemau dhanurdarśanakāṅkṣiṇau. ity uktas tena vipreṇa tad dhanuḥ samupānayat.

निमेषान्तरमात्रेण तद् आनम्य स वीर्यवान्। ज्यां समारोप्य झटिति पूरयाम् आस वीर्यवान्।

nimeṣāntaramātreṇa tad ānamya sa vīryavān. jyāṃ samāropya jhaṭiti pūrayām āsa vīryavān.

तेन पूरयता वेगान् मध्ये भग्नं द्विधा धनुः। तस्य शब्दो ऽभवद् भीमः पतितस्याशनेर् इव।

tena pūrayatā vegān madhye bhagnaṃ dvidhā dhanuḥ. tasya śabdo 'bhavad bhīmaḥ patitasyāśaner iva.

ततो ऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसंधिना। उद्यता दातुम् उद्यम्य जलभाजनम् उत्तमम्।

tato 'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisaṃdhinā. udyatā dātum udyamya jalabhājanam uttamam.

दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः। अविज्ञाय पितुश् छन्दम् अयोध्याधिपतेः प्रभोः।

dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghavaḥ. avijñāya pituś chandam ayodhyādhipateḥ prabhoḥ.

ततः श्वशुरम् आमन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम्। मम पित्रा अहं दत्ता रामाय विदितात्मने।

tataḥ śvaśuram āmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam. mama pitrā ahaṃ dattā rāmāya viditātmane.

मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना। भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम्।

mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā. bhāryārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam.

एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन् स्वयं वरे। अनुरक्ता च धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम्।

evaṃ dattāsmi rāmāya tadā tasmin svayaṃ vare. anuraktā ca dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...