महाभारत 8.67 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 67→

[mh-8-67] • 37 श्लोकाः

संजय उवाच। अथाब्रवीद् वासुदेवो रथस्थो; राधेय दिष्ट्या स्मरसीह धर्मम्। धर्मे हि गृद्धाः सततं हि पार्थास्। तेभ्यस् ततो वृद्धिम् असौ ददाति। धर्माद् अपेताः परिबद्धलोभास्। तस्माद् गता वै कुरवो विनाशम्। प्रायेण नीचा व्यसनेषु मग्ना; निन्दन्ति दैवं कुकृतं न तत् तत्।

saṃjaya uvāca. athābravīd vāsudevo rathastho; rādheya diṣṭyā smarasīha dharmam. dharme hi gṛddhāḥ satataṃ hi pārthās. tebhyas tato vṛddhim asau dadāti. dharmād apetāḥ paribaddhalobhās. tasmād gatā vai kuravo vināśam. prāyeṇa nīcā vyasaneṣu magnā; nindanti daivaṃ kukṛtaṃ na tat tat.

यद् द्रौपदीम् एकवस्त्रां सभायाम्; आनाय्य त्वं चैव सुयोधनश् च। दुःशासनः शकुनिः सौबलश् च; न ते कर्ण प्रत्यभात् तत्र धर्मः।

yad draupadīm ekavastrāṃ sabhāyām; ānāyya tvaṃ caiva suyodhanaś ca. duḥśāsanaḥ śakuniḥ saubalaś ca; na te karṇa pratyabhāt tatra dharmaḥ.

यदा सभायां कौन्तेयम् अनक्षज्ञं युधिष्ठिरम्। कैतवात् सौवलो ऽजैषीद् दयालुं सर्वजन्तुषु। अक्षज्ञः शकुनिर् जेता तदा धर्मः क्व ते गतः। यद् भीमसेनं सर्पैश् च विषयुक्तैश् च भोजनैः। आचरत् त्वन्मते राजा क्व ते धर्मस् तदा गतः। यद् वारणावते पार्थान् सुप्ताञ् जतुगृहे तदा। आदीपयस् त्वं राधेय क्व ते धर्मस् तदा गतः। वनवासे व्यतीते च कर्ण वर्षे त्रयोदशे। न प्रयच्छसि यद् राज्यं क्व ते धर्मस् तदा गतः।

yadā sabhāyāṃ kaunteyam anakṣajñaṃ yudhiṣṭhiram. kaitavāt sauvalo 'jaiṣīd dayāluṃ sarvajantuṣu. akṣajñaḥ śakunir jetā tadā dharmaḥ kva te gataḥ. yad bhīmasenaṃ sarpaiś ca viṣayuktaiś ca bhojanaiḥ. ācarat tvanmate rājā kva te dharmas tadā gataḥ. yad vāraṇāvate pārthān suptāñ jatugṛhe tadā. ādīpayas tvaṃ rādheya kva te dharmas tadā gataḥ. vanavāse vyatīte ca karṇa varṣe trayodaśe. na prayacchasi yad rājyaṃ kva te dharmas tadā gataḥ.

यदा रजस्वलां कृष्णां दुःशासनवशे स्थिताम्। सभायां प्राहसः कर्ण क्व ते धर्मस् तदा गतः। यद् अनार्यैः पुरा कृष्णां क्लिश्यमानाम् अनागसम्। विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः। पतिम् अन्यं वृणीष्वेति वदंस् त्वं गजगामिनीम्। उपप्रेक्षसि राधेय क्व ते धर्मस् तदा गतः।

yadā rajasvalāṃ kṛṣṇāṃ duḥśāsanavaśe sthitām. sabhāyāṃ prāhasaḥ karṇa kva te dharmas tadā gataḥ. yad anāryaiḥ purā kṛṣṇāṃ kliśyamānām anāgasam. vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥ. patim anyaṃ vṛṇīṣveti vadaṃs tvaṃ gajagāminīm. upaprekṣasi rādheya kva te dharmas tadā gataḥ.

राज्यलुब्धः पुनः कर्ण समाह्वयसि पाण्डवम्। गान्धारराजम् आश्रित्य क्व ते धर्मस् तदा गतः। यदाभिमन्युं बहवो युद्धे जघ्नुर् महारथाः। परिवार्य रणे बालं क्व ते धर्मस् तदा गतः। यद्य् एष धर्मस् तत्र न विद्यते हि। किं सर्वथा तालुविशोषणेन। अद्यैव धर्माणि विधत्स्व सूत। तथापि नैवाद्य विमोक्ष्यसे त्वम्। नलो ह्य् अक्षैर् निर्जितः पुष्करेण। पुनर् यथा राज्यम् अवाप वीर्यात्। प्राप्तास् तथा पाण्डवा बाहुवीर्यात्। सर्वे समस्ताः परिवृत्तलोभाः। निहत्य शत्रून् समरे प्रवृद्धान्। ससोमका राज्यम् अवाप्नुयुस् ते। तथा गता धार्तराष्ट्रा विनाशं। धर्माभिगुप्तैः सततं नृसिंहैः। संजय उवाच। एवम् उक्तस् तदा कर्णो वासुदेवेन भारत। लज्जयावनतो भूत्वा नोत्तरं किं चिद् उक्तवान्। क्रोधात् प्रस्फुरमाणौष्ठो धनुर् उद्यम्य भारत। योधयाम् आस वै पार्थं महावेगपराक्रमः। ततो ऽब्रवीद् वासुदेवः फल्गुनं पुरुषर्षभम्। दिव्यास्त्रेणैव निर्भिद्य पातयस्व महाबल।

rājyalubdhaḥ punaḥ karṇa samāhvayasi pāṇḍavam. gāndhārarājam āśritya kva te dharmas tadā gataḥ. yadābhimanyuṃ bahavo yuddhe jaghnur mahārathāḥ. parivārya raṇe bālaṃ kva te dharmas tadā gataḥ. yady eṣa dharmas tatra na vidyate hi. kiṃ sarvathā tāluviśoṣaṇena. adyaiva dharmāṇi vidhatsva sūta. tathāpi naivādya vimokṣyase tvam. nalo hy akṣair nirjitaḥ puṣkareṇa. punar yathā rājyam avāpa vīryāt. prāptās tathā pāṇḍavā bāhuvīryāt. sarve samastāḥ parivṛttalobhāḥ. nihatya śatrūn samare pravṛddhān. sasomakā rājyam avāpnuyus te. tathā gatā dhārtarāṣṭrā vināśaṃ. dharmābhiguptaiḥ satataṃ nṛsiṃhaiḥ. saṃjaya uvāca. evam uktas tadā karṇo vāsudevena bhārata. lajjayāvanato bhūtvā nottaraṃ kiṃ cid uktavān. krodhāt prasphuramāṇauṣṭho dhanur udyamya bhārata. yodhayām āsa vai pārthaṃ mahāvegaparākramaḥ. tato 'bravīd vāsudevaḥ phalgunaṃ puruṣarṣabham. divyāstreṇaiva nirbhidya pātayasva mahābala.

एवम् उक्ते तु राधेये वासुदेवेन पाण्डवम्। मन्युर् अभ्याविशत् तीव्रः स्मृत्वा तत् तद् धनंजयम्।

evam ukte tu rādheye vāsudevena pāṇḍavam. manyur abhyāviśat tīvraḥ smṛtvā tat tad dhanaṃjayam.

तस्य क्रोधेन सर्वेभ्यः स्रोतोभ्यस् तेजसो ऽर्चिषः। प्रादुरासन् महाराज तद् अद्भुतम् इवाभवत्।

tasya krodhena sarvebhyaḥ srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ. prādurāsan mahārāja tad adbhutam ivābhavat.

तं समीक्ष्य ततः कर्णो ब्रह्मास्त्रेण धनंजयम्। अभ्यवर्षत् पुनर् यत्नम् अकरोद् रथसर्जने। ब्रह्मास्त्रेणैव तं पार्थो ववर्ष शरवृष्टिभिः। कर्णश् चापि ततो राजन् क्रोधरक्तान्तलोचनः। तद् अस्त्रम् अस्त्रेणावार्य प्रजहारास्य पाण्डवः।

taṃ samīkṣya tataḥ karṇo brahmāstreṇa dhanaṃjayam. abhyavarṣat punar yatnam akarod rathasarjane. brahmāstreṇaiva taṃ pārtho vavarṣa śaravṛṣṭibhiḥ. karṇaś cāpi tato rājan krodharaktāntalocanaḥ. tad astram astreṇāvārya prajahārāsya pāṇḍavaḥ.

ततो ऽन्यद् अस्त्रं कौन्तेयो दयितं जातवेदसः। मुमोच कर्णम् उद्दिश्य तत् प्रजज्वाल वै भृशम्।

tato 'nyad astraṃ kaunteyo dayitaṃ jātavedasaḥ. mumoca karṇam uddiśya tat prajajvāla vai bhṛśam.

वारुणेन ततः कर्णः शमयाम् आस पावकम्। जीमूतैश् च दिशः सर्वाश् चक्रे तिमिरदुर्दिनाः।

vāruṇena tataḥ karṇaḥ śamayām āsa pāvakam. jīmūtaiś ca diśaḥ sarvāś cakre timiradurdināḥ.

पाण्डवेयस् त्व् असंभ्रान्तो वायव्यास्त्रेण वीर्यवान्। अपोवाह तदाभ्राणि राधेयस्य प्रपश्यतः। तत्राद्भुतं भारत सूतपुत्रश्। चक्रे चक्रे भूमिम् अनुप्रविष्टे। यद् योधयत् पाण्डवम् उग्रवेगं। विव्याध चैनं दशभिः पृषत्कैः। ततो ऽतिविद्धो भरतप्रवीरः। कर्णेन राजन् समरे ऽर्जुनस् तु। बभूव कोपेन भृशं प्रदीप्तो। घृतावसिक्तः सदसीव वह्निः। ततः शरं महाघोरं ज्वलन्तम् इव पावकम्। आददे पाण्डुपुत्रस्य सूतपुत्रो जिघांसया। योज्यमाने ततस् तस्मिन् बाणे धनुषि पूजिते। चचाल पृथिवी राजन् सशैलवनकानना। ववौ सशर्करो वायुर् दिशश् च रजसा वृताः। हाहाकारश् च संजज्ञे सुराणां दिवि भारत। तम् इषुं संधितं दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष। विषादं परमं जग्मुः पाण्डवा दीनचेतसः। स सायकः कर्णभुजप्रमुक्तः। शक्राशनिप्रख्यरुचिः शिताग्रः। भुजान्तरं प्राप्य धनंजयस्य। विवेश वल्मीकम् इवोरगोत्तमः। स गाढविद्धः समरे महात्मा। विघूर्णमानः श्लथहस्तगाण्डिवः। चचाल बीभत्सुर् अमित्रमर्दनः। क्षितेः प्रकम्पे च यथाचलोत्तमः। तदन्तरं प्राप्य वृषो महारथो। रथाङ्गम् उर्वीगतम् उज्जिहीर्षुः। रथाद् अवप्लुत्य निगृह्य दोर्भ्यां। शशाक दैवान् न महाबलो ऽपि। ततः किरीटी प्रतिलभ्य संज्ञां। जग्राह बाणं यमदण्डकल्पम्। दीप्तो ऽर्जुनः प्राञ्जलिकं महात्मा। ततो ऽब्रवीद् वासुदेवो ऽपि पार्थम्। छिन्ध्य् अस्य मूर्धानम् अरेः शरेण। न यावद् आरोहति वै रथं वृषः। तथैव संपूज्य स तद् वचः प्रभोस्। ततः क्षुरं प्रज्वलितं प्रगृह्य। जघान कक्षाम् अमलार्कवर्णां। महारथे रथचक्रे विमग्ने।

pāṇḍaveyas tv asaṃbhrānto vāyavyāstreṇa vīryavān. apovāha tadābhrāṇi rādheyasya prapaśyataḥ. tatrādbhutaṃ bhārata sūtaputraś. cakre cakre bhūmim anupraviṣṭe. yad yodhayat pāṇḍavam ugravegaṃ. vivyādha cainaṃ daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ. tato 'tividdho bharatapravīraḥ. karṇena rājan samare 'rjunas tu. babhūva kopena bhṛśaṃ pradīpto. ghṛtāvasiktaḥ sadasīva vahniḥ. tataḥ śaraṃ mahāghoraṃ jvalantam iva pāvakam. ādade pāṇḍuputrasya sūtaputro jighāṃsayā. yojyamāne tatas tasmin bāṇe dhanuṣi pūjite. cacāla pṛthivī rājan saśailavanakānanā. vavau saśarkaro vāyur diśaś ca rajasā vṛtāḥ. hāhākāraś ca saṃjajñe surāṇāṃ divi bhārata. tam iṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā sūtaputreṇa māriṣa. viṣādaṃ paramaṃ jagmuḥ pāṇḍavā dīnacetasaḥ. sa sāyakaḥ karṇabhujapramuktaḥ. śakrāśaniprakhyaruciḥ śitāgraḥ. bhujāntaraṃ prāpya dhanaṃjayasya. viveśa valmīkam ivoragottamaḥ. sa gāḍhaviddhaḥ samare mahātmā. vighūrṇamānaḥ ślathahastagāṇḍivaḥ. cacāla bībhatsur amitramardanaḥ. kṣiteḥ prakampe ca yathācalottamaḥ. tadantaraṃ prāpya vṛṣo mahāratho. rathāṅgam urvīgatam ujjihīrṣuḥ. rathād avaplutya nigṛhya dorbhyāṃ. śaśāka daivān na mahābalo 'pi. tataḥ kirīṭī pratilabhya saṃjñāṃ. jagrāha bāṇaṃ yamadaṇḍakalpam. dīpto 'rjunaḥ prāñjalikaṃ mahātmā. tato 'bravīd vāsudevo 'pi pārtham. chindhy asya mūrdhānam areḥ śareṇa. na yāvad ārohati vai rathaṃ vṛṣaḥ. tathaiva saṃpūjya sa tad vacaḥ prabhos. tataḥ kṣuraṃ prajvalitaṃ pragṛhya. jaghāna kakṣām amalārkavarṇāṃ. mahārathe rathacakre vimagne.

तं हस्तिकक्ष्याप्रवरं च बाणैः; सुवर्णमुक्तामणिवज्रमृष्टम्। कालप्रयत्नोत्तमशिल्पियत्नैः; कृतं सुरूपं वितमस्कम् उच्चैः।

taṃ hastikakṣyāpravaraṃ ca bāṇaiḥ; suvarṇamuktāmaṇivajramṛṣṭam. kālaprayatnottamaśilpiyatnaiḥ; kṛtaṃ surūpaṃ vitamaskam uccaiḥ.

ऊर्जस्करं तव सैन्यस्य नित्यम्; अमित्रवित्रासनम् ईड्यरूपम्। विख्यातम् आदित्यसमस्य लोके; त्विषा समं पावकभानुचन्द्रैः।

ūrjaskaraṃ tava sainyasya nityam; amitravitrāsanam īḍyarūpam. vikhyātam ādityasamasya loke; tviṣā samaṃ pāvakabhānucandraiḥ.

ततः क्षुरेणाधिरथेः किरीटी; सुवर्णपुङ्खेन शितेन यत्तः। श्रिया ज्वलन्तं ध्वजम् उन्ममाथ; महारथस्याधिरथेर् महात्मा।

tataḥ kṣureṇādhiratheḥ kirīṭī; suvarṇapuṅkhena śitena yattaḥ. śriyā jvalantaṃ dhvajam unmamātha; mahārathasyādhirather mahātmā.

यशश् च धर्मश् च जयश् च मारिष; प्रियाणि सर्वाणि च तेन केतुना। तदा कुरूणां हृदयानि चापतन्; बभूव हाहेति च निस्वनो महान्। दृष्ट्वा ध्वजं तं पतितं पृथिव्यां। कुरुप्रवीरेण निकृत्तम् आशु। नाशंसिरे सूतपुत्रस्य सर्वे। जयं जना भारत ये त्वदीयाः।

yaśaś ca dharmaś ca jayaś ca māriṣa; priyāṇi sarvāṇi ca tena ketunā. tadā kurūṇāṃ hṛdayāni cāpatan; babhūva hāheti ca nisvano mahān. dṛṣṭvā dhvajaṃ taṃ patitaṃ pṛthivyāṃ. kurupravīreṇa nikṛttam āśu. nāśaṃsire sūtaputrasya sarve. jayaṃ janā bhārata ye tvadīyāḥ.

अथ त्वरन् कर्णवधाय पाण्डवो; महेन्द्रवज्रानलदण्डसंनिभम्। आदत्त पार्थो ऽञ्जलिकं निषङ्गात्; सहस्ररश्मेर् इव रश्मिम् उत्तमम्।

atha tvaran karṇavadhāya pāṇḍavo; mahendravajrānaladaṇḍasaṃnibham. ādatta pārtho 'ñjalikaṃ niṣaṅgāt; sahasraraśmer iva raśmim uttamam.

मर्मच्छिदं शोणितमांसदिग्धं; वैश्वानरार्कप्रतिमं महार्हम्। नराश्वनागासुहरं त्र्यरत्निं; षड्वाजम् अञ्जोगतिम् उग्रवेगम्।

marmacchidaṃ śoṇitamāṃsadigdhaṃ; vaiśvānarārkapratimaṃ mahārham. narāśvanāgāsuharaṃ tryaratniṃ; ṣaḍvājam añjogatim ugravegam.

सहस्रनेत्राशनितुल्यतेजसं; समानक्रव्यादम् इवातिदुःसहम्। पिनाकनारायणचक्रसंनिभं; भयंकरं प्राणभृतां विनाशनम्। सुरेन्द्रसेनापतिशक्तिसंनिभम्। जग्राह पार्थस् तम् अतिप्रहृष्टो। यो देवसंघैर् अपि दुर्निवार्यः। संपूजितो यः सततं महात्मा। देवासुरान् यो विजयेन् महेषुः। यं वै प्रकृष्टं प्रसमीक्ष्य युद्धे। चचाल सर्वं सचराचरं जगत्। स्वस्ति जगत् स्याद् ऋषयः प्रचुक्रुशुस्। तम् उद्यतं प्रेक्ष्य महाहवेषुम्। ततस् तु तं वै शरम् अप्रमेयं। गाण्डीवधन्वा धनुषि न्ययोजयत्।

sahasranetrāśanitulyatejasaṃ; samānakravyādam ivātiduḥsaham. pinākanārāyaṇacakrasaṃnibhaṃ; bhayaṃkaraṃ prāṇabhṛtāṃ vināśanam. surendrasenāpatiśaktisaṃnibham. jagrāha pārthas tam atiprahṛṣṭo. yo devasaṃghair api durnivāryaḥ. saṃpūjito yaḥ satataṃ mahātmā. devāsurān yo vijayen maheṣuḥ. yaṃ vai prakṛṣṭaṃ prasamīkṣya yuddhe. cacāla sarvaṃ sacarācaraṃ jagat. svasti jagat syād ṛṣayaḥ pracukruśus. tam udyataṃ prekṣya mahāhaveṣum. tatas tu taṃ vai śaram aprameyaṃ. gāṇḍīvadhanvā dhanuṣi nyayojayat.

युक्त्वा महास्त्रेण परेण मन्त्रविद्; विकृष्य गाण्डीवम् उवाच सस्वनम्। अयं महास्त्रो ऽप्रतिमो धृतः शरः; शरीरभिच् चासुहरश् च दुर्हृदः।

yuktvā mahāstreṇa pareṇa mantravid; vikṛṣya gāṇḍīvam uvāca sasvanam. ayaṃ mahāstro 'pratimo dhṛtaḥ śaraḥ; śarīrabhic cāsuharaś ca durhṛdaḥ.

तपो ऽस्ति तप्तं गुरवश् च तोषिता; मया यद् इष्टं सुहृदां तथा श्रुतम्। अनेन सत्येन निहन्त्व् अयं शरः; सुदंशितः कर्णम् अरिं ममाजितः। धर्मात्मा सत्यसंधश् च धर्मराजो दयापरः। जितेन्द्रियः सत्यवादी तथैनं जहि सूतजम्।

tapo 'sti taptaṃ guravaś ca toṣitā; mayā yad iṣṭaṃ suhṛdāṃ tathā śrutam. anena satyena nihantv ayaṃ śaraḥ; sudaṃśitaḥ karṇam ariṃ mamājitaḥ. dharmātmā satyasaṃdhaś ca dharmarājo dayāparaḥ. jitendriyaḥ satyavādī tathainaṃ jahi sūtajam.

इत्य् ऊचिवांस् तं स मुमोच बाणं; धनंजयः कर्णवधाय घोरम्। कृत्याम् अथर्वाङ्गिरसीम् इवोग्रां; दीप्ताम् असह्यां युधि मृत्युनापि।

ity ūcivāṃs taṃ sa mumoca bāṇaṃ; dhanaṃjayaḥ karṇavadhāya ghoram. kṛtyām atharvāṅgirasīm ivogrāṃ; dīptām asahyāṃ yudhi mṛtyunāpi.

ब्रुवन् किरीटी तम् अतिप्रहृष्टो; अयं शरो मे विजयावहो ऽस्तु। जिघांसुर् अर्केन्दुसमप्रभावः; कर्णं समाप्तिं नयतां यमाय। ततो विमुक्तो बलिना महेषुः। प्रज्वालयाम् आस दिशो नभश् च।

bruvan kirīṭī tam atiprahṛṣṭo; ayaṃ śaro me vijayāvaho 'stu. jighāṃsur arkendusamaprabhāvaḥ; karṇaṃ samāptiṃ nayatāṃ yamāya. tato vimukto balinā maheṣuḥ. prajvālayām āsa diśo nabhaś ca.

तेनेषुवर्येण किरीटमाली; प्रहृष्टरूपो विजयावहेन। जिघांसुर् अर्केन्दुसमप्रभेण; चक्रे विषक्तं रिपुम् आततायी। सैन्यान्य् अनेकानि च विप्रमोह्य। गाण्डीवमुक्तैर् विजयेन भल्लैः। तेनार्जुनः सन्नहनीयमध्याच्। छिरो ऽहरत् सूतपुत्रस्य राजन्। छिन्नं पपाताञ्जलिकेन तूर्णं। कायो ऽस्य पश्चाद् धरणीं जगाम। ततो ऽर्जुनस् तस्य शिरो जहार। वृत्रस्य वज्रेण यथा महेन्द्रः। शरोत्तमेनाञ्जलिकेन राजंस्। तदा महास्त्रप्रतिमन्त्रितेन। पार्थो ऽपराह्णे शिर उच्चकर्त। वैकर्तनस्याथ महेन्द्रसूनुः। तत् प्रापतच् चाञ्जलिकेन छिन्नम्। अथास्य कायो निपपात पश्चात्।

teneṣuvaryeṇa kirīṭamālī; prahṛṣṭarūpo vijayāvahena. jighāṃsur arkendusamaprabheṇa; cakre viṣaktaṃ ripum ātatāyī. sainyāny anekāni ca vipramohya. gāṇḍīvamuktair vijayena bhallaiḥ. tenārjunaḥ sannahanīyamadhyāc. chiro 'harat sūtaputrasya rājan. chinnaṃ papātāñjalikena tūrṇaṃ. kāyo 'sya paścād dharaṇīṃ jagāma. tato 'rjunas tasya śiro jahāra. vṛtrasya vajreṇa yathā mahendraḥ. śarottamenāñjalikena rājaṃs. tadā mahāstrapratimantritena. pārtho 'parāhṇe śira uccakarta. vaikartanasyātha mahendrasūnuḥ. tat prāpatac cāñjalikena chinnam. athāsya kāyo nipapāta paścāt.

तद् उद्यतादित्यसमानवर्चसं; शरन्नभोमध्यगभास्करोपमम्। शरेण कर्णस्य शिरो जहार। वराङ्गम् उर्व्याम् अपतच् चमूपतेर्; दिवाकरो ऽस्ताद् इव रक्तमण्डलः।

tad udyatādityasamānavarcasaṃ; śarannabhomadhyagabhāskaropamam. śareṇa karṇasya śiro jahāra. varāṅgam urvyām apatac camūpater; divākaro 'stād iva raktamaṇḍalaḥ.

तद् अस्य देही सततं सुखोदितं; स्वरूपम् अत्यर्थम् उदारकर्मणः। परेण कृच्छ्रेण शरीरम् अत्यजद्; गृहं महर्द्धीव ससङ्गम् ईश्वरः।

tad asya dehī satataṃ sukhoditaṃ; svarūpam atyartham udārakarmaṇaḥ. pareṇa kṛcchreṇa śarīram atyajad; gṛhaṃ maharddhīva sasaṅgam īśvaraḥ.

शरैर् विभुग्नं व्यसु तद् विवर्मणः; पपात कर्णस्य शरीरम् उच्छ्रितम्। स्रवद्व्रणं गैरिकतोयविस्रवं; गिरेर् यथा वज्रहतं शिरस् तथा।

śarair vibhugnaṃ vyasu tad vivarmaṇaḥ; papāta karṇasya śarīram ucchritam. sravadvraṇaṃ gairikatoyavisravaṃ; girer yathā vajrahataṃ śiras tathā.

देहात् तु कर्णस्य निपातितस्य; तेजो दीप्तं खं विगाह्याचिरेण। तद् अद्भुतं सर्वमनुष्ययोधाः; पश्यन्ति राजन् निहते स्म कर्णे। ततः शङ्खान् पाण्डवा दध्मुर् उच्चैर्। दृष्ट्वा कर्णं पातितं फाल्गुनेन। तथैव कृष्णश् च धनंजयश् च। हृष्टौ तदा दध्मतुर् आशु शङ्खौ। अथान्तरिक्षे ऽपि विगाह्य सूर्यं। विवेश तेजो ज्वलितं हि तस्य। हृतोत्तमाङ्गं च शरीरम् आजौ। पपात कर्णस्य शरावकीर्णम्।

dehāt tu karṇasya nipātitasya; tejo dīptaṃ khaṃ vigāhyācireṇa. tad adbhutaṃ sarvamanuṣyayodhāḥ; paśyanti rājan nihate sma karṇe. tataḥ śaṅkhān pāṇḍavā dadhmur uccair. dṛṣṭvā karṇaṃ pātitaṃ phālgunena. tathaiva kṛṣṇaś ca dhanaṃjayaś ca. hṛṣṭau tadā dadhmatur āśu śaṅkhau. athāntarikṣe 'pi vigāhya sūryaṃ. viveśa tejo jvalitaṃ hi tasya. hṛtottamāṅgaṃ ca śarīram ājau. papāta karṇasya śarāvakīrṇam.

तं सोमकाः प्रेक्ष्य हतं शयानं; प्रीता नादं सह सैन्यैर् अकुर्वन्। तूर्याणि चाजघ्नुर् अतीव हृष्टा; वासांसि चैवादुधुवुर् भुजांश् च। संवर्धयन्तश् च नरेन्द्रयोधाः। पार्थं समाजग्मुर् अतीव हृष्टाः। बलान्विताश् चाप्य् अपरे ह्य् अनृत्यन्न्; अन्योन्यम् आश्लिष्य नदन्त ऊचुः।

taṃ somakāḥ prekṣya hataṃ śayānaṃ; prītā nādaṃ saha sainyair akurvan. tūryāṇi cājaghnur atīva hṛṣṭā; vāsāṃsi caivādudhuvur bhujāṃś ca. saṃvardhayantaś ca narendrayodhāḥ. pārthaṃ samājagmur atīva hṛṣṭāḥ. balānvitāś cāpy apare hy anṛtyann; anyonyam āśliṣya nadanta ūcuḥ.

दृष्ट्वा तु कर्णं भुवि निष्टनन्तं; हतं रथात् सायकेनावभिन्नम्। महानिलेनाग्निम् इवापविद्धं; यज्ञावसाने शयने निशान्ते। रराज कर्णस्य शिरो निकृत्तम्। अस्तं गतं भास्करस्येव बिम्बम्। हतोत्तमाङ्गश् च स तस्य देहः। परिप्लुतः शोणितौघप्रसेकैः। रराज कर्णस्य शरावकीर्णः। स्वरश्मिजातावततो यथार्कः। प्रताप्य सेनां खलु पाण्डवीं रणे। शरांशुभिः पावकतुल्यदीप्तिभिः। किरीटिकालेन तु कर्णभास्करो। व्यनीयतास्तं दिवसावसाने। तद् आननं सूतपुरस्य राजन्। विभ्राजते पद्मम् इवापनालम्।

dṛṣṭvā tu karṇaṃ bhuvi niṣṭanantaṃ; hataṃ rathāt sāyakenāvabhinnam. mahānilenāgnim ivāpaviddhaṃ; yajñāvasāne śayane niśānte. rarāja karṇasya śiro nikṛttam. astaṃ gataṃ bhāskarasyeva bimbam. hatottamāṅgaś ca sa tasya dehaḥ. pariplutaḥ śoṇitaughaprasekaiḥ. rarāja karṇasya śarāvakīrṇaḥ. svaraśmijātāvatato yathārkaḥ. pratāpya senāṃ khalu pāṇḍavīṃ raṇe. śarāṃśubhiḥ pāvakatulyadīptibhiḥ. kirīṭikālena tu karṇabhāskaro. vyanīyatāstaṃ divasāvasāne. tad ānanaṃ sūtapurasya rājan. vibhrājate padmam ivāpanālam.

शरैर् आचितसर्वाङ्गः शोणितौघपरिप्लुतः। विभाति देहः कर्णस्य स्वरश्मिभिर् इवांशुमान्।

śarair ācitasarvāṅgaḥ śoṇitaughapariplutaḥ. vibhāti dehaḥ karṇasya svaraśmibhir ivāṃśumān.

प्रताप्य सेनाम् आमित्रीं दीप्तैः शरगभस्तिभिः। बलिनार्जुनकालेन नीतो ऽस्तं कर्णभास्करः।

pratāpya senām āmitrīṃ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ. balinārjunakālena nīto 'staṃ karṇabhāskaraḥ.

अस्तं गच्छन् यथादित्यः प्रभाम् आदाय गच्छति। एवं जीवितम् आदाय कर्णस्येषुर् जगाम ह।

astaṃ gacchan yathādityaḥ prabhām ādāya gacchati. evaṃ jīvitam ādāya karṇasyeṣur jagāma ha.

अपराह्णे पराह्णस्य सूतपुत्रस्य मारिष। छिन्नम् अञ्जलिकेनाजौ सोत्सेधम् अपतच् छिरः।

aparāhṇe parāhṇasya sūtaputrasya māriṣa. chinnam añjalikenājau sotsedham apatac chiraḥ.

उपर्य् उपरि सैन्यानां तस्य शत्रोस् तद् अञ्जसा। शिरः कर्णस्य सोत्सेधम् इषुः सो ऽपाहरद् द्रुतम्। तच् छिरो भरतश्रेष्ठ शोभयाम् आस मेदिनीम्। यदृच्छया महाराज आदित्य इव गां गतः। तं दृष्ट्वा समरविमर्दलब्धनिद्रं। दष्टोष्ठं रुधिरपरीतकातराक्षम्। राधेयं रथवरपृष्ठसंनिषण्णं। हीनांशुर् दिवसकरो मुहूर्तम् आसीत्। निःशब्दतूर्यं हतयौधमुख्यं। प्रशान्तदर्पं धृतराष्ट्रसैन्यम्। न शोभते सूर्यसुतेन हीनं। वृन्दं ग्रहाणाम् इव चन्द्रहीनम्।

upary upari sainyānāṃ tasya śatros tad añjasā. śiraḥ karṇasya sotsedham iṣuḥ so 'pāharad drutam. tac chiro bharataśreṣṭha śobhayām āsa medinīm. yadṛcchayā mahārāja āditya iva gāṃ gataḥ. taṃ dṛṣṭvā samaravimardalabdhanidraṃ. daṣṭoṣṭhaṃ rudhiraparītakātarākṣam. rādheyaṃ rathavarapṛṣṭhasaṃniṣaṇṇaṃ. hīnāṃśur divasakaro muhūrtam āsīt. niḥśabdatūryaṃ hatayaudhamukhyaṃ. praśāntadarpaṃ dhṛtarāṣṭrasainyam. na śobhate sūryasutena hīnaṃ. vṛndaṃ grahāṇām iva candrahīnam.

संजय उवाच। कर्णं तु शूरं पतितं पृथिव्यां; शराचितं शोणितदिग्धगात्रम्। दृष्ट्वा शयानं भुवि मद्रराजश्; छिन्नध्वजेनापययौ रथेन।

saṃjaya uvāca. karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram. dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājaś; chinnadhvajenāpayayau rathena.

कर्णे हते कुरवः प्राद्रवन्त; भयार्दिता गाढविद्धाश् च संख्ये। अवेक्षमाणा मुहुर् अर्जुनस्य; ध्वजं महान्तं वपुषा ज्वलन्तम्। हते तु कर्णे कुरवः प्राद्रवन्त भयार्दिताः। गाढविद्धाश् च संख्ये ते बाणैर् गाण्डीवधन्वना। अवेक्षमाणाः पार्थस्य ध्वजं भीषणवानरम्। प्रतीपसैन्यहन्तारं प्राद्रवंस् ते दिशो दश। कर्णे हते पार्थभयात् प्रदुद्रुवुर्। वैकर्तने धार्तराष्ट्राः सशल्याः। अवेक्षमाणा मुहुर् अर्जुनस्य। केतुं महान्तं यशसा ज्वलन्तम्।

karṇe hate kuravaḥ prādravanta; bhayārditā gāḍhaviddhāś ca saṃkhye. avekṣamāṇā muhur arjunasya; dhvajaṃ mahāntaṃ vapuṣā jvalantam. hate tu karṇe kuravaḥ prādravanta bhayārditāḥ. gāḍhaviddhāś ca saṃkhye te bāṇair gāṇḍīvadhanvanā. avekṣamāṇāḥ pārthasya dhvajaṃ bhīṣaṇavānaram. pratīpasainyahantāraṃ prādravaṃs te diśo daśa. karṇe hate pārthabhayāt pradudruvur. vaikartane dhārtarāṣṭrāḥ saśalyāḥ. avekṣamāṇā muhur arjunasya. ketuṃ mahāntaṃ yaśasā jvalantam.

सहस्रनेत्रप्रतिमानकर्मणः; सहस्रपत्रप्रतिमाननं शुभम्। सहस्ररश्मिर् दिनसंक्षये यथा; तथापतत् तस्य शिरो वसुंधराम्। व्यूढोरस्कं कमलनयनं तप्तहेमावभासं। कर्णं दृष्ट्वा भुवि निपतितं पार्थबाणाभितप्तम्। पांसुग्रस्तं मलिनम् असकृत् पुत्रम् अन्वीक्षमाणो। मन्दं मन्दं व्रजति सविता मन्दिरं मन्दरश्मिः।

sahasranetrapratimānakarmaṇaḥ; sahasrapatrapratimānanaṃ śubham. sahasraraśmir dinasaṃkṣaye yathā; tathāpatat tasya śiro vasuṃdharām. vyūḍhoraskaṃ kamalanayanaṃ taptahemāvabhāsaṃ. karṇaṃ dṛṣṭvā bhuvi nipatitaṃ pārthabāṇābhitaptam. pāṃsugrastaṃ malinam asakṛt putram anvīkṣamāṇo. mandaṃ mandaṃ vrajati savitā mandiraṃ mandaraśmiḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents