निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना। विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत्। घोरे मनुष्यदेहानाम् आजौ गजवरक्षये। यत् तत् कर्णे हते पार्थः सिंहनादम् अथाकरोत्। तदा तव सुतान् राजन् प्राविशत् सुमहद् भयम्। न संधातुम् अनीकानि न चैवाथ पराक्रमे। आसीद् बुद्धिर् हते कर्णे तव योधस्य कस्य चित्। वणिजो नावि भिन्नायाम् अगाधे विप्लवा इव। अपारे पारम् इच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना। सूतपुत्रे हते राजन् वित्रस्ताः शरविक्षताः। अनाथा नाथम् इच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव। भग्नशृङ्गा इव वृषाः शीर्णदंष्ट्रा इवोरगाः। प्रत्युपायाम सायाह्ने निर्जिताः सव्यसाचिना। हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ता निशितैः शरैः। सूतपुत्रे हते राजन् पुत्रास् ते प्राद्रवन् भयात्। विशस्त्रकवचाः सर्वे कांदिशीका विचेतसः। अन्योन्यम् अभिनिघ्नन्तो वीक्षमाणा भयार्दिताः। माम् एव नूनं बीभत्सुर् माम् एव च वृकोदरः। अभियातीति मन्वानाः पेतुर् मम्लुश् च भारत। हयान् अन्ये गजान् अन्ये रथान् अन्ये महारथाः। आरुह्य जवसंपन्नान् पादातान् प्रजहुर् भयात्। कुञ्जरैः स्यन्दना भग्नाः सादिनश् च महारथैः। पदातिसंघाश् चाश्वौघैः पलायद्भिर् भृशं हताः। व्यालतस्करसंकीर्णे सार्थहीना यथा वने। तथा त्वदीया निहते सूतपुत्रे तदाभवन्। हतारोहास् तथा नागाश् छिन्नहस्तास् तथापरे। सर्वं पार्थमयं लोकम् अपश्यन् वै भयार्दिताः। तान् प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान् भीमसेनभयार्दितान्। दुर्योधनो ऽथ स्वं सूतं हाहाकृत्वेदम् अब्रवीत्। नातिक्रमिष्यते पार्थो धनुष्पाणिम् अवस्थितम्। जघने युध्यमानं मां तूर्णम् अश्वान् प्रचोदय। समरे युध्यमानं हि कौन्तेयो मां धनंजयः। नोत्सहेताभ्यतिक्रान्तुं वेलाम् इव महार्णवः। अद्यार्जुनं सगोविन्दं मानिनं च वृकोदरम्। निहत्य शिष्टाञ् शत्रूंश् च कर्णस्यानृण्यम् आप्नुयाम्। तच् छ्रुत्वा कुरुराजस्य शूरार्यसदृशं वचः। सूतो हेमपरिच्छन्नाञ् शनैर् अश्वान् अचोदयत्। गजाश्वरथहीनास् तु पादाताश् चैव मारिष। पञ्चविंशतिसाहस्राः प्राद्रवञ् शनकैर् इव। तान् भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश् च पार्षतः। बलेन चतुरङ्गेण परिक्षिप्याहनच् छरैः। प्रत्ययुध्यन्त ते सर्वे भीमसेनं सपार्षतम्। पार्थपार्षतयोश् चान्ये जगृहुस् तत्र नामनी। अक्रुध्यत रणे भीमस् तैर् मृधे प्रत्यवस्थितैः। सो ऽवतीर्य रथात् तूर्णं गदापाणिर् अयुध्यत। न तान् रथस्थो भूमिष्ठान् धर्मापेक्षी वृकोदरः। योधयाम् आस कौन्तेयो भुजवीर्यं समाश्रितः। जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम्। न्यवधीत् तावकान् सर्वान् दण्डपाणिर् इवान्तकः। पदातयो हि संरब्धास् त्यक्तजीवितबान्धवाः। भीमम् अभ्यद्रवन् संख्ये पतंगा ज्वलनं यथा। आसाद्य भीमसेनं ते संरब्धा युद्धदुर्मदाः। विनेशुः सहसा दृष्ट्वा भूतग्रामा इवान्तकम्। श्येनवद् व्यचरद् भीमः खड्गेन गदया तथा। पञ्चविंशतिसाहस्रांस् तावकानाम् अपोथयत्। हत्वा तत् पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः। धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य पुनस् तस्थौ महाबलः। धनंजयो रथानीकम् अन्वपद्यत वीर्यवान्। माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश् च महाबलः। जवेनाभ्यपतन् हृष्टा घ्नन्तो दौर्योधनं बलम्। तस्याश्ववारान् सुबहूंस् ते निहत्य शितैः शरैः। तम् अन्वधावंस् त्वरितास् तत्र युद्धम् अवर्तत। ततो धनंजयो राजन् रथानीकम् अगाहत। विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं व्याक्षिपन् धनुः। कृष्णसारथिम् आयान्तं दृष्ट्वा श्वेतहयं रथम्। अर्जुनं चापि योद्धारं त्वदीयाः प्राद्रवन् भयात्। विप्रहीनरथाश्वाश् च शरैश् च परिवारिताः। पञ्चविंशतिसाहस्राः पार्थम् आर्छन् पदातयः। हत्वा तत् पुरुषानीकं पाञ्चालानां महारथः। भीमसेनं पुरस्कृत्य न चिरात् प्रत्यदृश्यत। महाधनुर्धरः श्रीमान् अमित्रगणमर्दनः। पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महायशाः। पारावतसवर्णाश्वं कोविदारवरध्वजम्। धृष्टद्युम्नं रणे दृष्ट्वा त्वदीयाः प्राद्रवन् भयात्। गान्धारराजं शीघ्रास्त्रम् अनुसृत्य यशस्विनौ। नचिरात् प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रौ ससात्यकी। चेकितानः शिखण्डी च द्रौपदेयाश् च मारिष। हत्वा त्वदीयं सुमहत् सैन्यं शङ्खान् अथाधमन्। ते सर्वे तावकान् प्रेक्ष्य द्रवतो वै पराङ्मुखान्। अभ्यधावन्त निघ्नन्तो वृषाञ् जित्वा वृषा इव। सेनावशेषं तं दृष्ट्वा तव पुत्रस्य पाण्डवः। व्यवस्थितं सव्यसाची चुक्रोध बलवन् नृप। तत एनं शरै राजन् सहसा समवाकिरत्। रजसा चोद्गतेनाथ न स्म किं चन दृश्यते। अन्धकारीकृते लोके शरीभूते महीतले। दिशः सर्वा महाराज तावकाः प्राद्रवन् भयात्। भज्यमानेषु सैन्येषु कुरुराजो विशां पते। परेषाम् आत्मनश् चैव समन्तात् समुपाद्रवत्। ततो दुर्योधनः सर्वान् आजुहावाथ पाण्डवान्। युद्धाय भरतश्रेष्ठ देवान् इव पुरा बलिः। त एनम् अभिगर्जन्तं सहिताः समुपाद्रवन्। नानाशस्त्रसृजः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर् मुहुः। दुर्योधनो ऽप्य् असंभ्रान्तस् तान् अरीन् व्यधमच् छरैः। तत्राद्भुतम् अपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्। यद् एनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुर् अतिवर्तितुम्। नातिदूरापयातं तु कृतबुद्धिं पलायने। दुर्योधनः स्वकं सैन्यम् अपश्यद् भृशविक्षतम्। ततो ऽवस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस् तवात्मजः। हर्षयन्न् इव तान् योधान् इदं वचनम् अब्रवीत्। न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु च। यत्र यातान् न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः। स्वल्पं चैव बलं तेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ। यदि सर्वे ऽत्र तिष्ठामो ध्रुवो नो विजयो भवेत्। विप्रयातांस् तु वो भिन्नान् पाण्डवाः कृतकिल्बिषान्। अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयो नः समरे वधः। सुखः सांग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यतः। मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्त्यम् अश्नुते। शृण्वन्तु क्षत्रियाः सर्वे यावन्तो वै समागताः। द्विषतो भीमसेनस्य क्रुद्धस्य वशम् एष्य् अथ। पितामहैर् आचरितं न धर्मं हातुम् अर्हथ। न हि कर्मास्ति पापीयः क्षत्रियस्य पलायनात्। न युद्धधर्माच् छ्रेयान् हि पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः। सुचिरेणार्जितांल् लोकान् सद्यो योधः समश्नुते। तस्य तद् वचनं राज्ञः पूजयित्वा महारथाः। पुनर् एवाभ्यवर्तन्त क्षत्रियाः पाण्डवान् प्रति। पराजयम् अमृष्यन्तः कृतचित्ताश् च विक्रमे। ततः प्रववृते युद्धं पुनर् एव सुदारुणम्। तावकानां परेषां च देवासुररणोपमम्। युधिष्ठिरपुरोगांश् च सर्वसैन्येन पाण्डवान्। अन्वधावन् महाराज पुत्रो दुर्योधनस् तव।
nihate sūtaputre tu pāṇḍavena mahātmanā. vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛt. ghore manuṣyadehānām ājau gajavarakṣaye. yat tat karṇe hate pārthaḥ siṃhanādam athākarot. tadā tava sutān rājan prāviśat sumahad bhayam. na saṃdhātum anīkāni na caivātha parākrame. āsīd buddhir hate karṇe tava yodhasya kasya cit. vaṇijo nāvi bhinnāyām agādhe viplavā iva. apāre pāram icchanto hate dvīpe kirīṭinā. sūtaputre hate rājan vitrastāḥ śaravikṣatāḥ. anāthā nātham icchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva. bhagnaśṛṅgā iva vṛṣāḥ śīrṇadaṃṣṭrā ivoragāḥ. pratyupāyāma sāyāhne nirjitāḥ savyasācinā. hatapravīrā vidhvastā nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ. sūtaputre hate rājan putrās te prādravan bhayāt. viśastrakavacāḥ sarve kāṃdiśīkā vicetasaḥ. anyonyam abhinighnanto vīkṣamāṇā bhayārditāḥ. mām eva nūnaṃ bībhatsur mām eva ca vṛkodaraḥ. abhiyātīti manvānāḥ petur mamluś ca bhārata. hayān anye gajān anye rathān anye mahārathāḥ. āruhya javasaṃpannān pādātān prajahur bhayāt. kuñjaraiḥ syandanā bhagnāḥ sādinaś ca mahārathaiḥ. padātisaṃghāś cāśvaughaiḥ palāyadbhir bhṛśaṃ hatāḥ. vyālataskarasaṃkīrṇe sārthahīnā yathā vane. tathā tvadīyā nihate sūtaputre tadābhavan. hatārohās tathā nāgāś chinnahastās tathāpare. sarvaṃ pārthamayaṃ lokam apaśyan vai bhayārditāḥ. tān prekṣya dravataḥ sarvān bhīmasenabhayārditān. duryodhano 'tha svaṃ sūtaṃ hāhākṛtvedam abravīt. nātikramiṣyate pārtho dhanuṣpāṇim avasthitam. jaghane yudhyamānaṃ māṃ tūrṇam aśvān pracodaya. samare yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanaṃjayaḥ. notsahetābhyatikrāntuṃ velām iva mahārṇavaḥ. adyārjunaṃ sagovindaṃ māninaṃ ca vṛkodaram. nihatya śiṣṭāñ śatrūṃś ca karṇasyānṛṇyam āpnuyām. tac chrutvā kururājasya śūrāryasadṛśaṃ vacaḥ. sūto hemaparicchannāñ śanair aśvān acodayat. gajāśvarathahīnās tu pādātāś caiva māriṣa. pañcaviṃśatisāhasrāḥ prādravañ śanakair iva. tān bhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ. balena caturaṅgeṇa parikṣipyāhanac charaiḥ. pratyayudhyanta te sarve bhīmasenaṃ sapārṣatam. pārthapārṣatayoś cānye jagṛhus tatra nāmanī. akrudhyata raṇe bhīmas tair mṛdhe pratyavasthitaiḥ. so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ gadāpāṇir ayudhyata. na tān rathastho bhūmiṣṭhān dharmāpekṣī vṛkodaraḥ. yodhayām āsa kaunteyo bhujavīryaṃ samāśritaḥ. jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām. nyavadhīt tāvakān sarvān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ. padātayo hi saṃrabdhās tyaktajīvitabāndhavāḥ. bhīmam abhyadravan saṃkhye pataṃgā jvalanaṃ yathā. āsādya bhīmasenaṃ te saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ. vineśuḥ sahasā dṛṣṭvā bhūtagrāmā ivāntakam. śyenavad vyacarad bhīmaḥ khaḍgena gadayā tathā. pañcaviṃśatisāhasrāṃs tāvakānām apothayat. hatvā tat puruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ. dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya punas tasthau mahābalaḥ. dhanaṃjayo rathānīkam anvapadyata vīryavān. mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiś ca mahābalaḥ. javenābhyapatan hṛṣṭā ghnanto dauryodhanaṃ balam. tasyāśvavārān subahūṃs te nihatya śitaiḥ śaraiḥ. tam anvadhāvaṃs tvaritās tatra yuddham avartata. tato dhanaṃjayo rājan rathānīkam agāhata. viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vyākṣipan dhanuḥ. kṛṣṇasārathim āyāntaṃ dṛṣṭvā śvetahayaṃ ratham. arjunaṃ cāpi yoddhāraṃ tvadīyāḥ prādravan bhayāt. viprahīnarathāśvāś ca śaraiś ca parivāritāḥ. pañcaviṃśatisāhasrāḥ pārtham ārchan padātayaḥ. hatvā tat puruṣānīkaṃ pāñcālānāṃ mahārathaḥ. bhīmasenaṃ puraskṛtya na cirāt pratyadṛśyata. mahādhanurdharaḥ śrīmān amitragaṇamardanaḥ. putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahāyaśāḥ. pārāvatasavarṇāśvaṃ kovidāravaradhvajam. dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe dṛṣṭvā tvadīyāḥ prādravan bhayāt. gāndhārarājaṃ śīghrāstram anusṛtya yaśasvinau. nacirāt pratyadṛśyetāṃ mādrīputrau sasātyakī. cekitānaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāś ca māriṣa. hatvā tvadīyaṃ sumahat sainyaṃ śaṅkhān athādhaman. te sarve tāvakān prekṣya dravato vai parāṅmukhān. abhyadhāvanta nighnanto vṛṣāñ jitvā vṛṣā iva. senāvaśeṣaṃ taṃ dṛṣṭvā tava putrasya pāṇḍavaḥ. vyavasthitaṃ savyasācī cukrodha balavan nṛpa. tata enaṃ śarai rājan sahasā samavākirat. rajasā codgatenātha na sma kiṃ cana dṛśyate. andhakārīkṛte loke śarībhūte mahītale. diśaḥ sarvā mahārāja tāvakāḥ prādravan bhayāt. bhajyamāneṣu sainyeṣu kururājo viśāṃ pate. pareṣām ātmanaś caiva samantāt samupādravat. tato duryodhanaḥ sarvān ājuhāvātha pāṇḍavān. yuddhāya bharataśreṣṭha devān iva purā baliḥ. ta enam abhigarjantaṃ sahitāḥ samupādravan. nānāśastrasṛjaḥ kruddhā bhartsayanto muhur muhuḥ. duryodhano 'py asaṃbhrāntas tān arīn vyadhamac charaiḥ. tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam. yad enaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekur ativartitum. nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyane. duryodhanaḥ svakaṃ sainyam apaśyad bhṛśavikṣatam. tato 'vasthāpya rājendra kṛtabuddhis tavātmajaḥ. harṣayann iva tān yodhān idaṃ vacanam abravīt. na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu ca. yatra yātān na vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ. svalpaṃ caiva balaṃ teṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau. yadi sarve 'tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet. viprayātāṃs tu vo bhinnān pāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣān. anusṛtya haniṣyanti śreyo naḥ samare vadhaḥ. sukhaḥ sāṃgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyataḥ. mṛto duḥkhaṃ na jānīte pretya cānantyam aśnute. śṛṇvantu kṣatriyāḥ sarve yāvanto vai samāgatāḥ. dviṣato bhīmasenasya kruddhasya vaśam eṣy atha. pitāmahair ācaritaṃ na dharmaṃ hātum arhatha. na hi karmāsti pāpīyaḥ kṣatriyasya palāyanāt. na yuddhadharmāc chreyān hi panthāḥ svargasya kauravāḥ. sucireṇārjitāṃl lokān sadyo yodhaḥ samaśnute. tasya tad vacanaṃ rājñaḥ pūjayitvā mahārathāḥ. punar evābhyavartanta kṣatriyāḥ pāṇḍavān prati. parājayam amṛṣyantaḥ kṛtacittāś ca vikrame. tataḥ pravavṛte yuddhaṃ punar eva sudāruṇam. tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopamam. yudhiṣṭhirapurogāṃś ca sarvasainyena pāṇḍavān. anvadhāvan mahārāja putro duryodhanas tava.