महाभारत 8.66 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 66→

[mh-8-66] • 65 श्लोकाः

संजय उवाच। ततो ऽपयाताः शरपातमात्रम्; अवस्थिताः कुरवो भिन्नसेनाः। विद्युत्प्रकाशं ददृशुः समन्ताद्; धनंजयास्त्रं समुदीर्यमाणम्।

saṃjaya uvāca. tato 'payātāḥ śarapātamātram; avasthitāḥ kuravo bhinnasenāḥ. vidyutprakāśaṃ dadṛśuḥ samantād; dhanaṃjayāstraṃ samudīryamāṇam.

तद् अर्जुनास्त्रं ग्रसते स्म वीरान्; वियत् तथाकाशम् अनन्तघोषम्। क्रुद्धेन पार्थेन तदाशु सृष्टं; वधाय कर्णस्य महाविमर्दे। कर्णः सुघोरेष्वसनं दृढज्यं। विस्फारयित्वा विसृजञ् छरौघान्। उदीर्यमाणं स्म कुरून् दहन्तं। सुवर्णपुङ्खैर् इषुभिर् महात्मा।

tad arjunāstraṃ grasate sma vīrān; viyat tathākāśam anantaghoṣam. kruddhena pārthena tadāśu sṛṣṭaṃ; vadhāya karṇasya mahāvimarde. karṇaḥ sughoreṣvasanaṃ dṛḍhajyaṃ. visphārayitvā visṛjañ charaughān. udīryamāṇaṃ sma kurūn dahantaṃ. suvarṇapuṅkhair iṣubhir mahātmā.

रामाद् उपात्तेन महामहिम्ना; आथर्वणेनारिविनाशनेन। तद् अर्जुनास्त्रं व्यधमद् दहन्तं; पार्थं च बाणैर् निशितैर् निजघ्ने।

rāmād upāttena mahāmahimnā; ātharvaṇenārivināśanena. tad arjunāstraṃ vyadhamad dahantaṃ; pārthaṃ ca bāṇair niśitair nijaghne.

ततो विमर्दः सुमहान् बभूव; तस्यार्जुनस्याधिरथेश् च राजन्। अन्योन्यम् आसादयतोः पृषत्कैर्; विषाणघातैर् द्विपयोर् इवोग्रैः। ततो ऽस्त्रसंघातसमावृतं तदा। बभूव राजंस् तुमुलं रणाजिरम्। तत् कर्णपार्थौ शरवृष्टिसंघैर्। निरन्तरं चक्रतुर् अम्बरं तदा। तद् बाणजालैकमयं महास्त्रं। सर्वे ऽद्राक्षुः कुरवः सोमकाश् च। नान्यं च भूतं ददृशुस् तदा ते। बाणान्धकारे तुमुले च तस्मिन्। ततस् तु तौ वै पुरुषप्रवीरौ। राजन् वरौ सर्वधनुर्धराणाम्। त्यक्त्वात्मदेहौ समरे ऽतिघोरे। प्राप्तश्रमौ शत्रुदुरासदौ हि। दृष्ट्वा तु तौ संप्रति संप्रयुक्तौ। परस्परं छिद्रनिविष्टदृष्टी। देवर्षिगन्धर्वगणाः सयक्षाः। संतुष्टुवुस् तौ पितरश् च हृष्टाः। तौ संदधानाव् अनिशं स्म राजन्। समस्यन्तौ चापि शरान् अनेकान्। संदर्शयन्तौ युधि मार्गान् विचित्रान्। धनुर्धराणां प्रवरौ कृतास्त्रौ। तयोर् एवं युध्यतोर् आजिमध्ये। सूतात्मजो ऽभूद् अधिकः कदा चित्। पार्थः कदा चित् त्व् अधिकः किरीटी। वीर्यास्त्रसम्यग्बललाघवैस् तु। दृष्ट्वा ततस् तं युधि संप्रहारं। परस्परस्यान्तरप्रेक्षिणो ये। घोरं तदा दुर्विषहं रणे ऽन्यैर्। योधाः सर्वे विस्मयम् अभ्यगच्छन्। ततो ऽथ भूतान्य् अन्तरिक्षे स्थितानि। कर्णार्जुनौ तौ प्रशशंसुर् नरेन्द्र। भोः कर्ण साध्व् अर्जुन साधु चेति। हृष्टाः प्रोचुः संघशः प्रीतिमन्तः। तस्मिन् विमर्दे रथवाजिनागाः। पदातिसंघा वसुधां व्यकम्पयन्। ततस् तु पातालतले शयानो। नागो ऽश्वसेनः कृतवैरो ऽर्जुनेन। राजंस् तदा खाण्डवदाहमुक्तो। कृत्वा सुवेगं वसुधातलस्थः। अथोत्पपातोर्ध्वगतिर् जवेन। संदृश्य कर्णार्जुनयोर् विमर्दम्। अयं हि कालो ऽस्य दुरात्मनो वै। पार्थस्य वैरप्रतियातनाय। संचिन्त्य तूणं प्रविवेश चैव। कर्णस्य राजञ् शररूपधारी। ततो ऽस्त्रसंघातसमाकुलं तदा। बभूव जालं विततांशुजालम्। तत् कर्णपार्थौ शरसंघवृष्टिभिर्। निरन्तरं चक्रतुर् अम्बरं तदा। तद्बाणजालैकमयं महान्तं। सर्वे ऽत्रसन् कुरवः सोमकाश् च। नान्यत् किं चिद् ददृशुः संपतद् वै। बाणान्धकारे तुमुले ऽतिमात्रम्। ततस् तौ पुरुषव्याघ्रौ सर्वलोकधनुर्धरौ। त्यक्तप्राणौ रणे वीरौ युद्धश्रमम् उपागतौ। समुत्क्षेपैर् वीक्षमाणौ सिक्तौ चन्दनवारिणा। सतालव्यजनैर् दिव्यैर् दिविस्थैर् अप्सरोगणैः। शक्रसूर्यकराब्जाभ्यां प्रमार्जितमुखाव् उभौ। कर्णस् तु पार्थं न विशेषयद् यदा। दृढं च पार्थेन शरैर् निपीडितः। ततः स कर्णः शरविक्षताङ्गो। मनो दधे ह्य् एकशयस्य तस्य।

tato vimardaḥ sumahān babhūva; tasyārjunasyādhiratheś ca rājan. anyonyam āsādayatoḥ pṛṣatkair; viṣāṇaghātair dvipayor ivograiḥ. tato 'strasaṃghātasamāvṛtaṃ tadā. babhūva rājaṃs tumulaṃ raṇājiram. tat karṇapārthau śaravṛṣṭisaṃghair. nirantaraṃ cakratur ambaraṃ tadā. tad bāṇajālaikamayaṃ mahāstraṃ. sarve 'drākṣuḥ kuravaḥ somakāś ca. nānyaṃ ca bhūtaṃ dadṛśus tadā te. bāṇāndhakāre tumule ca tasmin. tatas tu tau vai puruṣapravīrau. rājan varau sarvadhanurdharāṇām. tyaktvātmadehau samare 'tighore. prāptaśramau śatrudurāsadau hi. dṛṣṭvā tu tau saṃprati saṃprayuktau. parasparaṃ chidraniviṣṭadṛṣṭī. devarṣigandharvagaṇāḥ sayakṣāḥ. saṃtuṣṭuvus tau pitaraś ca hṛṣṭāḥ. tau saṃdadhānāv aniśaṃ sma rājan. samasyantau cāpi śarān anekān. saṃdarśayantau yudhi mārgān vicitrān. dhanurdharāṇāṃ pravarau kṛtāstrau. tayor evaṃ yudhyator ājimadhye. sūtātmajo 'bhūd adhikaḥ kadā cit. pārthaḥ kadā cit tv adhikaḥ kirīṭī. vīryāstrasamyagbalalāghavais tu. dṛṣṭvā tatas taṃ yudhi saṃprahāraṃ. parasparasyāntaraprekṣiṇo ye. ghoraṃ tadā durviṣahaṃ raṇe 'nyair. yodhāḥ sarve vismayam abhyagacchan. tato 'tha bhūtāny antarikṣe sthitāni. karṇārjunau tau praśaśaṃsur narendra. bhoḥ karṇa sādhv arjuna sādhu ceti. hṛṣṭāḥ procuḥ saṃghaśaḥ prītimantaḥ. tasmin vimarde rathavājināgāḥ. padātisaṃghā vasudhāṃ vyakampayan. tatas tu pātālatale śayāno. nāgo 'śvasenaḥ kṛtavairo 'rjunena. rājaṃs tadā khāṇḍavadāhamukto. kṛtvā suvegaṃ vasudhātalasthaḥ. athotpapātordhvagatir javena. saṃdṛśya karṇārjunayor vimardam. ayaṃ hi kālo 'sya durātmano vai. pārthasya vairapratiyātanāya. saṃcintya tūṇaṃ praviveśa caiva. karṇasya rājañ śararūpadhārī. tato 'strasaṃghātasamākulaṃ tadā. babhūva jālaṃ vitatāṃśujālam. tat karṇapārthau śarasaṃghavṛṣṭibhir. nirantaraṃ cakratur ambaraṃ tadā. tadbāṇajālaikamayaṃ mahāntaṃ. sarve 'trasan kuravaḥ somakāś ca. nānyat kiṃ cid dadṛśuḥ saṃpatad vai. bāṇāndhakāre tumule 'timātram. tatas tau puruṣavyāghrau sarvalokadhanurdharau. tyaktaprāṇau raṇe vīrau yuddhaśramam upāgatau. samutkṣepair vīkṣamāṇau siktau candanavāriṇā. satālavyajanair divyair divisthair apsarogaṇaiḥ. śakrasūryakarābjābhyāṃ pramārjitamukhāv ubhau. karṇas tu pārthaṃ na viśeṣayad yadā. dṛḍhaṃ ca pārthena śarair nipīḍitaḥ. tataḥ sa karṇaḥ śaravikṣatāṅgo. mano dadhe hy ekaśayasya tasya.

ततो रिपुघ्नं समधत्त कर्णः; सुसंशितं सर्पमुखं ज्वलन्तम्। रौद्रं शरं संयति सुप्रधौतं; पार्थार्थम् अत्यर्थचिराय गुप्तम्।

tato ripughnaṃ samadhatta karṇaḥ; susaṃśitaṃ sarpamukhaṃ jvalantam. raudraṃ śaraṃ saṃyati supradhautaṃ; pārthārtham atyarthacirāya guptam.

सदार्चितं चन्दनचूर्णशायिनं; सुवर्णनालीशयनं महाविषम्। आकर्णपूर्णं प्रविकृष्य कर्णः। पार्थोन्मुखं संदधे तिग्ममन्युम्। प्रदीप्तम् ऐरावतवंशसंभवं; शिरो जिहीर्षुर् युधि फल्गुनस्य। मुमोच शीघ्रं स रिपुप्रमाथी। ततः प्रजज्वाल दिशो नभश् च। उल्काश् च घोराः सहसा निपेतुः। तस्मिंस् तु नागे धनुषि प्रयुक्ते। हाहाकृताः सर्वलोकाः सशक्राः। न चापि तं बुबुधे सूतपुत्रो। बाणे प्रविष्टं योगबलेन नागम्। दशशतनयनो ऽहिं दृश्य बाणे प्रविष्टं। निहत इति सुतो मे स्रस्तगात्रो बभूव। जलजकुसुमयोनिः श्रेष्ठभावो ऽजितात्मा। त्रिदशपतिम् अवोचन् मा व्यधिष्ठा जये श्रीः। स सूतपुत्रस् तम् अपाङ्गदेशे। अवाङ्मुखं संधयति स्म रोषात्। न तं स्म जानाति महानुभावम्। अपाङ्गदेशाभिनिविष्टम् आजौ।

sadārcitaṃ candanacūrṇaśāyinaṃ; suvarṇanālīśayanaṃ mahāviṣam. ākarṇapūrṇaṃ pravikṛṣya karṇaḥ. pārthonmukhaṃ saṃdadhe tigmamanyum. pradīptam airāvatavaṃśasaṃbhavaṃ; śiro jihīrṣur yudhi phalgunasya. mumoca śīghraṃ sa ripupramāthī. tataḥ prajajvāla diśo nabhaś ca. ulkāś ca ghorāḥ sahasā nipetuḥ. tasmiṃs tu nāge dhanuṣi prayukte. hāhākṛtāḥ sarvalokāḥ saśakrāḥ. na cāpi taṃ bubudhe sūtaputro. bāṇe praviṣṭaṃ yogabalena nāgam. daśaśatanayano 'hiṃ dṛśya bāṇe praviṣṭaṃ. nihata iti suto me srastagātro babhūva. jalajakusumayoniḥ śreṣṭhabhāvo 'jitātmā. tridaśapatim avocan mā vyadhiṣṭhā jaye śrīḥ. sa sūtaputras tam apāṅgadeśe. avāṅmukhaṃ saṃdhayati sma roṣāt. na taṃ sma jānāti mahānubhāvam. apāṅgadeśābhiniviṣṭam ājau.

तम् अब्रवीन् मद्रराजो महात्मा; वैकर्तनं प्रेक्ष्य हि संहितेषुम्। न कर्ण ग्रीवाम् इषुर् एष प्राप्स्यते; संलक्ष्य संधत्स्व शरं शिरोघ्नम्।

tam abravīn madrarājo mahātmā; vaikartanaṃ prekṣya hi saṃhiteṣum. na karṇa grīvām iṣur eṣa prāpsyate; saṃlakṣya saṃdhatsva śaraṃ śiroghnam.

अथाब्रवीत् क्रोधसंरक्तनेत्रः; कर्णः शल्यं संधितेषुः प्रसह्य। न संधत्ते द्विः शरं शल्य कर्णो; न मादृशाः शाठ्ययुक्ता भवन्ति। प्राप्तस्य पार्थः प्रणताः स्व स्वाहाः। संस्थाप्य कृष्णेन पुनस् तदीयम् (सिच्)।

athābravīt krodhasaṃraktanetraḥ; karṇaḥ śalyaṃ saṃdhiteṣuḥ prasahya. na saṃdhatte dviḥ śaraṃ śalya karṇo; na mādṛśāḥ śāṭhyayuktā bhavanti. prāptasya pārthaḥ praṇatāḥ sva svāhāḥ. saṃsthāpya kṛṣṇena punas tadīyam (sic).

तथैवम् उक्त्वा विससर्ज तं शरं; बलाहकं वर्षघनाभिपूजितम्। हतो ऽसि वै फल्गुन इत्य् अवोचत्; ततस् त्वरन्न् ऊर्जितम् उत्ससर्ज।

tathaivam uktvā visasarja taṃ śaraṃ; balāhakaṃ varṣaghanābhipūjitam. hato 'si vai phalguna ity avocat; tatas tvarann ūrjitam utsasarja.

संधीयमानं भुजगं दृष्ट्वा कर्णेन माधवः। आक्रम्य स्यन्दनं पद्भ्यां बलेन बलिनां वरः।

saṃdhīyamānaṃ bhujagaṃ dṛṣṭvā karṇena mādhavaḥ. ākramya syandanaṃ padbhyāṃ balena balināṃ varaḥ.

अवगाढे रथे भूमौ जानुभ्याम् अगमन् हयाः। ततः शरः सो ऽभ्यहनत् किरीटं तस्य धीमतः। स सायकः कर्णभुजाभिसृष्टो। हुताशनार्कप्रतिमः सुघोरः। गुणच्युतः प्राज्वलद् अन्तरिक्षे। कुर्वन् सीमन्तं नभसो भीमरूपः। तं प्रेक्ष्य दीप्तं युधि माधवस् तु। त्वरान्वितः कंसरिपुः सलीलम्। पदा विनिष्पिष्य रथोत्तमं तं। प्रावेशयज् जगतीं किष्कुमात्रम्। क्षितिं गता जानुभिस् ते तु वाहास्। ततः शरः सो ऽभ्यहनत् किरीटम्। तम् आपतन्तं ज्वलितं निरीक्ष्य। वियद्गतं वृष्णिकुलप्रवीरः। रथस्य चक्रं सहसा निपीड्य। पञ्चाङ्गुलं मज्जयति स्म वीरः। ततो ऽन्तरिक्षे सुमहान् निनादः। संपूजनार्थं मधुसूदनस्य। दिव्याश् च वाचः सहसा बभूवुर्। दिव्यानि पुष्पाण्य् अथ सिंहनादाः। तस्मिंस् तथा वै धरणीं निमग्ने। रथे प्रयोगान् मधुसूदनस्य। ततः शरः सो ऽभ्यहनत् किरीटं। तस्येन्द्रदत्तं सुदृढं च धीमतः।

avagāḍhe rathe bhūmau jānubhyām agaman hayāḥ. tataḥ śaraḥ so 'bhyahanat kirīṭaṃ tasya dhīmataḥ. sa sāyakaḥ karṇabhujābhisṛṣṭo. hutāśanārkapratimaḥ sughoraḥ. guṇacyutaḥ prājvalad antarikṣe. kurvan sīmantaṃ nabhaso bhīmarūpaḥ. taṃ prekṣya dīptaṃ yudhi mādhavas tu. tvarānvitaḥ kaṃsaripuḥ salīlam. padā viniṣpiṣya rathottamaṃ taṃ. prāveśayaj jagatīṃ kiṣkumātram. kṣitiṃ gatā jānubhis te tu vāhās. tataḥ śaraḥ so 'bhyahanat kirīṭam. tam āpatantaṃ jvalitaṃ nirīkṣya. viyadgataṃ vṛṣṇikulapravīraḥ. rathasya cakraṃ sahasā nipīḍya. pañcāṅgulaṃ majjayati sma vīraḥ. tato 'ntarikṣe sumahān ninādaḥ. saṃpūjanārthaṃ madhusūdanasya. divyāś ca vācaḥ sahasā babhūvur. divyāni puṣpāṇy atha siṃhanādāḥ. tasmiṃs tathā vai dharaṇīṃ nimagne. rathe prayogān madhusūdanasya. tataḥ śaraḥ so 'bhyahanat kirīṭaṃ. tasyendradattaṃ sudṛḍhaṃ ca dhīmataḥ.

अथार्जुनस्योत्तमगात्रभूषणं; धरावियद्द्योसलिलेषु विश्रुतम्। बलास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभिः; शरेण मूर्ध्नः स जहार सूतजः।

athārjunasyottamagātrabhūṣaṇaṃ; dharāviyaddyosalileṣu viśrutam. balāstrasargottamayatnamanyubhiḥ; śareṇa mūrdhnaḥ sa jahāra sūtajaḥ.

दिवाकरेन्दुज्वलनग्रहत्विषं; सुवर्णमुक्तामणिजालभूषितम्। पुरंदरार्थं तपसा प्रयत्नतः; स्वयं कृतं यद् भुवनस्य सूनुना।

divākarendujvalanagrahatviṣaṃ; suvarṇamuktāmaṇijālabhūṣitam. puraṃdarārthaṃ tapasā prayatnataḥ; svayaṃ kṛtaṃ yad bhuvanasya sūnunā.

महार्हरूपं द्विषतां भयंकरं; विभाति चात्यर्थसुखं सुगन्धि तत्। निजघ्नुषे देवरिपून् सुरेश्वरः; स्वयं ददौ यत् सुमनाः किरीटिने।

mahārharūpaṃ dviṣatāṃ bhayaṃkaraṃ; vibhāti cātyarthasukhaṃ sugandhi tat. nijaghnuṣe devaripūn sureśvaraḥ; svayaṃ dadau yat sumanāḥ kirīṭine.

हराम्बुपाखण्डलवित्तगोप्तृभिः; पिनाकपाशाशनिसायकोत्तमैः। क्षतं नयद् रुद्रगणैः पिनाकिना। सहायवान् पावकसंनिभैः शरैः। सुरोत्तमैर् अप्य् अविषह्यम् अर्दितुं; प्रसह्य नागेन जहार यद् वृषः। चिरं धृतेनादितिनेह राजन्। स दुष्टभावो वितथप्रतिज्ञः। किरीटम् अभ्याहनद् अर्जुनस्य। विशुद्धजाम्बूनदरत्नभूषितं। पार्थोत्तमाङ्गाद् अहरत् तरस्वी। तद् धेमजालावततं सुघोषं। जाज्वल्यमानं निपपात भूमौ।

harāmbupākhaṇḍalavittagoptṛbhiḥ; pinākapāśāśanisāyakottamaiḥ. kṣataṃ nayad rudragaṇaiḥ pinākinā. sahāyavān pāvakasaṃnibhaiḥ śaraiḥ. surottamair apy aviṣahyam ardituṃ; prasahya nāgena jahāra yad vṛṣaḥ. ciraṃ dhṛtenāditineha rājan. sa duṣṭabhāvo vitathapratijñaḥ. kirīṭam abhyāhanad arjunasya. viśuddhajāmbūnadaratnabhūṣitaṃ. pārthottamāṅgād aharat tarasvī. tad dhemajālāvatataṃ sughoṣaṃ. jājvalyamānaṃ nipapāta bhūmau.

तद् उत्तमेषून् मथितं विषाग्निना; प्रदीप्तम् अर्चिष्मद् अभिक्षिति प्रियम्। पपात पार्थस्य किरीटम् उत्तमं; दिवाकरो ऽस्ताद् इव पर्वताज् ज्वलन्।

tad uttameṣūn mathitaṃ viṣāgninā; pradīptam arciṣmad abhikṣiti priyam. papāta pārthasya kirīṭam uttamaṃ; divākaro 'stād iva parvatāj jvalan.

ततः किरीटं बहुरत्नमण्डितं; जहार नागो ऽर्जुनमूर्धतो बलात्। गिरेः सुजाताङ्कुरपुष्पितद्रुमं; महेन्द्रवज्रः शिखरं यथोत्तमम्।

tataḥ kirīṭaṃ bahuratnamaṇḍitaṃ; jahāra nāgo 'rjunamūrdhato balāt. gireḥ sujātāṅkurapuṣpitadrumaṃ; mahendravajraḥ śikharaṃ yathottamam.

मही वियद् द्यौः सलिलानि वायुना; यथा विभिन्नानि विभान्ति भारत। तथैव शब्दो भुवनेष्व् अभूत् तदा; जना व्यवस्यन् व्यथिताश् च चस्खलुः।

mahī viyad dyauḥ salilāni vāyunā; yathā vibhinnāni vibhānti bhārata. tathaiva śabdo bhuvaneṣv abhūt tadā; janā vyavasyan vyathitāś ca caskhaluḥ.

ततः समुद्ग्रथ्य सितेन वाससा; स्वमूर्धजानव्यथितः स्थितो ऽर्जुनः। विना किरीटं शुशुभे स पार्थः। श्यामो युवा शैल इवास्तशृङ्गः। विभाति संपूर्णमरीचिभास्वता; शिरोगतेनोदयपर्वतो यथा। ततो ऽर्जुनः कर्णम् अवक्रगैर् नवैः। सुवर्णपुङ्खैः सुदृढैर् अयस्मयैः। यमाग्निदण्डप्रतिमैः स्तनान्तरे। पराभिनत् क्रौञ्चम् इवाद्रिम् अग्निजः। ततः शरावापम् अपास्य सूतजो। धनुश् च तच् छक्रशरासनोपमम्। तताप तस्थौ न मुमोह चस्खले। दृढाहतः संश् च पुनस् ततस् ततः। न ह्य् अर्जुनस् तं व्यसने तदेयिवान्। निहन्तुम् आर्यः पुरुषव्रते स्थितः। ततस् तम् इन्द्रावरजो ऽपि संभ्रमाद्। उवाच किं पाण्डव हे प्रमाद्यसि। नैवाहितानां सततं विपश्चितः। क्षणं प्रतीक्षन्त्य् अपि दुर्बलीयसाम्। विशेषतो ऽरीन् व्यसनेषु पण्डितो। निहत्य धर्मं च यशश् च विन्दति। तम् एकवीरं तव चाहितं सदा। त्वरस्व कर्णं सहसाभिमर्दितुम्। पुरा समर्थः समुपैति सूतजो। विध्य त्वम् एनं नमुचिं यथा हरिः। तथास्तु देवेत्य् अभिपूज्य सत्वरं। जनार्दनं कर्णम् अविध्यद् अर्जुनः। शरोत्तमैः सर्वकुरूत्तमस् त्वरंस्। तथा यथा शम्बरम् अम्बराधिपः। गोकर्णा सुमुखी कृतेन इषुणा गोपुत्रसंप्रेषिता। गोशब्दात्मजभूषणं सुविहितं सुव्यक्तगो ऽसुप्रभम्। दृष्ट्वा गोगतकं जहार मुकुटं गोशब्दगोपूरि वै। गोकर्णासनमर्दनश् च न ययाव् अप्राप्य मृत्योर् वशम्।

tataḥ samudgrathya sitena vāsasā; svamūrdhajānavyathitaḥ sthito 'rjunaḥ. vinā kirīṭaṃ śuśubhe sa pārthaḥ. śyāmo yuvā śaila ivāstaśṛṅgaḥ. vibhāti saṃpūrṇamarīcibhāsvatā; śirogatenodayaparvato yathā. tato 'rjunaḥ karṇam avakragair navaiḥ. suvarṇapuṅkhaiḥ sudṛḍhair ayasmayaiḥ. yamāgnidaṇḍapratimaiḥ stanāntare. parābhinat krauñcam ivādrim agnijaḥ. tataḥ śarāvāpam apāsya sūtajo. dhanuś ca tac chakraśarāsanopamam. tatāpa tasthau na mumoha caskhale. dṛḍhāhataḥ saṃś ca punas tatas tataḥ. na hy arjunas taṃ vyasane tadeyivān. nihantum āryaḥ puruṣavrate sthitaḥ. tatas tam indrāvarajo 'pi saṃbhramād. uvāca kiṃ pāṇḍava he pramādyasi. naivāhitānāṃ satataṃ vipaścitaḥ. kṣaṇaṃ pratīkṣanty api durbalīyasām. viśeṣato 'rīn vyasaneṣu paṇḍito. nihatya dharmaṃ ca yaśaś ca vindati. tam ekavīraṃ tava cāhitaṃ sadā. tvarasva karṇaṃ sahasābhimarditum. purā samarthaḥ samupaiti sūtajo. vidhya tvam enaṃ namuciṃ yathā hariḥ. tathāstu devety abhipūjya satvaraṃ. janārdanaṃ karṇam avidhyad arjunaḥ. śarottamaiḥ sarvakurūttamas tvaraṃs. tathā yathā śambaram ambarādhipaḥ. gokarṇā sumukhī kṛtena iṣuṇā goputrasaṃpreṣitā. gośabdātmajabhūṣaṇaṃ suvihitaṃ suvyaktago 'suprabham. dṛṣṭvā gogatakaṃ jahāra mukuṭaṃ gośabdagopūri vai. gokarṇāsanamardanaś ca na yayāv aprāpya mṛtyor vaśam.

बलाहकः कर्णभुजेरितस् ततो; हुताशनार्कप्रतिमद्युतिर् महान्। महोरगः कृतवैरो ऽर्जुनेन; किरीटम् आसाद्य समुत्पपात। किरीटम् आकृष्य तथार्जुनस्य। महोरगः कृतवैरः स तूर्णम्। यथासृजत् पार्थवधाय कर्णः। समीक्ष्य सर्पः पुनर् एति कर्णम्। व्यावृत्य तस्माच् च ततः किरीटात्। तम् उत्पतन्तं स किरीटम् ईक्ष्य। पार्थो ऽब्रवीद् वासुदेवं महात्मा। तं चापि दग्ध्वा तपनीयचित्रं। किरीटम् आकृष्य तद् अर्जुनस्य। पुनः स मत्वा प्रविवेश तूणं। पृष्टश् च कर्णेन ततो ऽब्रवीद् इदम्। मुक्तस् त्वयाहं न समीक्ष्य कर्ण। शिरो हृतं यन् न मयार्जुनस्य। समीक्ष्य मां मुञ्च रणे त्वम् आशु। हन्तास्मि शत्रुं तव चात्मनश् च। इत्य् एवम् उक्तो युधि सूतपुत्रस्। तम् अब्रवीत् को भवान् उग्ररूपः। ततः स नागः प्रहसन्न् इवाहितं। पपात चावेक्ष्य तम् अर्जुनस् त्वरन्।

balāhakaḥ karṇabhujeritas tato; hutāśanārkapratimadyutir mahān. mahoragaḥ kṛtavairo 'rjunena; kirīṭam āsādya samutpapāta. kirīṭam ākṛṣya tathārjunasya. mahoragaḥ kṛtavairaḥ sa tūrṇam. yathāsṛjat pārthavadhāya karṇaḥ. samīkṣya sarpaḥ punar eti karṇam. vyāvṛtya tasmāc ca tataḥ kirīṭāt. tam utpatantaṃ sa kirīṭam īkṣya. pārtho 'bravīd vāsudevaṃ mahātmā. taṃ cāpi dagdhvā tapanīyacitraṃ. kirīṭam ākṛṣya tad arjunasya. punaḥ sa matvā praviveśa tūṇaṃ. pṛṣṭaś ca karṇena tato 'bravīd idam. muktas tvayāhaṃ na samīkṣya karṇa. śiro hṛtaṃ yan na mayārjunasya. samīkṣya māṃ muñca raṇe tvam āśu. hantāsmi śatruṃ tava cātmanaś ca. ity evam ukto yudhi sūtaputras. tam abravīt ko bhavān ugrarūpaḥ. tataḥ sa nāgaḥ prahasann ivāhitaṃ. papāta cāvekṣya tam arjunas tvaran.

तम् अब्रवीद् विद्धि कृतागसं मे; कृष्णाद्य मातुर् वधजातवैरम्। नागः। नागो ऽस्मि श्वेतः कृतवैरो ऽर्जुनेन। माता पुरा ह्य् उत्पतिता नभस्तः। यदि स्वयं वज्रधरो ऽस्य गोप्ता। तथापि याता पितृराजवेश्मनि। कर्णः। न नाग कर्णो ऽद्य रणे परस्य। बलं समास्थाय जयं बुभूषेत्। न संदधे द्विः शरम् एव नाग। यद्य् अर्जुनानां शतम् एव हन्यात्। तम् आह कर्णः पुनर् एव नागं। तदाजिमध्ये रविसूनुसत्तमः। व्यालास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभिर्। हन्तास्मि पार्थं सुसुखी व्रज त्वम्। स एवम् उक्तो युधि नागराजः। कर्णेन दीनो ह्य् असहंस् तु वाक्यम्। स्वयं प्रायात् पार्थवधाय राजन्। कृत्वेषुरूपं विजिघांसुर् अर्जुनम्। ततो ऽब्रवीद् वासुदेवं स पार्थः। दाशार्ह को ह्य् एष महान् हि नागः। त्वं मावमंस्थाः कुरु मे वचो ऽद्य। निहन्मि शत्रुं तव मुञ्च मां त्वम्। त्वया न संधानवताहं मुक्तस्। तेनापि कृष्णेन च वञ्चितो ऽसि। ममैव बाह्वोस् तु बलेन शक्तो। युद्धे ऽर्जुनानां शतम् एव हन्तुम्। व्रतं यद् अत्रापि न वेत्सि मे भवान्। वदामि कृष्णस्य समक्षम् एव। एषो ऽद्य हत्वा युधि पाण्डवानां। हन्तास्मि युद्धे हि स्वति[वि]क्रमेण। एतद् व्रतं जानमानः प्रयातु। नागः। किं वै कृता पाण्डवे ते प्रतिज्ञा। जित्वा अहं युद्धगतं यमाय। कर्णः। प्रवर्तितुं श्वो भवनं प्रयातुम्। मित्रार्थम् एतन् मम जानतो ऽपि। यत्नः शरीरे यद् अपाति वीर। हन्ता यदि त्वं रणमूर्ध्नि पार्थं। नागः। किं वाभिशक्तो ऽस्मि ह कौरवेयैः। सकृद् एव हि वै कर्ण वासुदेवं महाबलम्। अहम् एव हनिष्यामि पार्थं चैव न संशयः। ततः कृष्णः पार्थम् उवाच संख्ये; महोरगं कृतवैरं जहि त्वम्। तवाजिमध्ये रविसूनुसत्तमो। नागास्त्रम् अङ्गे सुदृढं विमुक्तम्। तम् उत्पतन्तं द्विपदां वरिष्ठो। दृष्ट्वा वचः पार्थम् उवाच कृष्णः। महोरगं पाण्डव पश्य पश्य। प्रयोजितं त्वन् निधनार्थम् उग्रम्।

tam abravīd viddhi kṛtāgasaṃ me; kṛṣṇādya mātur vadhajātavairam. nāgaḥ. nāgo 'smi śvetaḥ kṛtavairo 'rjunena. mātā purā hy utpatitā nabhastaḥ. yadi svayaṃ vajradharo 'sya goptā. tathāpi yātā pitṛrājaveśmani. karṇaḥ. na nāga karṇo 'dya raṇe parasya. balaṃ samāsthāya jayaṃ bubhūṣet. na saṃdadhe dviḥ śaram eva nāga. yady arjunānāṃ śatam eva hanyāt. tam āha karṇaḥ punar eva nāgaṃ. tadājimadhye ravisūnusattamaḥ. vyālāstrasargottamayatnamanyubhir. hantāsmi pārthaṃ susukhī vraja tvam. sa evam ukto yudhi nāgarājaḥ. karṇena dīno hy asahaṃs tu vākyam. svayaṃ prāyāt pārthavadhāya rājan. kṛtveṣurūpaṃ vijighāṃsur arjunam. tato 'bravīd vāsudevaṃ sa pārthaḥ. dāśārha ko hy eṣa mahān hi nāgaḥ. tvaṃ māvamaṃsthāḥ kuru me vaco 'dya. nihanmi śatruṃ tava muñca māṃ tvam. tvayā na saṃdhānavatāhaṃ muktas. tenāpi kṛṣṇena ca vañcito 'si. mamaiva bāhvos tu balena śakto. yuddhe 'rjunānāṃ śatam eva hantum. vrataṃ yad atrāpi na vetsi me bhavān. vadāmi kṛṣṇasya samakṣam eva. eṣo 'dya hatvā yudhi pāṇḍavānāṃ. hantāsmi yuddhe hi svati[vi]krameṇa. etad vrataṃ jānamānaḥ prayātu. nāgaḥ. kiṃ vai kṛtā pāṇḍave te pratijñā. jitvā ahaṃ yuddhagataṃ yamāya. karṇaḥ. pravartituṃ śvo bhavanaṃ prayātum. mitrārtham etan mama jānato 'pi. yatnaḥ śarīre yad apāti vīra. hantā yadi tvaṃ raṇamūrdhni pārthaṃ. nāgaḥ. kiṃ vābhiśakto 'smi ha kauraveyaiḥ. sakṛd eva hi vai karṇa vāsudevaṃ mahābalam. aham eva haniṣyāmi pārthaṃ caiva na saṃśayaḥ. tataḥ kṛṣṇaḥ pārtham uvāca saṃkhye; mahoragaṃ kṛtavairaṃ jahi tvam. tavājimadhye ravisūnusattamo. nāgāstram aṅge sudṛḍhaṃ vimuktam. tam utpatantaṃ dvipadāṃ variṣṭho. dṛṣṭvā vacaḥ pārtham uvāca kṛṣṇaḥ. mahoragaṃ pāṇḍava paśya paśya. prayojitaṃ tvan nidhanārtham ugram.

स एवम् उक्तो मधुसूदनेन; गाण्डीवधन्वा रिपुषूग्रधन्वा। उवाच को न्व् एष ममाद्य नागः; स्वयं य आगाद् गरुडस्य वक्त्रम्। ततो ऽब्रवीद् वासुदेवं महात्मा। दाशार्ह को न्व् एष ममाद्य नागः। धनुश्च्युतः शर इव शीघ्रवेगः। स्वयं य आयाद् गरुडस्येव वक्त्रम्।

sa evam ukto madhusūdanena; gāṇḍīvadhanvā ripuṣūgradhanvā. uvāca ko nv eṣa mamādya nāgaḥ; svayaṃ ya āgād garuḍasya vaktram. tato 'bravīd vāsudevaṃ mahātmā. dāśārha ko nv eṣa mamādya nāgaḥ. dhanuścyutaḥ śara iva śīghravegaḥ. svayaṃ ya āyād garuḍasyeva vaktram.

कृष्ण उवाच। यो ऽसौ त्वया खाण्डवे चित्रभानुं; संतर्पयानेन धनुर्धरेण। वियद्गतो बाणनिकृत्तदेहो; ह्य् अनेकरूपो निहतास्य माता। स एष ते वैरम् अनुस्मरन् वै। त्वाम् अद्य चायाति वधाय पार्थ। नभश्च्युतां प्रज्वलितां महोल्कां। पश्यैनम् आयान्तम् अमित्रसाह।

kṛṣṇa uvāca. yo 'sau tvayā khāṇḍave citrabhānuṃ; saṃtarpayānena dhanurdhareṇa. viyadgato bāṇanikṛttadeho; hy anekarūpo nihatāsya mātā. sa eṣa te vairam anusmaran vai. tvām adya cāyāti vadhāya pārtha. nabhaścyutāṃ prajvalitāṃ maholkāṃ. paśyainam āyāntam amitrasāha.

ततस् तु जिष्णुः परिहृत्य शेषांश्; चिच्छेद षड्भिर् निशितैः सुधारैः। नागं वियत् तिर्यग् इवोत्पतन्तं; स छिन्नगात्रो निपपात भूमौ। हते तु तस्मिन् भुजगे किरीटिना। स्वयं विभुः पार्थिवभूतलाद् अथ। समुज्जहाराशु महाभुजः स तं। रथं भुजाभ्यां पुरुषोत्तमः पुनः।

tatas tu jiṣṇuḥ parihṛtya śeṣāṃś; ciccheda ṣaḍbhir niśitaiḥ sudhāraiḥ. nāgaṃ viyat tiryag ivotpatantaṃ; sa chinnagātro nipapāta bhūmau. hate tu tasmin bhujage kirīṭinā. svayaṃ vibhuḥ pārthivabhūtalād atha. samujjahārāśu mahābhujaḥ sa taṃ. rathaṃ bhujābhyāṃ puruṣottamaḥ punaḥ.

तस्मिन् मुहूर्ते दशभिः पृषत्कैः; शिलाशितैर् बर्हिणवाजितैश् च। विव्याध कर्णः पुरुषप्रवीरं; धनंजयं तिर्यग् अवेक्षमाणम्।

tasmin muhūrte daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ; śilāśitair barhiṇavājitaiś ca. vivyādha karṇaḥ puruṣapravīraṃ; dhanaṃjayaṃ tiryag avekṣamāṇam.

ततो ऽर्जुनो द्वादशभिर् विमुक्तैर्; आकर्णमुक्तैर् निशितैः समर्प्य। नाराचम् आशीविषतुल्यवेगम्; आकर्णपूर्णायतम् उत्ससर्ज।

tato 'rjuno dvādaśabhir vimuktair; ākarṇamuktair niśitaiḥ samarpya. nārācam āśīviṣatulyavegam; ākarṇapūrṇāyatam utsasarja.

स चित्रवर्मेषुवरो विदार्य; प्राणान् निरस्यन्न् इव साधु मुक्तः। कर्णस्य पीत्वा रुधिरं विवेश; वसुंधरां शोणितवाजदिग्धः।

sa citravarmeṣuvaro vidārya; prāṇān nirasyann iva sādhu muktaḥ. karṇasya pītvā rudhiraṃ viveśa; vasuṃdharāṃ śoṇitavājadigdhaḥ.

ततो वृषो बाणनिपातकोपितो; महोरगो दण्डविघट्टितो यथा। तथाशुकारी व्यसृजच् छरोत्तमान्; महाविषः सर्प इवोत्तमं विषम्।

tato vṛṣo bāṇanipātakopito; mahorago daṇḍavighaṭṭito yathā. tathāśukārī vyasṛjac charottamān; mahāviṣaḥ sarpa ivottamaṃ viṣam.

जनार्दनं द्वादशभिः पराभिनन्; नवैर् नवत्या च शरैस् तथार्जुनम्। संछाद्य बाणैः स तु गार्ध्रपत्रैः। शरेण घोरेण पुनश् च पाण्डवं; विभिद्य कर्णो ऽभ्यनदज् जहास च। जगर्ज चाजीवर्हि (?) हर्षयन् कुरुन्।

janārdanaṃ dvādaśabhiḥ parābhinan; navair navatyā ca śarais tathārjunam. saṃchādya bāṇaiḥ sa tu gārdhrapatraiḥ. śareṇa ghoreṇa punaś ca pāṇḍavaṃ; vibhidya karṇo 'bhyanadaj jahāsa ca. jagarja cājīvarhi (?) harṣayan kurun.

तम् अस्य हर्षं ममृषे न पाण्डवो; बिभेद मर्माणि ततो ऽस्य मर्मवित्। परं शरैः पत्रिभिर् इन्द्रविक्रमस्; तथा यथेन्द्रो बलम् ओजसाहनत्।

tam asya harṣaṃ mamṛṣe na pāṇḍavo; bibheda marmāṇi tato 'sya marmavit. paraṃ śaraiḥ patribhir indravikramas; tathā yathendro balam ojasāhanat.

ततः शराणां नवतीर् नवार्जुनः; ससर्ज कर्णे ऽन्तकदण्डसंनिभाः। शरैर् भृशायस्ततनुः प्रविव्यथे; तथा यथा वज्रविदारितो ऽचलः। पुरा रुषा गोत्रसमूहभिद्यता।

tataḥ śarāṇāṃ navatīr navārjunaḥ; sasarja karṇe 'ntakadaṇḍasaṃnibhāḥ. śarair bhṛśāyastatanuḥ pravivyathe; tathā yathā vajravidārito 'calaḥ. purā ruṣā gotrasamūhabhidyatā.

मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटकैर्; अलंकृतं चास्य वराङ्गभूषणम्। प्रविद्धम् उर्व्यां निपपात पत्रिभिर्; धनंजयेनोत्तमकुण्डले ऽपि च।

maṇipravekottamavajrahāṭakair; alaṃkṛtaṃ cāsya varāṅgabhūṣaṇam. praviddham urvyāṃ nipapāta patribhir; dhanaṃjayenottamakuṇḍale 'pi ca.

महाधनं शिल्पिवरैः प्रयत्नतः; कृतं यद् अस्योत्तमवर्म भास्वरम्। सुदीर्घकालेन तद् अस्य पाण्डवः; क्षणेन बाणैर् बहुधा व्यशातयत्। तस्येषुभिः खण्डितकुण्डलान्तः। परिक्षतश् चाभ्यधिकं तदानीम्। स लोहिताङ्गश्रवणश् चकाशे। सलोहिताङ्गश्रवणो यथा दिवि।

mahādhanaṃ śilpivaraiḥ prayatnataḥ; kṛtaṃ yad asyottamavarma bhāsvaram. sudīrghakālena tad asya pāṇḍavaḥ; kṣaṇena bāṇair bahudhā vyaśātayat. tasyeṣubhiḥ khaṇḍitakuṇḍalāntaḥ. parikṣataś cābhyadhikaṃ tadānīm. sa lohitāṅgaśravaṇaś cakāśe. salohitāṅgaśravaṇo yathā divi.

स तं विवर्माणम् अथोत्तमेषुभिः; शरैश् चतुर्भिः कुपितः पराभिनत्। स विव्यथे ऽत्यर्थम् अरिप्रहारितो; यथातुरः पित्तकफानिलव्रणैः।

sa taṃ vivarmāṇam athottameṣubhiḥ; śaraiś caturbhiḥ kupitaḥ parābhinat. sa vivyathe 'tyartham ariprahārito; yathāturaḥ pittakaphānilavraṇaiḥ.

महाधनुर्मण्डलनिःसृतैः शितैः; क्रियाप्रयत्नप्रहितैर् बलेन च। ततक्ष कर्णं बहुभिः शरोत्तमैर्; बिभेद मर्मस्व् अपि चार्जुनस् त्वरन्।

mahādhanurmaṇḍalaniḥsṛtaiḥ śitaiḥ; kriyāprayatnaprahitair balena ca. tatakṣa karṇaṃ bahubhiḥ śarottamair; bibheda marmasv api cārjunas tvaran.

दृढाहतः पत्रिभिर् उग्रवेगैः; पार्थेन कर्णो विविधैः शिताग्रैः। बभौ गिरिर् गैरिकधातुरक्तः; क्षरन् प्रपातैर् इव रक्तम् अम्भः।

dṛḍhāhataḥ patribhir ugravegaiḥ; pārthena karṇo vividhaiḥ śitāgraiḥ. babhau girir gairikadhāturaktaḥ; kṣaran prapātair iva raktam ambhaḥ.

साश्वं तु कर्णं सरथं किरीटी; समाचिनोद् भारत वत्सदन्तैः। प्रच्छादयाम् आस दिशश् च बाणैः; सर्वप्रयत्नात् तपनीयपुङ्खैः।

sāśvaṃ tu karṇaṃ sarathaṃ kirīṭī; samācinod bhārata vatsadantaiḥ. pracchādayām āsa diśaś ca bāṇaiḥ; sarvaprayatnāt tapanīyapuṅkhaiḥ.

स वत्सदन्तैः पृथुपीनवक्षाः; समाचितः स्माधिरथिर् विभाति। सुपुष्पिताशोकपलाशशाल्मलिर्; यथाचलः स्पन्दनचन्दनायुतः।

sa vatsadantaiḥ pṛthupīnavakṣāḥ; samācitaḥ smādhirathir vibhāti. supuṣpitāśokapalāśaśālmalir; yathācalaḥ spandanacandanāyutaḥ.

शरैः शरीरे बहुधा समर्पितैर्; विभाति कर्णः समरे विशां पते। महीरुहैर् आचितसानुकन्दरो; यथा महेन्द्रः शुभकर्णिकारवान्।

śaraiḥ śarīre bahudhā samarpitair; vibhāti karṇaḥ samare viśāṃ pate. mahīruhair ācitasānukandaro; yathā mahendraḥ śubhakarṇikāravān.

स बाणसंघान् धनुषा व्यवासृजन्; विभाति कर्णः शरजालरश्मिवान्। सलोहितो रक्तगभस्तिमण्डलो; दिवाकरो ऽस्ताभिमुखो यथा तथा।

sa bāṇasaṃghān dhanuṣā vyavāsṛjan; vibhāti karṇaḥ śarajālaraśmivān. salohito raktagabhastimaṇḍalo; divākaro 'stābhimukho yathā tathā.

बाह्वन्तराद् आधिरथेर् विमुक्तान्; बाणान् महाहीन् इव दीप्यमानान्। व्यध्वंसयन्न् अर्जुनबाहुमुक्ताः; शराः समासाद्य दिशः शिताग्राः। ततः स कर्णः समवाप्य धैर्यं। बाणान् विमुञ्चन् कुपिताहिकल्पान्। विव्याध पार्थं दशभिः पृषत्कैः। कृष्णं च षड्भिः कुपिताहिकल्पैः। ततो महेन्द्राशनितुल्यनिस्वनं। महाशरं सर्पविषानलोपमम्। अयस्मयं रौद्रमहास्त्रसंमितं। महाहवे क्षेप्तुमना धनंजयः। कालो ह्य् अदृश्यो नृप विप्रशापान्। निदर्शयन् कर्णवधं ब्रुवाणः। भूमिस् तु चक्रं ग्रसतीत्य् अवोचत्। कर्णस्य तस्मिन् वधकाले ऽभ्युपेते। ब्राह्मं महास्त्रं मनसि प्रनष्टं। यद् भार्गवो ऽप्य् अस्य ददौ महात्मा। वामं चक्रं ग्रसते मेदिनी स्म। प्राप्ते तस्मिन् वधकाले नृवीर। ततो रथो घूर्णितवान् नरेन्द्र। शापात् तदा ब्राह्मणसत्तमस्य। न चास्य घोरं प्रतिभाति चास्त्रं। यद् भार्गवो ह्य् अभ्यवदन् महात्मा। चक्रं तु वामं ग्रसते ऽस्य भूमिर्। यथास्य कालो मृत्युपतिर् व्यतिष्ठत्। ततो रथो भारत घूर्णते स्म। शापात् तदा ब्राह्मणसत्तमस्य। प्राप्तं वधं शंसति चाप्य् अथास्त्रं। प्रणश्यमानं द्विजमुख्यशापात्।

bāhvantarād ādhirather vimuktān; bāṇān mahāhīn iva dīpyamānān. vyadhvaṃsayann arjunabāhumuktāḥ; śarāḥ samāsādya diśaḥ śitāgrāḥ. tataḥ sa karṇaḥ samavāpya dhairyaṃ. bāṇān vimuñcan kupitāhikalpān. vivyādha pārthaṃ daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ. kṛṣṇaṃ ca ṣaḍbhiḥ kupitāhikalpaiḥ. tato mahendrāśanitulyanisvanaṃ. mahāśaraṃ sarpaviṣānalopamam. ayasmayaṃ raudramahāstrasaṃmitaṃ. mahāhave kṣeptumanā dhanaṃjayaḥ. kālo hy adṛśyo nṛpa vipraśāpān. nidarśayan karṇavadhaṃ bruvāṇaḥ. bhūmis tu cakraṃ grasatīty avocat. karṇasya tasmin vadhakāle 'bhyupete. brāhmaṃ mahāstraṃ manasi pranaṣṭaṃ. yad bhārgavo 'py asya dadau mahātmā. vāmaṃ cakraṃ grasate medinī sma. prāpte tasmin vadhakāle nṛvīra. tato ratho ghūrṇitavān narendra. śāpāt tadā brāhmaṇasattamasya. na cāsya ghoraṃ pratibhāti cāstraṃ. yad bhārgavo hy abhyavadan mahātmā. cakraṃ tu vāmaṃ grasate 'sya bhūmir. yathāsya kālo mṛtyupatir vyatiṣṭhat. tato ratho bhārata ghūrṇate sma. śāpāt tadā brāhmaṇasattamasya. prāptaṃ vadhaṃ śaṃsati cāpy athāstraṃ. praṇaśyamānaṃ dvijamukhyaśāpāt.

ततश् चक्रमपतत् तस्य भूमौ; स विह्वलः समरे सूतपुत्रः। सवेदिकश् चैत्य इवातिमात्रः। सुपुष्पितो भूमितले निमग्नः। घूर्णे रथे ब्राह्मणस्याभिशापाद्; रामाद् उपात्ते ऽप्रतिभाति चास्त्रे। छिन्ने शरे सर्पमुखे च घोरे। पार्थेन तस्मिन् विषसाद कर्णः।

tataś cakramapatat tasya bhūmau; sa vihvalaḥ samare sūtaputraḥ. savedikaś caitya ivātimātraḥ. supuṣpito bhūmitale nimagnaḥ. ghūrṇe rathe brāhmaṇasyābhiśāpād; rāmād upātte 'pratibhāti cāstre. chinne śare sarpamukhe ca ghore. pārthena tasmin viṣasāda karṇaḥ.

अमृष्यमाणो व्यसनानि तानि; हस्तौ विधुन्वन् स विगर्हमाणः। धर्मप्रधानान् अभिपाति धर्म; इत्य् अब्रुवन् धर्मविदः सदैव। वयं च नित्यं प्रयताम धर्मं। चर्तुं यथाशक्ति यथाश्रुतं च। ममापि निम्नो ऽद्य न पाति भक्तान्; मन्ये न नित्यं परिपाति धर्मः।

amṛṣyamāṇo vyasanāni tāni; hastau vidhunvan sa vigarhamāṇaḥ. dharmapradhānān abhipāti dharma; ity abruvan dharmavidaḥ sadaiva. vayaṃ ca nityaṃ prayatāma dharmaṃ. cartuṃ yathāśakti yathāśrutaṃ ca. mamāpi nimno 'dya na pāti bhaktān; manye na nityaṃ paripāti dharmaḥ.

एवं ब्रुवन् प्रस्खलिताश्वसूतो; विचाल्यमानो ऽर्जुनशस्त्रपातैः। मर्माभिघाताच् चलितः क्रियासु; पुनः पुनर् धर्मम् अगर्हद् आजौ।

evaṃ bruvan praskhalitāśvasūto; vicālyamāno 'rjunaśastrapātaiḥ. marmābhighātāc calitaḥ kriyāsu; punaḥ punar dharmam agarhad ājau.

ततः शरैर् भीमतरैर् अविध्यत् त्रिभिर् आहवे। हस्ते कर्णस् तदा पार्थम् अभ्यविध्यच् च सप्तभिः। ततः शरैर् भीमतरैर् अविध्यत्। स्तनान्तरे कृष्णधनंजयौ सः।

tataḥ śarair bhīmatarair avidhyat tribhir āhave. haste karṇas tadā pārtham abhyavidhyac ca saptabhiḥ. tataḥ śarair bhīmatarair avidhyat. stanāntare kṛṣṇadhanaṃjayau saḥ.

ततो ऽर्जुनः सप्तदश तिग्मतेजान् अजिह्मगान्। इन्द्राशनिसमान् घोरान् असृजत् पावकोपमान्।

tato 'rjunaḥ saptadaśa tigmatejān ajihmagān. indrāśanisamān ghorān asṛjat pāvakopamān.

निर्भिद्य ते भीमवेगा न्यपतन् पृथिवीतले। कम्पितात्मा तथा कर्णः शक्त्या चेष्टाम् अदर्शयत्।

nirbhidya te bhīmavegā nyapatan pṛthivītale. kampitātmā tathā karṇaḥ śaktyā ceṣṭām adarśayat.

बलेनाथ स संस्तभ्य ब्रह्मास्त्रं समुदैरयत्। ऐन्द्रास्त्रम् अर्जुनश् चापि तद् दृष्ट्वाभिन्यमन्त्रयत्।

balenātha sa saṃstabhya brahmāstraṃ samudairayat. aindrāstram arjunaś cāpi tad dṛṣṭvābhinyamantrayat.

गाण्डीवं ज्यां च बाणांश् च अनुमन्त्र्य धनंजयः। असृजच् छरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः।

gāṇḍīvaṃ jyāṃ ca bāṇāṃś ca anumantrya dhanaṃjayaḥ. asṛjac charavarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ.

ततस् तेजोमया बाणा रथात् पार्थस्य निःसृताः। प्रादुरासन् महावीर्याः कर्णस्य रथम् अन्तिकात्।

tatas tejomayā bāṇā rathāt pārthasya niḥsṛtāḥ. prādurāsan mahāvīryāḥ karṇasya ratham antikāt.

तान् कर्णस् त्व् अग्रतो ऽभ्यस्तान् मोघांश् चक्रे महारथः। ततो ऽब्रवीद् वृष्णिवीरस् तस्मिन्न् अस्त्रे विनाशिते।

tān karṇas tv agrato 'bhyastān moghāṃś cakre mahārathaḥ. tato 'bravīd vṛṣṇivīras tasminn astre vināśite.

विसृजास्त्रं परं पार्थ राधेयो ग्रसते शरान्। ब्रह्मास्त्रम् अर्जुनश् चापि संमन्त्र्याथ प्रयोजयत्।

visṛjāstraṃ paraṃ pārtha rādheyo grasate śarān. brahmāstram arjunaś cāpi saṃmantryātha prayojayat.

छादयित्वा ततो बाणैः कर्णं प्रभ्राम्य चार्जुनः। तस्य कर्णः शरैः क्रुद्धश् चिच्छेद ज्यां सुतेजनैः। द्वितीयां च तृतीयां च चतुर्थीं पञ्चमीं तथा। षष्ठीम् अथास्य चिच्छेद सप्तमीं च तथाष्टमीम्। नवमीं दशमीं चास्य तथा चैकादशीं वृषः। ज्याशतं शतसंधानः स कर्णो नावबुध्यते।

chādayitvā tato bāṇaiḥ karṇaṃ prabhrāmya cārjunaḥ. tasya karṇaḥ śaraiḥ kruddhaś ciccheda jyāṃ sutejanaiḥ. dvitīyāṃ ca tṛtīyāṃ ca caturthīṃ pañcamīṃ tathā. ṣaṣṭhīm athāsya ciccheda saptamīṃ ca tathāṣṭamīm. navamīṃ daśamīṃ cāsya tathā caikādaśīṃ vṛṣaḥ. jyāśataṃ śatasaṃdhānaḥ sa karṇo nāvabudhyate.

ततो ज्याम् अवधायान्याम् अनुमृज्य च पाण्डवः। शरैर् अवाकिरत् कर्णं दीप्यमानैः सहस्रशः।

tato jyām avadhāyānyām anumṛjya ca pāṇḍavaḥ. śarair avākirat karṇaṃ dīpyamānaiḥ sahasraśaḥ.

तस्य ज्याच्छेदनं कर्णो ज्यावधानं च संयुगे। नान्वबुध्यत शीघ्रत्वात् तद् अद्भुतम् इवाभवत्।

tasya jyācchedanaṃ karṇo jyāvadhānaṃ ca saṃyuge. nānvabudhyata śīghratvāt tad adbhutam ivābhavat.

अस्त्रैर् अस्त्राणि राधेयः प्रत्यहन् सव्यसाचिनः। चक्रे चाभ्यधिकं पार्थात् स्ववीर्यं प्रतिदर्शयन्।

astrair astrāṇi rādheyaḥ pratyahan savyasācinaḥ. cakre cābhyadhikaṃ pārthāt svavīryaṃ pratidarśayan.

ततः कृष्णो ऽर्जुनं दृष्ट्वा कर्णास्त्रेणाभिपीडितम्। अभ्यस्येत्य् अब्रवीत् पार्थम् आतिष्ठास्त्रम् अनुत्तमम्।

tataḥ kṛṣṇo 'rjunaṃ dṛṣṭvā karṇāstreṇābhipīḍitam. abhyasyety abravīt pārtham ātiṣṭhāstram anuttamam.

ततो ऽन्यम् अग्निसदृशं शरं सर्पविषोपमम्। अश्मसारमयं दिव्यम् अनुमन्त्र्य धनंजयः।

tato 'nyam agnisadṛśaṃ śaraṃ sarpaviṣopamam. aśmasāramayaṃ divyam anumantrya dhanaṃjayaḥ.

रौद्रम् अस्त्रं समादाय क्षेप्तुकामः किरीटवान्। ततो ऽग्रसन् मही चक्रं राधेयस्य महामृधे। ततो ऽवतीर्य राधेयो रथाद् आशु समुद्यतः। चक्रं भुजाभ्याम् आलम्ब्य समुत्क्षेप्तुम् इयेष सः। सप्तद्वीपा वसुमती सशैलवनकानना। गीर्णचक्रा समुत्क्षिप्ता कर्णेन चतुरङ्गुलम्।

raudram astraṃ samādāya kṣeptukāmaḥ kirīṭavān. tato 'grasan mahī cakraṃ rādheyasya mahāmṛdhe. tato 'vatīrya rādheyo rathād āśu samudyataḥ. cakraṃ bhujābhyām ālambya samutkṣeptum iyeṣa saḥ. saptadvīpā vasumatī saśailavanakānanā. gīrṇacakrā samutkṣiptā karṇena caturaṅgulam.

ग्रस्तचक्रस् तु राधेयः कोपाद् अश्रूण्य् अवर्तयत्। अर्जुनं वीक्ष्य संरब्धम् इदं वचनम् अब्रवीत्। भो भो पार्थ महेष्वास मुहूर्तं परिपालय। सो ऽब्रवीद् अर्जुनं चापि मुहूर्तं क्षम पाण्डव। यावच् चक्रम् इदं ग्रस्तम् उद्धरामि महीतलात्। क्षत्रधर्मम् अवेक्षस्व कर्तुम् अर्हसि पाण्डव।

grastacakras tu rādheyaḥ kopād aśrūṇy avartayat. arjunaṃ vīkṣya saṃrabdham idaṃ vacanam abravīt. bho bho pārtha maheṣvāsa muhūrtaṃ paripālaya. so 'bravīd arjunaṃ cāpi muhūrtaṃ kṣama pāṇḍava. yāvac cakram idaṃ grastam uddharāmi mahītalāt. kṣatradharmam avekṣasva kartum arhasi pāṇḍava.

मध्ये चक्रम् अवग्रस्तं दृष्ट्वा दैवाद् इदं मम। पार्थ कापुरुषाचीर्णम् अभिसंधिं विवर्जय। न त्वं कापुरुषाचीर्णं मार्गम् आस्थातुम् अर्हसि। ख्यातस् त्वम् असि कौन्तेय विशिष्टो रणकर्मसु। विशिष्टतरम् एव त्वं कर्तुम् अर्हसि पाण्डव।

madhye cakram avagrastaṃ dṛṣṭvā daivād idaṃ mama. pārtha kāpuruṣācīrṇam abhisaṃdhiṃ vivarjaya. na tvaṃ kāpuruṣācīrṇaṃ mārgam āsthātum arhasi. khyātas tvam asi kaunteya viśiṣṭo raṇakarmasu. viśiṣṭataram eva tvaṃ kartum arhasi pāṇḍava.

प्रकीर्णकेशे विमुखे ब्राह्मणे च कृताञ्जलौ। शरणागते न्यस्तशस्त्रे तथा व्यसनगे ऽर्जुन।

prakīrṇakeśe vimukhe brāhmaṇe ca kṛtāñjalau. śaraṇāgate nyastaśastre tathā vyasanage 'rjuna.

अबाणे भ्रष्टकवचे भ्रष्टभग्नायुधे तथा। न शूराः प्रहरन्त्य् आजौ न राज्ञे पार्थिवास् तथा। त्वं च शूरो ऽसि कौन्तेय तस्मात् क्षम मुहूर्तकम्। न विमुञ्चन्ति शस्त्राणि शूराः साधुव्रते स्थिताः। त्वं च शूरतमो लोके साधुवृत्तश् च पाण्डव। अभिज्ञो युद्धधर्माणां तस्मात् क्षम मम क्षणम्। दिव्यास्त्रविद् अमेयात्मा कार्तवीर्यसमो युधि।

abāṇe bhraṣṭakavace bhraṣṭabhagnāyudhe tathā. na śūrāḥ praharanty ājau na rājñe pārthivās tathā. tvaṃ ca śūro 'si kaunteya tasmāt kṣama muhūrtakam. na vimuñcanti śastrāṇi śūrāḥ sādhuvrate sthitāḥ. tvaṃ ca śūratamo loke sādhuvṛttaś ca pāṇḍava. abhijño yuddhadharmāṇāṃ tasmāt kṣama mama kṣaṇam. divyāstravid ameyātmā kārtavīryasamo yudhi.

यावच् चक्रम् इदं भूमेर् उद्धरामि धनंजय। न मां रथस्थो भूमिष्ठम् असज्जं हन्तुम् अर्हसि। न वासुदेवात् त्वत्तो वा पाण्डवेय बिभेम्य् अहम्। स्मृत्वा तु धर्मं शूराणां मुहूर्तं प्रतिपालय।

yāvac cakram idaṃ bhūmer uddharāmi dhanaṃjaya. na māṃ rathastho bhūmiṣṭham asajjaṃ hantum arhasi. na vāsudevāt tvatto vā pāṇḍaveya bibhemy aham. smṛtvā tu dharmaṃ śūrāṇāṃ muhūrtaṃ pratipālaya.

त्वं हि क्षत्रियदायादो महाकुलविवर्धनः। स्मृत्वा धर्मोपदेशं त्वं मुहूर्तं क्षम पाण्डव। यावत् करोमि धनुषं सज्जं मतिमतां वर।

tvaṃ hi kṣatriyadāyādo mahākulavivardhanaḥ. smṛtvā dharmopadeśaṃ tvaṃ muhūrtaṃ kṣama pāṇḍava. yāvat karomi dhanuṣaṃ sajjaṃ matimatāṃ vara.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents