महाभारत 8.68 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 68→

[mh-8-68] • 63 श्लोकाः

संजय उवाच। शल्यस् तु कर्णार्जुनयोर् विमर्दे; बलानि दृष्ट्वा मृदितानि बाणैः। दुर्योधनं यान्तम् अवेक्षमाणो; संदर्शयद् भारत युद्धभूमिम्। निपातिते चाधिरथौ महारथे। ध्वज ये सोमकपाण्डवैश् च। ययौ स तेनैव रथेन तूर्णं। हेलीकृतः सृञ्जयसोमकैश् च। शल्यस् तु कर्णे निहते किरीटिना। त्रस्तं बलं प्रसमीक्ष्यार्तरूपम्। ययौ हते चाधिरथौ पदानुगे। रथेन संच्छिन्नपरिच्छदेन।

saṃjaya uvāca. śalyas tu karṇārjunayor vimarde; balāni dṛṣṭvā mṛditāni bāṇaiḥ. duryodhanaṃ yāntam avekṣamāṇo; saṃdarśayad bhārata yuddhabhūmim. nipātite cādhirathau mahārathe. dhvaja ye somakapāṇḍavaiś ca. yayau sa tenaiva rathena tūrṇaṃ. helīkṛtaḥ sṛñjayasomakaiś ca. śalyas tu karṇe nihate kirīṭinā. trastaṃ balaṃ prasamīkṣyārtarūpam. yayau hate cādhirathau padānuge. rathena saṃcchinnaparicchadena.

निपातितस्यन्दनवाजिनागं; दृष्ट्वा बलं तद् धतसूतपुत्रम्। दुर्योधनो ऽश्रुप्रतिपूर्णनेत्रो; मुहुर् मुहुर् न्यश्वसद् आर्तरूपः। धृतराष्ट्र उवाच। कथं नु कर्णार्जुनयोर् विमर्दे। दग्धस्य रौद्रे ऽहनि विद्रुतस्य। बभूव रूपं कुरुसृञ्जयानां। बलस्य बाणोन्मथितस्य संख्ये।

nipātitasyandanavājināgaṃ; dṛṣṭvā balaṃ tad dhatasūtaputram. duryodhano 'śrupratipūrṇanetro; muhur muhur nyaśvasad ārtarūpaḥ. dhṛtarāṣṭra uvāca. kathaṃ nu karṇārjunayor vimarde. dagdhasya raudre 'hani vidrutasya. babhūva rūpaṃ kurusṛñjayānāṃ. balasya bāṇonmathitasya saṃkhye.

कर्णं तु शूरं पतितं पृथिव्यां; शराचितं शोणितदिग्धगात्रम्। यदृच्छया सूर्यम् इवावनिस्थं; दिदृक्षवः संपरिवार्य तस्थुः।

karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram. yadṛcchayā sūryam ivāvanisthaṃ; didṛkṣavaḥ saṃparivārya tasthuḥ.

प्रहृष्टवित्रस्तविषण्णविस्मृतास्; तथापरे शोकगता इवाभवन्। परे त्वदीयाश् च परस्परेण; यथा यथैषां प्रकृतिस् तथाभवन्।

prahṛṣṭavitrastaviṣaṇṇavismṛtās; tathāpare śokagatā ivābhavan. pare tvadīyāś ca paraspareṇa; yathā yathaiṣāṃ prakṛtis tathābhavan.

प्रविद्धवर्माभरणाम्बरायुधं; धनंजयेनाभिहतं हतौजसम्। निशम्य कर्णं कुरवः प्रदुद्रुवुर्; हतर्षभा गाव इवाकुलाकुलाः। भीमश् च भीमेन महास्वनेन। नादं कृत्वा रोदसी कम्पयानः। आस्फोटयन् वल्गते नृत्यते च। हते कर्णे त्रासयन् धार्तराष्ट्रान्। तथैव राजन् सोमकाः सृञ्जयाश् च। शङ्खान् दध्मुः सस्वजुश् चापि सर्वे। परस्परं क्षत्रिया हृष्टरूपाः। सूतात्मजे निहते वै तदानीम्।

praviddhavarmābharaṇāmbarāyudhaṃ; dhanaṃjayenābhihataṃ hataujasam. niśamya karṇaṃ kuravaḥ pradudruvur; hatarṣabhā gāva ivākulākulāḥ. bhīmaś ca bhīmena mahāsvanena. nādaṃ kṛtvā rodasī kampayānaḥ. āsphoṭayan valgate nṛtyate ca. hate karṇe trāsayan dhārtarāṣṭrān. tathaiva rājan somakāḥ sṛñjayāś ca. śaṅkhān dadhmuḥ sasvajuś cāpi sarve. parasparaṃ kṣatriyā hṛṣṭarūpāḥ. sūtātmaje nihate vai tadānīm.

कृत्वा विमर्दं भृशम् अर्जुनेन; कर्णं हतं केसरिणेव नागम्। तीर्णा प्रतिज्ञा पुरुषर्षभेण। वैरस्यान्तं गतवांश् चापि पार्थः। दृष्ट्वा शयानं भुवि मद्रराजो; भीतो ऽपसर्पत् सरथः सुशीघ्रम्।

kṛtvā vimardaṃ bhṛśam arjunena; karṇaṃ hataṃ kesariṇeva nāgam. tīrṇā pratijñā puruṣarṣabheṇa. vairasyāntaṃ gatavāṃś cāpi pārthaḥ. dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājo; bhīto 'pasarpat sarathaḥ suśīghram.

मद्राधिपश् चापि विमूढचेतास्; तूर्णं रथेनापहृतध्वजेन। दुर्योधनस्यान्तिकम् एत्य शीघ्रं; संभाष्य दुःखार्तम् उवाच वाक्यम्।

madrādhipaś cāpi vimūḍhacetās; tūrṇaṃ rathenāpahṛtadhvajena. duryodhanasyāntikam etya śīghraṃ; saṃbhāṣya duḥkhārtam uvāca vākyam.

विशीर्णनागाश्वरथप्रवीरं; बलं त्वदियं यमराष्ट्रकल्पम्। अन्योन्यम् आसाद्य हतं महद्भिर्; नराश्वनागैर् गिरिकूटकल्पैः।

viśīrṇanāgāśvarathapravīraṃ; balaṃ tvadiyaṃ yamarāṣṭrakalpam. anyonyam āsādya hataṃ mahadbhir; narāśvanāgair girikūṭakalpaiḥ.

नैतादृशं भारत युद्धम् आसीद्; यथाद्य कर्णार्जुनयोर् बभूव। ग्रस्तौ हि कर्णेन समेत्य कृष्णाव्; अन्ये च सर्वे तव शत्रवो ये।

naitādṛśaṃ bhārata yuddham āsīd; yathādya karṇārjunayor babhūva. grastau hi karṇena sametya kṛṣṇāv; anye ca sarve tava śatravo ye.

दैवं तु यत् तत् स्ववशं प्रवृत्तं; तत् पाण्डवान् पाति हिनस्ति चास्मान्। तवार्थसिद्ध्यर्थकरा हि सर्वे; प्रसह्य वीरा निहता द्विषद्भिः।

daivaṃ tu yat tat svavaśaṃ pravṛttaṃ; tat pāṇḍavān pāti hinasti cāsmān. tavārthasiddhyarthakarā hi sarve; prasahya vīrā nihatā dviṣadbhiḥ.

कुबेरवैवस्वतवासवानां; तुल्यप्रभावाम्बुपतेश् च वीराः। वीर्येण शौर्येण बलेन चैव; तैस् तैश् च युक्ता विपुलैर् गुणौघैः।

kuberavaivasvatavāsavānāṃ; tulyaprabhāvāmbupateś ca vīrāḥ. vīryeṇa śauryeṇa balena caiva; tais taiś ca yuktā vipulair guṇaughaiḥ.

अवध्यकल्पा निहता नरेन्द्रास्; तवार्थकामा युधि पाण्डवेयैः। तन् मा शुचो भारत दिष्टम् एतत्; पर्यायसिद्धिर् न सदास्ति सिद्धिः।

avadhyakalpā nihatā narendrās; tavārthakāmā yudhi pāṇḍaveyaiḥ. tan mā śuco bhārata diṣṭam etat; paryāyasiddhir na sadāsti siddhiḥ.

एतद् वचो मद्रपतेर् निशम्य; स्वं चापनीतं मनसा निरीक्ष्य। दुर्योधनो दीनमना विसंज्ञः; पुनः पुनर् न्यश्वसद् आर्तरूपः। संजय उवाच। दृष्ट्वा तु सैन्यं विनिवर्त्यमानं। पुत्रेण ते मद्रपतिस् तदानीम्। संत्रस्तरूपः परिमूढचेता। दुर्योधनं वाक्यम् इदं बभाषे। धृतराष्ट्र उवाच। तस्मिंस् तु कर्णार्जुनयोर् विमर्दे। दग्धस्य रौद्रे ऽहनि विद्रुतस्य। बभूव रूपं कुरुसृञ्जयानां। संजय उवाच। बलस्य बाणोन्मथितस्य कीदृक्। शृणु राजन्न् अवहितो यथा वृत्तो महाक्षयः। घोरो मनुष्यदेहानाम् आजौ नरवरक्षयः। यत्र कर्णे हते पार्थः सिंहनादम् अथाकरोत्। तदा तव सुतान् राजन्न् आविवेश महद् भयम्। न संधातुम् अनीकानि न चैवाथ पराक्रमे। आसीद् बुद्धिर् हते कर्णे तव योधस्य कस्य चित्। वणिजो नावि भिन्नायाम् अगाधे ह्य् अप्लवा यथा। अपारे पारम् इच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना। सूतपुत्रे हते राजन् वित्रस्ताः शरविक्षताः। अनाथा नाथम् इच्छन्तो मृगाः सिंहैर् इवार्दिताः। भग्नशृङ्गा इव वृषा भग्नदष्ट्रा इवोरगाः। प्रत्यपायाम सायाह्ने निर्जिताः सव्यसाचिना। हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ता निशितैः शरैः। सूतपुत्रे हते राजन् पुत्रास् ते व्यद्रवन् भयात्। विशस्त्रकवचाः सर्वे कांदिशीका विचेतसः। अन्योन्यम् अवमृद्नन्तो वीक्ष्यमाणा भयार्दिताः। माम् एव तूर्णं बीभत्सुर् माम् एव च वृकोदरः। अभियातीति मन्वानाः पेतुर् मम्लुश् च संभ्रमात्। हयान् अन्ये रथान् अन्ये गजान् अन्ये महारथाः। आहत्य जवसंपन्नाः पादाताः प्राद्रवन् भयात्। कुञ्जरैः स्यन्दनाः क्षुण्णाः सादिनश् च महारथैः। पदातिसंघाश् चाश्वौघैः पलायद्भिर् भयार्दिताः। व्यालतस्करसंकीर्णे सार्थहीना यथा वने। तथा त्वदीया निहते सूतपुत्रे तदाभवन्। हतारोहास् तथा नागाश् छिन्नहस्तास् तथा नराः। सर्वं पार्थमयं लोकं संपश्यन्तो भयातुराः। तान् प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान् भीमसेनभयार्दितान्। दुर्योधनो ऽथ स्वं सूतं वाहेत्य् उक्त्वेदम् अब्रवीत्। नातिक्रमिष्यते पार्थो धनुष्पाणिर् व्यवस्थितः। जघन्य एव सैन्यानां शनैर् अश्वान् अचोदयत्। जघन्ये युध्यमानं हि कौन्तेयो मां न संशयः। नोत्सहेत व्यतिक्रान्तुं वेलाम् इव महोदधिः। अद्यार्जुनं सगोविन्दं मानिनं च वृकोदरम्। निहत्य शिष्टाञ् शत्रूंश् च कर्णस्यानृण्यम् आप्नुयाम्। तच् छ्रुत्वा कुरुराजस्य शूरार्थसदृशं वचः। सूतो हेमपरिच्छन्नाञ् शनैर् अश्वान् अचोदयत्। रथाश्वगजहीनास् तु पादातास् तव मारिष। पञ्चविंशतिसाहस्रा युद्धायैव व्यवस्थिताः। तान् भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश् च पार्षतः। बलेन चतुरङ्गेण परिक्षिप्य निजघ्नतुः। प्रत्ययुध्यन्त ते सर्वे भीमसेनं सपार्षतम्। पार्थपार्षतयोश् चान्ये जगृहुस् तत्र नामनी। अक्रुध्यत तदा भीमस् तै रणे प्रत्युपस्थितैः। सो ऽवतीर्य रथात् तूर्णं गदापाणिर् अयुध्यत। न तान् रथस्थो भूमिष्ठान् धर्मापेक्षी वृकोदरः। योधयाम् आस कौन्तेयो भुजवीर्यम् उपाश्रितः। जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम्। अवधीत् तावकान् सर्वान् दण्डपाणिर् इवान्तकः। पदातिनो ऽपि संरब्धास् त्यक्त्वा जीवितम् आत्मनः। भीमम् अभ्यद्रवन् संख्ये पतंगा इव पावकम्। आसाद्य भीमसेनं तु संरब्धा युद्धदुर्मदाः। विनेशुः सहसा दृष्ट्वा भूतग्रामा इवान्तकम्। श्येनवद् व्यचरद् भीमो गदाहस्तो महाबलः। पञ्चविंशतिसाहस्रांस् तावकानाम् अपोथयत्। हत्वा तत् पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः। धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य पुनस् तस्थौ महाबलः। धृष्टद्युम्नो ऽपि च महान् अमित्रगणमर्दनः। पुत्रः पाञ्चालराजस्य धनुर्धरवरो युधि। विप्रलीनान् रथाश्वेन पदातीयान् समन्ततः। पञ्चविंशतिसाहस्रान् अवधीन् निशितैः शरैः। शरैर् निकृत्ताः समरे धृष्टद्युम्नेन तावकाः। पञ्चविंशतिसाहस्राः कालम् आर्छन् पदातयः। हत्वा तत् पुरुषानीकं धृष्टद्युम्नो महाबलः। भीमसेनं पुरस्कृत्य न चिरात् प्रत्यदृश्यत। तं पारावतवर्णाश्वं क्रुद्धं क्रुद्धान्तकोपमम्। धृष्टद्युम्नं रणे दृष्ट्वा त्वदीयाः प्राद्रवन् भयात्। धनंजयो रथानीकम् अभ्यवर्तत वीर्यवान्। माद्रीपुत्रौ तु शकुनिं सात्यकिश् च महारथः। जवेनाभ्यपतन् हृष्टा निघ्नन्तः सौबलं बलम्। तस्याश्ववारान् सुबहून् विनिहत्य शितैः शरैः। तम् अभ्यधावंस् त्वरितास् ततो युद्धम् अभूत् तदा। धनंजयो ऽपि चाभ्येत्य रथानीकं तव प्रभो। विश्रुतं त्रिषु लोकेषु व्याक्षिपद् गाण्डिवं धनुः। कृष्णसारथिम् आयान्तं दृष्ट्वा श्वेतहयं रथम्। अर्जुनं चापि योद्धारं त्वदीयाः प्राद्रवन् भयात्। विप्रहीना रथाश्वेन गजैश् च परिवर्जिताः। पञ्चविंशतिसाहस्राः कालम् आर्छन् पदातयः। हत्वा तत् पुरुषानीकं पाञ्चालानां महारथः। पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महारथः। भीमसेनं पुरस्कृत्य न चिरात् प्रत्यदृश्यत। महाधनुर्धरः श्रीमान् अमित्रगणसूदनः। पारावतसवर्णाश्वं कोविदारमहाध्वजम्। धृष्टद्युम्नरथं दृष्ट्वा प्राद्रवन्त भयाद् भृशम्। गान्धारराजं शीघ्रास्त्रम् अनुसृत्य यशस्विनौ। न चिरात् प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रौ ससात्यकी। चेकितानः शिखण्डी च द्रौपदेयाश् च मारिष। हत्वा त्वदीयं सुमहत् सैन्यं शङ्खान् अथाधमन्। ते सर्वे तावकान् प्रेक्ष्य द्रवमाणान् पराङ्मुखान्। अभ्यद्रवञ् जिघांसन्तो वृषाञ् जित्वा यथा वृषाः। सेनावशेषं तं दृष्ट्वा तव सैन्यं पराङ्मुखम्। व्यवस्थितं सव्यसाची चुक्रोध बलवत् तदा। धनंजयो रथानीकम् अभ्यवर्तत वीर्यवान्। विश्रुतं त्रिषु लोकेषु व्याक्षिपद् गाण्डिवं धनुः। तत एताञ् शरै राजन् सहस्रान् समवारयन्। रजसा चोद्धतेनाथ न स्म किं चिद् व्यदृश्यत। अन्यकारीकृते लोके शरभूते महीतले। दिशः सर्वा महाराज तावकाः प्राद्रवन् भयात्। भज्यमानेषु सैन्येषु कुरुराजो विशां पते। परान् अभिमुखांश् चैव सुतस् ते समुपाद्रवत्। ततो दुर्योधनः सर्वान् आजुहावाथ पाण्डवान्। युद्धाय भरतश्रेष्ठ देवान् इव पुरा बलिः। त एनम् अभिवर्तन्त सहिताः समुपाद्रवन्। नानाशस्त्रसृजः सर्वे भर्त्सयन्तो मुहुर् मुहुः। दुर्योधनो ऽप्य् असंभ्रान्तस् तान् अरीन् निशितैः शरैः। व्यधमद् युधि राजेन्द्र घोररूपो विशां पते। तत्राद्भुतम् अपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्। यद् एनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुर् अतिवर्तितुम्। नातिदूरापयातं तु कृतबुद्धिं पलायने। दुर्योधनः स्वकं सैन्यम् अपश्यच् छरविक्षतम्। ततो ऽवस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस् तवात्मजः। हर्षयन्न् इव तान् योधान् इदं वचनम् अब्रवीत्। न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु च। यत्र यातान् न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः। अल्पं च बलम् एतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ। यदि सर्वे ऽत्र तिष्ठामो ध्रुवो नो विजयो भवेत्। विप्रयातांश् च नो भिन्नान् पाण्डवाः कृतकिल्बिषाः। अनुसृत्य वधिष्यन्ति श्रेयान् नः समरे वधः। सुखं सांग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम्। मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्त्यम् अश्नुते। शृणुध्वं क्षत्रियाः सर्वे यावन्तः स्थ समागताः। यदा शूरं च भीरुं च मारयत्य् अन्तको यमः। को नु मूढो न युध्येत मादृशः क्षत्रियव्रतः। द्विषतो भीमसेनस्य क्रुद्धस्य वशम् एष्यथ। पितामहैर् आचरितं न धर्मं हातुम् अर्हथ। न हि धर्मो ऽस्ति पापीयान् क्षत्रियस्य पलायनात्। न युद्धधर्माच् छ्रेयो ऽन्यः पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः। अचिरेण हता लोकं सर्वे योधाः समाप्नुत। एवं ब्रुवति ते पुत्रे सैनिका भृशविक्षताः। अनवेक्ष्यैव तद् वाक्यं प्राद्रवन् सर्वतोमुखम्।

etad vaco madrapater niśamya; svaṃ cāpanītaṃ manasā nirīkṣya. duryodhano dīnamanā visaṃjñaḥ; punaḥ punar nyaśvasad ārtarūpaḥ. saṃjaya uvāca. dṛṣṭvā tu sainyaṃ vinivartyamānaṃ. putreṇa te madrapatis tadānīm. saṃtrastarūpaḥ parimūḍhacetā. duryodhanaṃ vākyam idaṃ babhāṣe. dhṛtarāṣṭra uvāca. tasmiṃs tu karṇārjunayor vimarde. dagdhasya raudre 'hani vidrutasya. babhūva rūpaṃ kurusṛñjayānāṃ. saṃjaya uvāca. balasya bāṇonmathitasya kīdṛk. śṛṇu rājann avahito yathā vṛtto mahākṣayaḥ. ghoro manuṣyadehānām ājau naravarakṣayaḥ. yatra karṇe hate pārthaḥ siṃhanādam athākarot. tadā tava sutān rājann āviveśa mahad bhayam. na saṃdhātum anīkāni na caivātha parākrame. āsīd buddhir hate karṇe tava yodhasya kasya cit. vaṇijo nāvi bhinnāyām agādhe hy aplavā yathā. apāre pāram icchanto hate dvīpe kirīṭinā. sūtaputre hate rājan vitrastāḥ śaravikṣatāḥ. anāthā nātham icchanto mṛgāḥ siṃhair ivārditāḥ. bhagnaśṛṅgā iva vṛṣā bhagnadaṣṭrā ivoragāḥ. pratyapāyāma sāyāhne nirjitāḥ savyasācinā. hatapravīrā vidhvastā nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ. sūtaputre hate rājan putrās te vyadravan bhayāt. viśastrakavacāḥ sarve kāṃdiśīkā vicetasaḥ. anyonyam avamṛdnanto vīkṣyamāṇā bhayārditāḥ. mām eva tūrṇaṃ bībhatsur mām eva ca vṛkodaraḥ. abhiyātīti manvānāḥ petur mamluś ca saṃbhramāt. hayān anye rathān anye gajān anye mahārathāḥ. āhatya javasaṃpannāḥ pādātāḥ prādravan bhayāt. kuñjaraiḥ syandanāḥ kṣuṇṇāḥ sādinaś ca mahārathaiḥ. padātisaṃghāś cāśvaughaiḥ palāyadbhir bhayārditāḥ. vyālataskarasaṃkīrṇe sārthahīnā yathā vane. tathā tvadīyā nihate sūtaputre tadābhavan. hatārohās tathā nāgāś chinnahastās tathā narāḥ. sarvaṃ pārthamayaṃ lokaṃ saṃpaśyanto bhayāturāḥ. tān prekṣya dravataḥ sarvān bhīmasenabhayārditān. duryodhano 'tha svaṃ sūtaṃ vāhety uktvedam abravīt. nātikramiṣyate pārtho dhanuṣpāṇir vyavasthitaḥ. jaghanya eva sainyānāṃ śanair aśvān acodayat. jaghanye yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ na saṃśayaḥ. notsaheta vyatikrāntuṃ velām iva mahodadhiḥ. adyārjunaṃ sagovindaṃ māninaṃ ca vṛkodaram. nihatya śiṣṭāñ śatrūṃś ca karṇasyānṛṇyam āpnuyām. tac chrutvā kururājasya śūrārthasadṛśaṃ vacaḥ. sūto hemaparicchannāñ śanair aśvān acodayat. rathāśvagajahīnās tu pādātās tava māriṣa. pañcaviṃśatisāhasrā yuddhāyaiva vyavasthitāḥ. tān bhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ. balena caturaṅgeṇa parikṣipya nijaghnatuḥ. pratyayudhyanta te sarve bhīmasenaṃ sapārṣatam. pārthapārṣatayoś cānye jagṛhus tatra nāmanī. akrudhyata tadā bhīmas tai raṇe pratyupasthitaiḥ. so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ gadāpāṇir ayudhyata. na tān rathastho bhūmiṣṭhān dharmāpekṣī vṛkodaraḥ. yodhayām āsa kaunteyo bhujavīryam upāśritaḥ. jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām. avadhīt tāvakān sarvān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ. padātino 'pi saṃrabdhās tyaktvā jīvitam ātmanaḥ. bhīmam abhyadravan saṃkhye pataṃgā iva pāvakam. āsādya bhīmasenaṃ tu saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ. vineśuḥ sahasā dṛṣṭvā bhūtagrāmā ivāntakam. śyenavad vyacarad bhīmo gadāhasto mahābalaḥ. pañcaviṃśatisāhasrāṃs tāvakānām apothayat. hatvā tat puruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ. dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya punas tasthau mahābalaḥ. dhṛṣṭadyumno 'pi ca mahān amitragaṇamardanaḥ. putraḥ pāñcālarājasya dhanurdharavaro yudhi. vipralīnān rathāśvena padātīyān samantataḥ. pañcaviṃśatisāhasrān avadhīn niśitaiḥ śaraiḥ. śarair nikṛttāḥ samare dhṛṣṭadyumnena tāvakāḥ. pañcaviṃśatisāhasrāḥ kālam ārchan padātayaḥ. hatvā tat puruṣānīkaṃ dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ. bhīmasenaṃ puraskṛtya na cirāt pratyadṛśyata. taṃ pārāvatavarṇāśvaṃ kruddhaṃ kruddhāntakopamam. dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe dṛṣṭvā tvadīyāḥ prādravan bhayāt. dhanaṃjayo rathānīkam abhyavartata vīryavān. mādrīputrau tu śakuniṃ sātyakiś ca mahārathaḥ. javenābhyapatan hṛṣṭā nighnantaḥ saubalaṃ balam. tasyāśvavārān subahūn vinihatya śitaiḥ śaraiḥ. tam abhyadhāvaṃs tvaritās tato yuddham abhūt tadā. dhanaṃjayo 'pi cābhyetya rathānīkaṃ tava prabho. viśrutaṃ triṣu lokeṣu vyākṣipad gāṇḍivaṃ dhanuḥ. kṛṣṇasārathim āyāntaṃ dṛṣṭvā śvetahayaṃ ratham. arjunaṃ cāpi yoddhāraṃ tvadīyāḥ prādravan bhayāt. viprahīnā rathāśvena gajaiś ca parivarjitāḥ. pañcaviṃśatisāhasrāḥ kālam ārchan padātayaḥ. hatvā tat puruṣānīkaṃ pāñcālānāṃ mahārathaḥ. putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ. bhīmasenaṃ puraskṛtya na cirāt pratyadṛśyata. mahādhanurdharaḥ śrīmān amitragaṇasūdanaḥ. pārāvatasavarṇāśvaṃ kovidāramahādhvajam. dhṛṣṭadyumnarathaṃ dṛṣṭvā prādravanta bhayād bhṛśam. gāndhārarājaṃ śīghrāstram anusṛtya yaśasvinau. na cirāt pratyadṛśyetāṃ mādrīputrau sasātyakī. cekitānaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāś ca māriṣa. hatvā tvadīyaṃ sumahat sainyaṃ śaṅkhān athādhaman. te sarve tāvakān prekṣya dravamāṇān parāṅmukhān. abhyadravañ jighāṃsanto vṛṣāñ jitvā yathā vṛṣāḥ. senāvaśeṣaṃ taṃ dṛṣṭvā tava sainyaṃ parāṅmukham. vyavasthitaṃ savyasācī cukrodha balavat tadā. dhanaṃjayo rathānīkam abhyavartata vīryavān. viśrutaṃ triṣu lokeṣu vyākṣipad gāṇḍivaṃ dhanuḥ. tata etāñ śarai rājan sahasrān samavārayan. rajasā coddhatenātha na sma kiṃ cid vyadṛśyata. anyakārīkṛte loke śarabhūte mahītale. diśaḥ sarvā mahārāja tāvakāḥ prādravan bhayāt. bhajyamāneṣu sainyeṣu kururājo viśāṃ pate. parān abhimukhāṃś caiva sutas te samupādravat. tato duryodhanaḥ sarvān ājuhāvātha pāṇḍavān. yuddhāya bharataśreṣṭha devān iva purā baliḥ. ta enam abhivartanta sahitāḥ samupādravan. nānāśastrasṛjaḥ sarve bhartsayanto muhur muhuḥ. duryodhano 'py asaṃbhrāntas tān arīn niśitaiḥ śaraiḥ. vyadhamad yudhi rājendra ghorarūpo viśāṃ pate. tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam. yad enaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekur ativartitum. nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyane. duryodhanaḥ svakaṃ sainyam apaśyac charavikṣatam. tato 'vasthāpya rājendra kṛtabuddhis tavātmajaḥ. harṣayann iva tān yodhān idaṃ vacanam abravīt. na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu ca. yatra yātān na vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ. alpaṃ ca balam eteṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau. yadi sarve 'tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet. viprayātāṃś ca no bhinnān pāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣāḥ. anusṛtya vadhiṣyanti śreyān naḥ samare vadhaḥ. sukhaṃ sāṃgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām. mṛto duḥkhaṃ na jānīte pretya cānantyam aśnute. śṛṇudhvaṃ kṣatriyāḥ sarve yāvantaḥ stha samāgatāḥ. yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca mārayaty antako yamaḥ. ko nu mūḍho na yudhyeta mādṛśaḥ kṣatriyavrataḥ. dviṣato bhīmasenasya kruddhasya vaśam eṣyatha. pitāmahair ācaritaṃ na dharmaṃ hātum arhatha. na hi dharmo 'sti pāpīyān kṣatriyasya palāyanāt. na yuddhadharmāc chreyo 'nyaḥ panthāḥ svargasya kauravāḥ. acireṇa hatā lokaṃ sarve yodhāḥ samāpnuta. evaṃ bruvati te putre sainikā bhṛśavikṣatāḥ. anavekṣyaiva tad vākyaṃ prādravan sarvatomukham.

तं ध्यानमूकं कृपणं भृशार्तम्; आर्तायनिर् दीनम् उवाच वाक्यम्। पश्येदम् उग्रं नरवाजिनागैर्; आयोधनं वीरहतैः प्रपन्नम्।

taṃ dhyānamūkaṃ kṛpaṇaṃ bhṛśārtam; ārtāyanir dīnam uvāca vākyam. paśyedam ugraṃ naravājināgair; āyodhanaṃ vīrahataiḥ prapannam.

महीधराभैः पतितैर् महागजैः; सकृत् प्रविद्धैः शरविद्धमर्मभिः। तैर् विह्वलद्भिश् च गतासुभिश् च; प्रध्वस्तयन्त्रायुधवर्मयोधैः।

mahīdharābhaiḥ patitair mahāgajaiḥ; sakṛt praviddhaiḥ śaraviddhamarmabhiḥ. tair vihvaladbhiś ca gatāsubhiś ca; pradhvastayantrāyudhavarmayodhaiḥ.

वज्रापविद्धैर् इव चाचलेन्द्रैर्; विभिन्नपाषाणमृगद्रुमौषधैः। प्रविद्धघण्टाङ्कुशतोमरध्वजैः; सहेममालै रुधिरौघसंप्लुतैः।

vajrāpaviddhair iva cācalendrair; vibhinnapāṣāṇamṛgadrumauṣadhaiḥ. praviddhaghaṇṭāṅkuśatomaradhvajaiḥ; sahemamālai rudhiraughasaṃplutaiḥ.

शरावभिन्नैः पतितैश् च वाजिभिः; श्वसद्भिर् अन्यैः क्षतजं वमद्भिः। दीनैः स्तनद्भिः परिवृत्तनेत्रैर्; महीं दशद्भिः कृपणं नदद्भिः।

śarāvabhinnaiḥ patitaiś ca vājibhiḥ; śvasadbhir anyaiḥ kṣatajaṃ vamadbhiḥ. dīnaiḥ stanadbhiḥ parivṛttanetrair; mahīṃ daśadbhiḥ kṛpaṇaṃ nadadbhiḥ.

तथापविद्धैर् गजवाजियोधैर्; मन्दासुभिश् चैव गतासुभिश् च। बलापविद्धै रथवीरसंघैः। नराश्वनागैश् च रथैश् च मर्दितैर्; मही महावैतरणीव दुर्दृशा।

tathāpaviddhair gajavājiyodhair; mandāsubhiś caiva gatāsubhiś ca. balāpaviddhai rathavīrasaṃghaiḥ. narāśvanāgaiś ca rathaiś ca marditair; mahī mahāvaitaraṇīva durdṛśā.

गजैर् निकृत्तापरहस्तगात्रैर्; उद्वेपमानैः पतितैः पृथिव्याम्। विशीर्णदन्तैः क्षतजं वमद्भिः। स्फुरद्भिर् आर्तैः करुणं रणाजिरे। सुयोधवर्मायुधपादगोप्तृभिः। प्रकीर्णतूणीरपताककेतुभिः। सुवर्णजालावततैर् भृशाहतैर्। मही वियद् द्यौर् जलदैर् इवावृता। संयंतृयोधाचरणैर् महागजैः। यशस्विभिर् नागरथाश्वयोधिभिः; पदातिभिश् चाभिमुखैर् हतैः परैः। विशीर्णवर्माभरणाम्बरायुधैर्; वृता निशान्तैर् इव पावकैर् मही।

gajair nikṛttāparahastagātrair; udvepamānaiḥ patitaiḥ pṛthivyām. viśīrṇadantaiḥ kṣatajaṃ vamadbhiḥ. sphuradbhir ārtaiḥ karuṇaṃ raṇājire. suyodhavarmāyudhapādagoptṛbhiḥ. prakīrṇatūṇīrapatākaketubhiḥ. suvarṇajālāvatatair bhṛśāhatair. mahī viyad dyaur jaladair ivāvṛtā. saṃyaṃtṛyodhācaraṇair mahāgajaiḥ. yaśasvibhir nāgarathāśvayodhibhiḥ; padātibhiś cābhimukhair hataiḥ paraiḥ. viśīrṇavarmābharaṇāmbarāyudhair; vṛtā niśāntair iva pāvakair mahī.

शरप्रहाराभिहतैर् महाबलैर्; अवेक्ष्यमाणैः पतितैः सहस्रशः। प्रनष्टसंज्ञैः पुनर् उच्छ्वसद्भिर्; मही बभूवानुगतैर् इवाग्निभिः। कर्णार्जुनाभ्यां शरभिन्नगात्रैर्। हतैः प्रवीरः कुरुसृञ्जयानाम्। दिवश् च्युतैर् भूर् अतिदीप्तिमद्भिर्; नक्तं ग्रहैर् द्यौर् अमलेव दीप्तैः।

śaraprahārābhihatair mahābalair; avekṣyamāṇaiḥ patitaiḥ sahasraśaḥ. pranaṣṭasaṃjñaiḥ punar ucchvasadbhir; mahī babhūvānugatair ivāgnibhiḥ. karṇārjunābhyāṃ śarabhinnagātrair. hataiḥ pravīraḥ kurusṛñjayānām. divaś cyutair bhūr atidīptimadbhir; naktaṃ grahair dyaur amaleva dīptaiḥ.

शरास् तु कर्णार्जुनबाहुमुक्ता; विदार्य नागाश्वमनुष्यदेहान्। प्राणान् निरस्याशु महीम् अतीयुर्; महोरगा वासम् इवाभितो ऽस्त्रैः।

śarās tu karṇārjunabāhumuktā; vidārya nāgāśvamanuṣyadehān. prāṇān nirasyāśu mahīm atīyur; mahoragā vāsam ivābhito 'straiḥ.

हतैर् मनुष्याश्वगजैश् च संख्ये; शरावभिन्नैश् च रथैर् बभूव। धनंजयस्याधिरथेश् च मार्गे; गजैर् अगम्या वसुधातिदुर्गा।

hatair manuṣyāśvagajaiś ca saṃkhye; śarāvabhinnaiś ca rathair babhūva. dhanaṃjayasyādhiratheś ca mārge; gajair agamyā vasudhātidurgā.

रथैर् वरेषून् मथितैश् च योधैः; संस्यूतसूताश्ववरायुधध्वजैः। विशीर्णशस्त्रैर् विनिकृत्तबन्धुरैर्; निकृत्तचक्राक्षयुगत्रिवेणुभिः।

rathair vareṣūn mathitaiś ca yodhaiḥ; saṃsyūtasūtāśvavarāyudhadhvajaiḥ. viśīrṇaśastrair vinikṛttabandhurair; nikṛttacakrākṣayugatriveṇubhiḥ.

विमुक्तयन्त्रैर् निहतैर् अयस्मयैर्; हतानुषङ्गैर् विनिषङ्गबन्धुरैः। प्रभग्ननीडैर् मणिहेममण्डितैः; स्तृता मही द्यौर् इव शारदैर् घनैः।

vimuktayantrair nihatair ayasmayair; hatānuṣaṅgair viniṣaṅgabandhuraiḥ. prabhagnanīḍair maṇihemamaṇḍitaiḥ; stṛtā mahī dyaur iva śāradair ghanaiḥ.

विकृष्यमणैर् जवनैर् अलंकृतैर्; हतेश्वरैर् आजिरथैः सुकल्पितैः। मनुष्यमातङ्गरथाश्वराशिभिर्; द्रुतं व्रजन्तो बहुधा विचूर्णिताः।

vikṛṣyamaṇair javanair alaṃkṛtair; hateśvarair ājirathaiḥ sukalpitaiḥ. manuṣyamātaṅgarathāśvarāśibhir; drutaṃ vrajanto bahudhā vicūrṇitāḥ.

सहेमपट्टाः परिघाः परश्वधाः; कडङ्गरायोमुसलानि पट्टिशाः। पेतुश् च खड्गा विमला विकोशा; गदाश् च जाम्बूनदपट्टबद्धाः।

sahemapaṭṭāḥ parighāḥ paraśvadhāḥ; kaḍaṅgarāyomusalāni paṭṭiśāḥ. petuś ca khaḍgā vimalā vikośā; gadāś ca jāmbūnadapaṭṭabaddhāḥ.

चापानि रुक्माङ्गदभूषणानि; शराश् च कार्तस्वरचित्रपुङ्खाः। ऋष्ट्यश् च पीता विमला विकोशाः; प्रासाः सखड्गाः कनकावभासाः।

cāpāni rukmāṅgadabhūṣaṇāni; śarāś ca kārtasvaracitrapuṅkhāḥ. ṛṣṭyaś ca pītā vimalā vikośāḥ; prāsāḥ sakhaḍgāḥ kanakāvabhāsāḥ.

छत्राणि वालव्यजनानि शङ्खाः; स्रजश् च पुष्पोत्तमहेमचित्राः। कुथाः पताकाम्बरवेष्टिताश् च; किरीटमाला मुकुटाश् च शुभ्राः।

chatrāṇi vālavyajanāni śaṅkhāḥ; srajaś ca puṣpottamahemacitrāḥ. kuthāḥ patākāmbaraveṣṭitāś ca; kirīṭamālā mukuṭāś ca śubhrāḥ.

प्रकीर्णका विप्रकीर्णाः कुथाश् च; प्रधानमुक्तातरलाश् च हाराः। आपीडकेयूरवराङ्गदानि; ग्रैवेयनिष्काः ससुवर्णसूत्राः।

prakīrṇakā viprakīrṇāḥ kuthāś ca; pradhānamuktātaralāś ca hārāḥ. āpīḍakeyūravarāṅgadāni; graiveyaniṣkāḥ sasuvarṇasūtrāḥ.

मण्युत्तमा वज्रसुवर्णमुक्ता; रत्नानि चोच्चावचमङ्गलानि। गात्राणि चात्यन्तसुखोचितानि; शिरांसि चेन्दुप्रतिमाननानि।

maṇyuttamā vajrasuvarṇamuktā; ratnāni coccāvacamaṅgalāni. gātrāṇi cātyantasukhocitāni; śirāṃsi cendupratimānanāni.

देहांश् च भोगांश् च परिच्छदांश् च; त्यक्त्वा मनोज्ञानि सुखानि चापि। स्वधर्मनिष्ठां महतीम् अवाप्य; व्याप्तांश् च लोकान् यशसा समीयुः। गता इतः स्वर्गलोकाय राजन्। निवर्त दुर्योधन यान्तु सैनिका। व्रजस्व राजञ् शिबिराय मानद। दिवाकरो ह्य् एष विलम्बते प्रभो। पुनस् त्वम् एवात्र नरेन्द्र कारणम्।

dehāṃś ca bhogāṃś ca paricchadāṃś ca; tyaktvā manojñāni sukhāni cāpi. svadharmaniṣṭhāṃ mahatīm avāpya; vyāptāṃś ca lokān yaśasā samīyuḥ. gatā itaḥ svargalokāya rājan. nivarta duryodhana yāntu sainikā. vrajasva rājañ śibirāya mānada. divākaro hy eṣa vilambate prabho. punas tvam evātra narendra kāraṇam.

इत्य् एवम् उक्त्वा विरराम शल्यो; दुर्योधनः शोकपरीतचेताः। हा कर्ण हा कर्ण इति ब्रुवाण; आर्तो विसंज्ञो भृशम् अश्रुनेत्रः। युद्धाय राजन् विनिविष्टबुद्धिं। हा कर्ण हा कर्ण इति ब्रुवाणम्।

ity evam uktvā virarāma śalyo; duryodhanaḥ śokaparītacetāḥ. hā karṇa hā karṇa iti bruvāṇa; ārto visaṃjño bhṛśam aśrunetraḥ. yuddhāya rājan viniviṣṭabuddhiṃ. hā karṇa hā karṇa iti bruvāṇam.

तं द्रोणपुत्रप्रमुखा नरेन्द्राः; सर्वे समाश्वास्य सह प्रयान्ति। निरीक्षमाणा मुहुर् अर्जुनस्य; ध्वजं महान्तं यशसा ज्वलन्तम्।

taṃ droṇaputrapramukhā narendrāḥ; sarve samāśvāsya saha prayānti. nirīkṣamāṇā muhur arjunasya; dhvajaṃ mahāntaṃ yaśasā jvalantam.

नराश्वमातङ्गशरीरजेन; रक्तेन सिक्ता रुधिरेण भूमिः। रक्ताम्बरस्रक् तपनीययोगान्; नारी प्रकाशा इव सर्वगम्या।

narāśvamātaṅgaśarīrajena; raktena siktā rudhireṇa bhūmiḥ. raktāmbarasrak tapanīyayogān; nārī prakāśā iva sarvagamyā.

प्रच्छन्नरूपा रुधिरेण राजन्; रौद्रे मुहूर्ते ऽतिविराजमानाः। नैवावतस्थुः कुरवः समीक्ष्य; प्रव्राजिता देवलोकाश् च सर्वे।

pracchannarūpā rudhireṇa rājan; raudre muhūrte 'tivirājamānāḥ. naivāvatasthuḥ kuravaḥ samīkṣya; pravrājitā devalokāś ca sarve.

वधेन कर्णस्य सुदुःखितास् ते; हा कर्ण हा कर्ण इति ब्रुवाणाः। द्रुतं प्रयाताः शिबिराणि राजन्; दिवाकरं रक्तम् अवेक्षमाणाः।

vadhena karṇasya suduḥkhitās te; hā karṇa hā karṇa iti bruvāṇāḥ. drutaṃ prayātāḥ śibirāṇi rājan; divākaraṃ raktam avekṣamāṇāḥ.

गाण्डीवमुक्तैस् तु सुवर्णपुङ्खैः; शितैः शरैः शोणितदिग्धवाजैः। शरैश् चिताङ्गो भुवि भाति कर्णो; हतो ऽपि सन् सूर्य इवांशुमाली।

gāṇḍīvamuktais tu suvarṇapuṅkhaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ śoṇitadigdhavājaiḥ. śaraiś citāṅgo bhuvi bhāti karṇo; hato 'pi san sūrya ivāṃśumālī.

कर्णस्य देहं रुधिरावसिक्तं; भक्तानुकम्पी भगवान् विवस्वान्। स्पृष्ट्वा करैर् लोहितरक्तरूपः; सिष्णासुर् अभ्येति परं समुद्रम्।

karṇasya dehaṃ rudhirāvasiktaṃ; bhaktānukampī bhagavān vivasvān. spṛṣṭvā karair lohitaraktarūpaḥ; siṣṇāsur abhyeti paraṃ samudram.

इतीव संचिन्त्य सुरर्षिसंघाः; संप्रस्थिता यान्ति यथानिकेतम्। संचिन्तयित्वा च जना विसस्रुर्; यथासुखं खं च महीतलं च।

itīva saṃcintya surarṣisaṃghāḥ; saṃprasthitā yānti yathāniketam. saṃcintayitvā ca janā visasrur; yathāsukhaṃ khaṃ ca mahītalaṃ ca.

तद् अद्भुतं प्राणभृतां भयंकरं; निशम्य युद्धं कुरुवीरमुख्ययोः। धनंजयस्याधिरथेश् च विस्मिताः; प्रशंसमानाः प्रययुस् तदा जनाः।

tad adbhutaṃ prāṇabhṛtāṃ bhayaṃkaraṃ; niśamya yuddhaṃ kuruvīramukhyayoḥ. dhanaṃjayasyādhiratheś ca vismitāḥ; praśaṃsamānāḥ prayayus tadā janāḥ.

शरैः संकृत्तवर्माणं वीरं विशसने हतम्। गतासुम् अपि राधेयं नैव लक्ष्मीर् व्यमुञ्चत। निष्टप्तहेमवपुषं ज्वलनार्कसमत्विषम्। जीवन्तम् इव तं शूरं सर्वभूतानि मेनिरे। हतस्यापि महाराज सूतपुत्रस्य संयुगे। वित्रेसुः सर्वभूतानि सिंहस्येवेतरे मृगाः। हतो ऽपि पुरुषव्याघ्रो व्याहरन्न् इव लक्ष्यते। नाभवद् विकृतं किं चिन् मृतस्यापि महात्मनः। चारुवेषधरं राजञ् चारुमौलिशिरोधरम्। तन् मुखं सूतपुत्रस्य पूर्णचन्द्रसमद्युति।

śaraiḥ saṃkṛttavarmāṇaṃ vīraṃ viśasane hatam. gatāsum api rādheyaṃ naiva lakṣmīr vyamuñcata. niṣṭaptahemavapuṣaṃ jvalanārkasamatviṣam. jīvantam iva taṃ śūraṃ sarvabhūtāni menire. hatasyāpi mahārāja sūtaputrasya saṃyuge. vitresuḥ sarvabhūtāni siṃhasyevetare mṛgāḥ. hato 'pi puruṣavyāghro vyāharann iva lakṣyate. nābhavad vikṛtaṃ kiṃ cin mṛtasyāpi mahātmanaḥ. cāruveṣadharaṃ rājañ cārumauliśirodharam. tan mukhaṃ sūtaputrasya pūrṇacandrasamadyuti.

नानाभरणवान् राजन् मृष्टजाम्बूनदाङ्गदः। वर्षित्वा शरवर्षाणि प्रताप्य रिपुवाहिनीम्। श्रीमान् इव सहस्रांशुर् ज्वलन् सर्वान् प्रताप्य च। हतो वैकर्तनः कर्णः सपुत्रः सहवाहनः। अर्थिनां पक्षिसंघस्य कल्पवृक्षो निपातितः। हतो वैकर्तनः शेते पादपो ऽङ्कुरवान् इव।

nānābharaṇavān rājan mṛṣṭajāmbūnadāṅgadaḥ. varṣitvā śaravarṣāṇi pratāpya ripuvāhinīm. śrīmān iva sahasrāṃśur jvalan sarvān pratāpya ca. hato vaikartanaḥ karṇaḥ saputraḥ sahavāhanaḥ. arthināṃ pakṣisaṃghasya kalpavṛkṣo nipātitaḥ. hato vaikartanaḥ śete pādapo 'ṅkuravān iva.

कनकोत्तमसंकाशः प्रदीप्त इव पावकः। स शान्तः पुरुषव्याघ्रः पार्थसायकवारिणा। यथा हि ज्वलनो दीप्तो जलम् आसाद्य शाम्यति। कर्णाग्निः समरे तद्वत् पार्थमेघेन शामितः। प्रगृह्य च यशो दीप्तं सुयुद्धेनात्मनो भुवि। विसृज्य शरवर्षाणि प्रताप्य च दिशो दश। सपुत्रः पुरुषव्याघ्रः संशान्तः पार्थतेजसा। प्रताप्य पाण्डवान् राजन् पाञ्चालांश् चास्त्रतेजसा।

kanakottamasaṃkāśaḥ pradīpta iva pāvakaḥ. sa śāntaḥ puruṣavyāghraḥ pārthasāyakavāriṇā. yathā hi jvalano dīpto jalam āsādya śāmyati. karṇāgniḥ samare tadvat pārthameghena śāmitaḥ. pragṛhya ca yaśo dīptaṃ suyuddhenātmano bhuvi. visṛjya śaravarṣāṇi pratāpya ca diśo daśa. saputraḥ puruṣavyāghraḥ saṃśāntaḥ pārthatejasā. pratāpya pāṇḍavān rājan pāñcālāṃś cāstratejasā.

ददानीत्य् एव यो ऽवोचन् न नास्तीत्य् अर्थितो ऽर्थिभिः। सद्भिः सदा सत्पुरुषः स हतो द्वैरथे वृषः।

dadānīty eva yo 'vocan na nāstīty arthito 'rthibhiḥ. sadbhiḥ sadā satpuruṣaḥ sa hato dvairathe vṛṣaḥ.

यस्य ब्राह्मणसात् सर्वम् आत्मार्थं न महात्मनः। नादेयं ब्राह्मणेष्व् आसीद् यस्य स्वम् अपि जीवितम्।

yasya brāhmaṇasāt sarvam ātmārthaṃ na mahātmanaḥ. nādeyaṃ brāhmaṇeṣv āsīd yasya svam api jīvitam.

सदा नॄणां प्रियो दाता प्रियदानो दिवं गतः। स पार्थास्त्रविनिर्दग्धो गतः परमिकां गतिम्। यम् आश्रित्याकरोद् वैरं सुतस् ते स गतो दिवम्। आदाय तव पुत्राणां जयाशां शर्म वर्म च।

sadā nṝṇāṃ priyo dātā priyadāno divaṃ gataḥ. sa pārthāstravinirdagdho gataḥ paramikāṃ gatim. yam āśrityākarod vairaṃ sutas te sa gato divam. ādāya tava putrāṇāṃ jayāśāṃ śarma varma ca.

हते स्म कर्णे सरितो न स्रवन्ति; जगाम चास्तं कलुषो दिवाकरः। ग्रहश् च तिर्यग् ज्वलितार्कवर्णो; यमस्य पुत्रो ऽभ्युदियाय राजन्।

hate sma karṇe sarito na sravanti; jagāma cāstaṃ kaluṣo divākaraḥ. grahaś ca tiryag jvalitārkavarṇo; yamasya putro 'bhyudiyāya rājan.

नभः पफालाथ ननाद चोर्वी; ववुश् च वाताः परुषातिवेलम्। दिशः सधूमाश् च भृशं प्रजज्वलुर्; महार्णवाश् चुक्षुभिरे च सस्वनाः।

nabhaḥ paphālātha nanāda corvī; vavuś ca vātāḥ paruṣātivelam. diśaḥ sadhūmāś ca bhṛśaṃ prajajvalur; mahārṇavāś cukṣubhire ca sasvanāḥ.

सकाननाः साद्रिचयाश् चकम्पुः; प्रविव्यथुर् भूतगणाश् च मारिष। बृहस्पती रोहिणीं संप्रपीड्य; बभूव चन्द्रार्कसमानवर्णः।

sakānanāḥ sādricayāś cakampuḥ; pravivyathur bhūtagaṇāś ca māriṣa. bṛhaspatī rohiṇīṃ saṃprapīḍya; babhūva candrārkasamānavarṇaḥ.

हते कर्णे न दिशो विप्रजज्ञुस्; तमोवृता द्यौर् विचचाल भूमिः। पपात चोल्का ज्वलनप्रकाशा; निशाचराश् चाप्य् अभवन् प्रहृष्टाः।

hate karṇe na diśo viprajajñus; tamovṛtā dyaur vicacāla bhūmiḥ. papāta colkā jvalanaprakāśā; niśācarāś cāpy abhavan prahṛṣṭāḥ.

शशिप्रकाशाननम् अर्जुनो यदा; क्षुरेण कर्णस्य शिरो न्यपातयत्। अथान्तरिक्षे दिवि चेह चासकृद्; बभूव हाहेति जनस्य निस्वनः।

śaśiprakāśānanam arjuno yadā; kṣureṇa karṇasya śiro nyapātayat. athāntarikṣe divi ceha cāsakṛd; babhūva hāheti janasya nisvanaḥ.

स देवगन्धर्वमनुष्यपूजितं; निहत्य कर्णं रिपुम् आहवे ऽर्जुनः। रराज पार्थः परमेण तेजसा; वृत्रं निहत्येव सहस्रलोचनः।

sa devagandharvamanuṣyapūjitaṃ; nihatya karṇaṃ ripum āhave 'rjunaḥ. rarāja pārthaḥ parameṇa tejasā; vṛtraṃ nihatyeva sahasralocanaḥ.

ततो रथेनाम्बुदवृन्दनादिना; शरन्नभोमध्यगभास्करत्विषा। पताकिना भीमनिनादकेतुना; हिमेन्दुशङ्खस्फटिकावभासिना। महेन्द्रवाहप्रतिमेन ताव् उभौ। महेन्द्रवीर्यप्रतिमानपौरुषौ। सुवर्णमुक्तामणिवज्रविद्रुमैर्; अलंकृतेनाप्रतिमानरंहसा।

tato rathenāmbudavṛndanādinā; śarannabhomadhyagabhāskaratviṣā. patākinā bhīmaninādaketunā; himenduśaṅkhasphaṭikāvabhāsinā. mahendravāhapratimena tāv ubhau. mahendravīryapratimānapauruṣau. suvarṇamuktāmaṇivajravidrumair; alaṃkṛtenāpratimānaraṃhasā.

नरोत्तमौ पाण्डवकेशिमर्दनाव्; उदाहिताव् अग्निदिवाकरोपमौ। रणाजिरे वीतभयौ विरेजतुः; समानयानाव् इव विष्णुवासवौ।

narottamau pāṇḍavakeśimardanāv; udāhitāv agnidivākaropamau. raṇājire vītabhayau virejatuḥ; samānayānāv iva viṣṇuvāsavau.

ततो धनुर्ज्यातलनेमिनिस्वनैः; प्रसह्य कृत्वा च रिपून् हतप्रभान्। संसाधयित्वैव कुरूञ् शरौघैः; कपिध्वजः पक्षिवरध्वजश् च। उभौ तदा यादवपाण्डुनन्दनौ। प्रसह्य शङ्खौ धमतुः सुघोषौ; मनांस्य् अरीणाम् अवसादयन्तौ।

tato dhanurjyātalaneminisvanaiḥ; prasahya kṛtvā ca ripūn hataprabhān. saṃsādhayitvaiva kurūñ śaraughaiḥ; kapidhvajaḥ pakṣivaradhvajaś ca. ubhau tadā yādavapāṇḍunandanau. prasahya śaṅkhau dhamatuḥ sughoṣau; manāṃsy arīṇām avasādayantau.

सुवर्णजालावततौ महास्वनौ; हिमावदातौ परिगृह्य पाणिभिः। चुचुम्बतुः शङ्खवरौ नृणां वरौ; वराननाभ्यां युगपच् च दध्मतुः।

suvarṇajālāvatatau mahāsvanau; himāvadātau parigṛhya pāṇibhiḥ. cucumbatuḥ śaṅkhavarau nṛṇāṃ varau; varānanābhyāṃ yugapac ca dadhmatuḥ.

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषो देवदत्तस्य चोभयोः। पृथिवीम् अन्तरिक्षं च द्याम् अपश् चाप्य् अपूरयत्। वित्रस्ताश् चाभवन् सर्वे कुरवो राजसत्तम। शङ्खशब्देन शूरस्य माधवस्यार्जुनस्य च।

pāñcajanyasya nirghoṣo devadattasya cobhayoḥ. pṛthivīm antarikṣaṃ ca dyām apaś cāpy apūrayat. vitrastāś cābhavan sarve kuravo rājasattama. śaṅkhaśabdena śūrasya mādhavasyārjunasya ca.

तौ शङ्खशब्देन निनादयन्तौ; वनानि शैलान् सरितो दिशश् च। वित्रासयन्तौ तव पुत्रसेनां; युधिष्ठिरं नन्दयतः स्म वीरौ।

tau śaṅkhaśabdena ninādayantau; vanāni śailān sarito diśaś ca. vitrāsayantau tava putrasenāṃ; yudhiṣṭhiraṃ nandayataḥ sma vīrau.

ततः प्रयाताः कुरवो जवेन; श्रुत्वैव शङ्खस्वनम् ईर्यमाणम्। विहाय मद्राधिपतिं पतिं च; दुर्योधनं भारत भारतानाम्।

tataḥ prayātāḥ kuravo javena; śrutvaiva śaṅkhasvanam īryamāṇam. vihāya madrādhipatiṃ patiṃ ca; duryodhanaṃ bhārata bhāratānām.

महाहवे तं बहु शोभमानं; धनंजयं भूतगणाः समेताः। तदान्वमोदन्त जनार्दनं च; प्रभाकराव् अभ्युदितौ यथैव।

mahāhave taṃ bahu śobhamānaṃ; dhanaṃjayaṃ bhūtagaṇāḥ sametāḥ. tadānvamodanta janārdanaṃ ca; prabhākarāv abhyuditau yathaiva.

समाचितौ कर्णशरैः परंतपाव्; उभौ व्यभातां समरे ऽच्युतार्जुनौ। तमो निहत्याभ्युदितौ यथामलौ; शशाङ्कसूर्याव् इव रश्मिमालिनौ।

samācitau karṇaśaraiḥ paraṃtapāv; ubhau vyabhātāṃ samare 'cyutārjunau. tamo nihatyābhyuditau yathāmalau; śaśāṅkasūryāv iva raśmimālinau.

विहाय तान् बाणगणान् अथागतौ; सुहृद्वृताव् अप्रतिमानविक्रमौ। सुखं प्रविष्टौ शिबिरं स्वम् ईश्वरौ; सदस्यहूताव् इव वासवाच्युतौ।

vihāya tān bāṇagaṇān athāgatau; suhṛdvṛtāv apratimānavikramau. sukhaṃ praviṣṭau śibiraṃ svam īśvarau; sadasyahūtāv iva vāsavācyutau.

सदेवगन्धर्वमनुष्यचारणैर्; महर्षिभिर् यक्षमहोरगैर् अपि। जयाभिवृद्ध्या परयाभिपूजितौ; निहत्य कर्णं परमाहवे तदा। संजय उवाच। हते वैकर्तने कर्णे कुरवो भयपीडिताः। वीक्षमाणा दिशः सर्वाः पलायन्ते स्म सर्वतः। वीरं तु निहतं श्रुत्वा शत्रुभिः परमाहवे। सर्वे दिशो ऽन्वकीर्यन्त तावका भयमोहिताः। ततो ऽवहारं चक्रुस् ते राजन् योधाः समन्ततः। वार्यमाणा भयोद्विग्नास् तव पुत्रेण भारत। तेषां तु मतम् आज्ञाय पुत्रस् ते भरतर्षभ। अवहारं ततश् चक्रे शल्यस्यानुमते नृप। योधैर् महारथैः सार्धं वृतो भारत तावकैः। हतावशेषैस् त्वरितः शिबिरायैव दुद्रुवे। गान्धाराणां सहस्रेण शकुनिः परिवारितः। हतम् आधिरथिं दृष्ट्वा शिबिरायैव दुद्रुवे। कृपः शारद्वतो राजन् नागानीकेन संवृतः। महता मेघकल्पेन शिबिरायैव दुद्रुवे। अश्वत्थामा ततः शूरो विनिःश्वस्य मुहुर् मुहुः। पाण्डवानां जयं दृष्ट्वा शिबिरायैव दुद्रुवे। संशप्तकावशेषेण बलेन महता वृतः। सुशर्मापि ययौ राजन् वीक्षमाणो भयातुरान्। दुर्योधनो ऽपि नृपतिर् हतसर्वस्व आतुरः। ययौ शोकसमाविष्टश् चिन्तयन् विमना बहु। छिन्नध्वजेन शल्यस् तु रथेन रथिनां वरः। प्रययौ शिबिरायैव वीक्षमाणो दिशो दश। ततो ऽपरे सुबहवो भारतानां महारथाः। प्राद्रवन्त रणं हित्वा भयाविष्टा विचेतसः। अश्रुकण्ठा भयोद्विग्ना वेपमानाः सुविह्वलाः। कुरवः प्रद्रुताः सर्वे दृष्ट्वा कर्णं निपातितम्। प्रशंसन्तो ऽर्जुनं के चित् के चित् कर्णं महारथाः। व्यद्रवन्त दिशो भीताः कुरवः कुरुसत्तम। तेषां योधसहस्राणां तावकानां महामृधे। नासीत् तत्र पुमान् कश् चिद् यो युद्धाय मनो दधे। हते कर्णे महाराज निराशाः कुरवो ऽभवन्। जीवितेष्व् अथ राज्येषु दारेषु च धनेषु च। तान् समानीय पुत्रस् ते यत्नेन महता विभो। निवेशाय मनो दध्रे दुःखशोकसमन्वितः। तस्याज्ञां शिरसा ते ऽपि प्रतिगृह्य विशां पते। विवर्णवदना दीना न्यविशन्त महारथाः। यथानुरूपं प्रतिपूज्य तान् अथ। प्रशस्यमानाव् अतुलैश् च कर्मभिः। ननन्दतुस् तौ ससुहृद्गणौ तदा। बलिं नियम्येव सुरेशकेशवौ।

sadevagandharvamanuṣyacāraṇair; maharṣibhir yakṣamahoragair api. jayābhivṛddhyā parayābhipūjitau; nihatya karṇaṃ paramāhave tadā. saṃjaya uvāca. hate vaikartane karṇe kuravo bhayapīḍitāḥ. vīkṣamāṇā diśaḥ sarvāḥ palāyante sma sarvataḥ. vīraṃ tu nihataṃ śrutvā śatrubhiḥ paramāhave. sarve diśo 'nvakīryanta tāvakā bhayamohitāḥ. tato 'vahāraṃ cakrus te rājan yodhāḥ samantataḥ. vāryamāṇā bhayodvignās tava putreṇa bhārata. teṣāṃ tu matam ājñāya putras te bharatarṣabha. avahāraṃ tataś cakre śalyasyānumate nṛpa. yodhair mahārathaiḥ sārdhaṃ vṛto bhārata tāvakaiḥ. hatāvaśeṣais tvaritaḥ śibirāyaiva dudruve. gāndhārāṇāṃ sahasreṇa śakuniḥ parivāritaḥ. hatam ādhirathiṃ dṛṣṭvā śibirāyaiva dudruve. kṛpaḥ śāradvato rājan nāgānīkena saṃvṛtaḥ. mahatā meghakalpena śibirāyaiva dudruve. aśvatthāmā tataḥ śūro viniḥśvasya muhur muhuḥ. pāṇḍavānāṃ jayaṃ dṛṣṭvā śibirāyaiva dudruve. saṃśaptakāvaśeṣeṇa balena mahatā vṛtaḥ. suśarmāpi yayau rājan vīkṣamāṇo bhayāturān. duryodhano 'pi nṛpatir hatasarvasva āturaḥ. yayau śokasamāviṣṭaś cintayan vimanā bahu. chinnadhvajena śalyas tu rathena rathināṃ varaḥ. prayayau śibirāyaiva vīkṣamāṇo diśo daśa. tato 'pare subahavo bhāratānāṃ mahārathāḥ. prādravanta raṇaṃ hitvā bhayāviṣṭā vicetasaḥ. aśrukaṇṭhā bhayodvignā vepamānāḥ suvihvalāḥ. kuravaḥ pradrutāḥ sarve dṛṣṭvā karṇaṃ nipātitam. praśaṃsanto 'rjunaṃ ke cit ke cit karṇaṃ mahārathāḥ. vyadravanta diśo bhītāḥ kuravaḥ kurusattama. teṣāṃ yodhasahasrāṇāṃ tāvakānāṃ mahāmṛdhe. nāsīt tatra pumān kaś cid yo yuddhāya mano dadhe. hate karṇe mahārāja nirāśāḥ kuravo 'bhavan. jīviteṣv atha rājyeṣu dāreṣu ca dhaneṣu ca. tān samānīya putras te yatnena mahatā vibho. niveśāya mano dadhre duḥkhaśokasamanvitaḥ. tasyājñāṃ śirasā te 'pi pratigṛhya viśāṃ pate. vivarṇavadanā dīnā nyaviśanta mahārathāḥ. yathānurūpaṃ pratipūjya tān atha. praśasyamānāv atulaiś ca karmabhiḥ. nanandatus tau sasuhṛdgaṇau tadā. baliṃ niyamyeva sureśakeśavau.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents