महाभारत 8.61 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 61→

[mh-8-61] • 17 श्लोकाः

संजय उवाच। स राजपुत्रेण समार्च्छद् उग्रं। दुःशासनेन निकृतो निकृत्या। तत्राकरोद् दुष्करं राजपुत्रो; दुःशासनस् तुमुले युध्यमानः। यद् भीमसेनं प्रतियोधयद् रणे। जम्भो यथा शक्रम् उदारवीर्यम्। चिच्छेद भीमस्य धनुः क्षुरेण; षड्भिः शरैः सारथिम् अप्य् अविध्यत्। स तत् कृत्वा राजपुत्रस् तरस्वी। विव्याध भीमं नवभिः पृषत्कैः।

saṃjaya uvāca. sa rājaputreṇa samārcchad ugraṃ. duḥśāsanena nikṛto nikṛtyā. tatrākarod duṣkaraṃ rājaputro; duḥśāsanas tumule yudhyamānaḥ. yad bhīmasenaṃ pratiyodhayad raṇe. jambho yathā śakram udāravīryam. ciccheda bhīmasya dhanuḥ kṣureṇa; ṣaḍbhiḥ śaraiḥ sārathim apy avidhyat. sa tat kṛtvā rājaputras tarasvī. vivyādha bhīmaṃ navabhiḥ pṛṣatkaiḥ.

ततो ऽभिनद् बहुभिः क्षिप्रम् एव; वरेषुभिर् भीमसेनं महात्मा। ततः क्रुद्धो भीमसेनस् तरस्वी। शक्तिं चोग्रां प्राहिणोत् ते सुताय। ताम् आपतन्तीं सहसातिघोरां। दृष्ट्वा सुतस् ते ज्वलिताम् इवोल्काम्। आकर्णपूर्णैर् इषुभिर् महात्मा। चिच्छेद पुत्रो दशभिः पृषत्कैः। दृष्ट्वा तु तत् कर्म कृतं सुदुष्करं। प्रापूजयन् सर्वयोधाः प्रहृष्टाः। अथाशु भीमं च शरेण भूयो। गाढं स विव्याध सुतस् त्वदीयः। चुक्रोध भीमः पुनर् आशु तस्मै। भृशं प्रजज्वाल रुषाभिवीक्ष्य। विद्धो ऽस्मि वीराशु भृशं त्वयाद्य। सहस्व भूयो ऽपि गदाप्रहारम्। उक्त्वैवम् उच्चैः कुपितो ऽथ भीमो। जग्राह तां भीमगदां वधाय। उवाच चाद्याहम् अहं दुरात्मन्। पास्यामि ते शोणितम् आजिमध्ये। अथैवम् उक्तस् तनयस् तवोग्रां। शक्तिं वेगात् प्राहिणोन् मृत्युरूपाम्। आविध्य भीमो ऽपि गदां सुघोरां। विचिक्षिपे रोषपरीतमूर्तिः। सा तस्य शक्तिं सहसा विरुज्य। पुत्रं तवाजौ ताडयाम् आस मूर्ध्नि। स कार्मुकं गृह्य तु भारसाधनं। भीमस् तदा राजपुत्रं ह्य् अविध्यत्। पञ्चाशता बाणगणैः स्तनान्तरे। तोत्त्रैर् यथातीव भिनद् द्विपेन्द्रम्। ततो ऽतिविद्धो विरथं महात्मा। दुःशासनो भीमसेनं चकार। निहत्य संख्ये चतुरो ऽस्य वाहाञ्। छित्त्वा रथेषां पुनर् एव चाक्षिपत्। ततः क्षितिस्थो ह्य् अवरुह्य यानाद्। वृकोदरो गदया तस्य वाहान्। यमक्षयं प्रेषयित्वा महात्मा। रथं समाकर्षत राजसूनोः। तस्माद् अवप्लुत्य रथात् ससर्ज। दुःशासनस् तोमरम् उग्रवेगम्। स तेन विद्धो ह्य् उरसि ह्य् अप्रमेयो। गदां तस्मै विससर्जाप्रमेयाम्। ततः क्रोधाद् भीमसेनः कृतानि। सर्वाणि दुःखान्य् अनुसंस्मरन् वै। संस्मृत्य संस्मृत्य तथा प्रतिज्ञाम्। उग्राम् अथो राजपुत्रो न्यषीदत्। संचिन्तयन् रोषम् अतीव कोपात्। त्रयोदशाब्दं पुरुषप्रवीरः। प्रगृह्य वज्राशनितुल्यवेगां। गदां करेणाथ वृकोदरो रुषा। निपातयित्वा पृथिवीतले भृशं। संताडयाम् आस बली वृकोदरः। अतीव संताडितभिन्नगात्रो। दुःशासनो वै निपपात भूमौ। आक्रम्य कण्ठे युधि राजपुत्रं। संरक्तनेत्रो ह्य् अब्रवीद् धार्तराष्ट्रम्। तद् ब्रूहि किं त्वं परिमार्गमाणो। ह्य् अस्मान् पराभूय इहागतान् पुनः। तद् इदम् अद्य भृशसंभृतं मे। चिरार्जितं रोषम् अतिप्रदीप्तम्। मधु प्रपास्ये तव कोष्ठभाजनाद्। इत्य् अब्रवीद् भीमसेनस् तरस्वी। दुःशासनं कण्ठदेशे प्रमृद्नंस्। ततः क्रूरं भीमसेनश् चकार। तं व्यंसयित्वा सहसा ससार। बलाद् असौ धार्तराष्ट्रस् तरस्वी। सपत्नतां दर्शयन् धार्तराष्ट्रे। भीमो ऽभिदुद्राव सुतं त्वदीयम्। मृगं मुहुः सिंहशिशुर् यथा वने। तथाश्व् अभिद्रुत्य महाबलं बली। निगृह्य चैनं परमेण कर्मणा। उत्क्षिप्य चोत्क्षिप्य च तूर्णम् एनम्। भूमौ तदा निष्पिपेषाथ वीरः। असिं विकोशं विमलं चकार। कण्ठे समाक्राम्य च वेपमानं। कृत्वा तु रूपं परमं सुघोरम्। कालान्तकाभ्यां प्रतिमं तदानीं। विदार्य वक्षः स महारथस्य। दुःशासनस्य रिपुशासनस्य। स विक्षरन् नाग इव प्रभिन्नो; गदाम् अस्मै तुमुले प्राहिणोद् वै।

tato 'bhinad bahubhiḥ kṣipram eva; vareṣubhir bhīmasenaṃ mahātmā. tataḥ kruddho bhīmasenas tarasvī. śaktiṃ cogrāṃ prāhiṇot te sutāya. tām āpatantīṃ sahasātighorāṃ. dṛṣṭvā sutas te jvalitām ivolkām. ākarṇapūrṇair iṣubhir mahātmā. ciccheda putro daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ. dṛṣṭvā tu tat karma kṛtaṃ suduṣkaraṃ. prāpūjayan sarvayodhāḥ prahṛṣṭāḥ. athāśu bhīmaṃ ca śareṇa bhūyo. gāḍhaṃ sa vivyādha sutas tvadīyaḥ. cukrodha bhīmaḥ punar āśu tasmai. bhṛśaṃ prajajvāla ruṣābhivīkṣya. viddho 'smi vīrāśu bhṛśaṃ tvayādya. sahasva bhūyo 'pi gadāprahāram. uktvaivam uccaiḥ kupito 'tha bhīmo. jagrāha tāṃ bhīmagadāṃ vadhāya. uvāca cādyāham ahaṃ durātman. pāsyāmi te śoṇitam ājimadhye. athaivam uktas tanayas tavogrāṃ. śaktiṃ vegāt prāhiṇon mṛtyurūpām. āvidhya bhīmo 'pi gadāṃ sughorāṃ. vicikṣipe roṣaparītamūrtiḥ. sā tasya śaktiṃ sahasā virujya. putraṃ tavājau tāḍayām āsa mūrdhni. sa kārmukaṃ gṛhya tu bhārasādhanaṃ. bhīmas tadā rājaputraṃ hy avidhyat. pañcāśatā bāṇagaṇaiḥ stanāntare. tottrair yathātīva bhinad dvipendram. tato 'tividdho virathaṃ mahātmā. duḥśāsano bhīmasenaṃ cakāra. nihatya saṃkhye caturo 'sya vāhāñ. chittvā ratheṣāṃ punar eva cākṣipat. tataḥ kṣitistho hy avaruhya yānād. vṛkodaro gadayā tasya vāhān. yamakṣayaṃ preṣayitvā mahātmā. rathaṃ samākarṣata rājasūnoḥ. tasmād avaplutya rathāt sasarja. duḥśāsanas tomaram ugravegam. sa tena viddho hy urasi hy aprameyo. gadāṃ tasmai visasarjāprameyām. tataḥ krodhād bhīmasenaḥ kṛtāni. sarvāṇi duḥkhāny anusaṃsmaran vai. saṃsmṛtya saṃsmṛtya tathā pratijñām. ugrām atho rājaputro nyaṣīdat. saṃcintayan roṣam atīva kopāt. trayodaśābdaṃ puruṣapravīraḥ. pragṛhya vajrāśanitulyavegāṃ. gadāṃ kareṇātha vṛkodaro ruṣā. nipātayitvā pṛthivītale bhṛśaṃ. saṃtāḍayām āsa balī vṛkodaraḥ. atīva saṃtāḍitabhinnagātro. duḥśāsano vai nipapāta bhūmau. ākramya kaṇṭhe yudhi rājaputraṃ. saṃraktanetro hy abravīd dhārtarāṣṭram. tad brūhi kiṃ tvaṃ parimārgamāṇo. hy asmān parābhūya ihāgatān punaḥ. tad idam adya bhṛśasaṃbhṛtaṃ me. cirārjitaṃ roṣam atipradīptam. madhu prapāsye tava koṣṭhabhājanād. ity abravīd bhīmasenas tarasvī. duḥśāsanaṃ kaṇṭhadeśe pramṛdnaṃs. tataḥ krūraṃ bhīmasenaś cakāra. taṃ vyaṃsayitvā sahasā sasāra. balād asau dhārtarāṣṭras tarasvī. sapatnatāṃ darśayan dhārtarāṣṭre. bhīmo 'bhidudrāva sutaṃ tvadīyam. mṛgaṃ muhuḥ siṃhaśiśur yathā vane. tathāśv abhidrutya mahābalaṃ balī. nigṛhya cainaṃ parameṇa karmaṇā. utkṣipya cotkṣipya ca tūrṇam enam. bhūmau tadā niṣpipeṣātha vīraḥ. asiṃ vikośaṃ vimalaṃ cakāra. kaṇṭhe samākrāmya ca vepamānaṃ. kṛtvā tu rūpaṃ paramaṃ sughoram. kālāntakābhyāṃ pratimaṃ tadānīṃ. vidārya vakṣaḥ sa mahārathasya. duḥśāsanasya ripuśāsanasya. sa vikṣaran nāga iva prabhinno; gadām asmai tumule prāhiṇod vai.

तयाहरद् दश धन्वन्तराणि; दुःशासनं भीमसेनः प्रसह्य। तया हतः पतितो वेपमानो; दुःशासनो गदया वेगवत्या।

tayāharad daśa dhanvantarāṇi; duḥśāsanaṃ bhīmasenaḥ prasahya. tayā hataḥ patito vepamāno; duḥśāsano gadayā vegavatyā.

हयाः ससूताश् च हता नरेन्द्र; चूर्णीकृतश् चास्य रथः पतन्त्या। विध्वस्तवर्माभरणाम्बरस्रग्; विचेष्टमानो भृशवेदनार्तः। दुःशासनं पाण्डवाः प्रेक्ष्य सर्वे। हृष्टाः पाञ्चालाः सिंहनादान् अमुञ्चन्। तं पातयित्वाथ वृकोदरो ऽयं। जगर्ज हर्षेण विनादयन् दिशः। नादेन तेनाखिलपार्श्ववर्तिनो। मूर्छाकुलाः पतितास् त्व् आजमीढ। स समीपस्थितो भीमो विसज्ञं वीक्ष्य ते सुतम्। चकार खेदं मनसा चिन्तां च परमां ययौ। अचेतनस्य रुधिरं कथं पास्याम्य् अहं रिपोः। अजानतो ऽस्य पापस्य दुर्मतेर् मित्रघातिनः। एवं विचिन्तयद् भीमो ददर्शाथ विचेतनम्। वस्त्रेणावीजयच् चैनं तेन संज्ञाम् अवाप ह। दृष्ट्वा ससंज्ञं सावज्ञं पादेनाक्रम्य वक्षसि। प्रहृष्टरूपो भीमस् तु सासीः प्रोवाच तं तदा। भीमो ऽपि वेगाद् अवतीर्य यानाद्। दुःशासनं वेगवान् अभ्यधावत्।

hayāḥ sasūtāś ca hatā narendra; cūrṇīkṛtaś cāsya rathaḥ patantyā. vidhvastavarmābharaṇāmbarasrag; viceṣṭamāno bhṛśavedanārtaḥ. duḥśāsanaṃ pāṇḍavāḥ prekṣya sarve. hṛṣṭāḥ pāñcālāḥ siṃhanādān amuñcan. taṃ pātayitvātha vṛkodaro 'yaṃ. jagarja harṣeṇa vinādayan diśaḥ. nādena tenākhilapārśvavartino. mūrchākulāḥ patitās tv ājamīḍha. sa samīpasthito bhīmo visajñaṃ vīkṣya te sutam. cakāra khedaṃ manasā cintāṃ ca paramāṃ yayau. acetanasya rudhiraṃ kathaṃ pāsyāmy ahaṃ ripoḥ. ajānato 'sya pāpasya durmater mitraghātinaḥ. evaṃ vicintayad bhīmo dadarśātha vicetanam. vastreṇāvījayac cainaṃ tena saṃjñām avāpa ha. dṛṣṭvā sasaṃjñaṃ sāvajñaṃ pādenākramya vakṣasi. prahṛṣṭarūpo bhīmas tu sāsīḥ provāca taṃ tadā. bhīmo 'pi vegād avatīrya yānād. duḥśāsanaṃ vegavān abhyadhāvat.

ततः स्मृत्वा भीमसेनस् तरस्वी; सापत्नकं यत् प्रयुक्तं सुतैस् ते। तस्मिन् सुघोरे तुमुले वर्तमाने। प्रधानभूयिष्ठतरैः समन्तात्। दुःशासनं तत्र समीक्ष्य राजन्। भीमो महाबाहुर् अचिन्त्यकर्मा। स्मृत्वाथ केशग्रहणं च देव्या। वस्त्रापहारं च रजस्वलायाः। अनागसो भर्तृपराङ्मुखाया। दुःखानि दत्तान्य् अपि विप्रचिन्त्य। जज्वाल क्रोधामर्षेण भीम। आज्यप्रसिक्तो हि यथा हुताशः। तत्राह कर्णं च सुयोधनं च। कृपं द्रौणिं कृतवर्माणम् एव। निहन्मि दुःशासनम् अद्य पापं। संरक्ष्यताम् अद्य समस्तयोधाः। इत्य् एवम् उक्त्वा सहसाभ्यधावन्। निहन्तुकामो ऽतिबलस् तरस्वी। तथा तु विक्रम्य रणे वृकोदरो। महागजं केसरिणो यथैव। निगृह्य दुःशासनम् एकवीरः। सुयोधनस्याधिरथेः समक्षम्। रथाद् अवप्लुत्य गतः स भूमौ; यत्नेन तस्मिन् प्रणिधाय चक्षुः। ततो भीमस् तम् अब्रवीन् महात्मा। कथं द्रौपदीं केशपक्षे प्रधर्षीः। वदाशु यद् गौर् इति तद् ब्रुवाणो। हृष्टः समं कर्णसुयोधनाभ्याम्। तेषां समीक्ष्यापविते (सिच्) दुरात्मन्। गच्छामि येनाद्य कुलप्रधानः। श्रुत्वा तु तद् भीमवचः सुघोरं। दुःशासनो भीमम् इदं निरीक्ष्य। उवाच भीमं स तदा स्मितेन। संपश्यतां कौरवसोमकानाम्। स एष मे बाहुवरो ऽस्तु भूय। एष त्वया राज्यहरः समीक्ष्य। द्यूतच्छलाद् वञ्चयिता समेतां। क्लिष्टाम् आर्यां पश्यतस् ते त्व् अनेन। असौ करो गोधनवान् समर्थो। विषस्य दाता भुजगेन्द्रकल्पः। भिक्षाभुजो येन कृताः समस्ता। अष्टादश द्वा च कुरुष्व यत्नम्। भीमः। द्रौपद्यास् तु कचग्राहे यः प्रयुक्तस् त्वया करः। दुःशासनः। दिश्यतां च स मे पापिन् कं तम् उत्पाटयाम्य् अहम्। अयं करिकराकारः कामिनीकुचमर्दनः। संजयः। गोसहस्रप्रदाता च क्षत्रियान्तकरः करः। एतच् छ्रुत्वा तु वचनं भीमसेनो ऽत्यमर्षणः। उत्पाटयाम् आस भुजं वामेतरम् अरिंदम।

tataḥ smṛtvā bhīmasenas tarasvī; sāpatnakaṃ yat prayuktaṃ sutais te. tasmin sughore tumule vartamāne. pradhānabhūyiṣṭhataraiḥ samantāt. duḥśāsanaṃ tatra samīkṣya rājan. bhīmo mahābāhur acintyakarmā. smṛtvātha keśagrahaṇaṃ ca devyā. vastrāpahāraṃ ca rajasvalāyāḥ. anāgaso bhartṛparāṅmukhāyā. duḥkhāni dattāny api vipracintya. jajvāla krodhāmarṣeṇa bhīma. ājyaprasikto hi yathā hutāśaḥ. tatrāha karṇaṃ ca suyodhanaṃ ca. kṛpaṃ drauṇiṃ kṛtavarmāṇam eva. nihanmi duḥśāsanam adya pāpaṃ. saṃrakṣyatām adya samastayodhāḥ. ity evam uktvā sahasābhyadhāvan. nihantukāmo 'tibalas tarasvī. tathā tu vikramya raṇe vṛkodaro. mahāgajaṃ kesariṇo yathaiva. nigṛhya duḥśāsanam ekavīraḥ. suyodhanasyādhiratheḥ samakṣam. rathād avaplutya gataḥ sa bhūmau; yatnena tasmin praṇidhāya cakṣuḥ. tato bhīmas tam abravīn mahātmā. kathaṃ draupadīṃ keśapakṣe pradharṣīḥ. vadāśu yad gaur iti tad bruvāṇo. hṛṣṭaḥ samaṃ karṇasuyodhanābhyām. teṣāṃ samīkṣyāpavite (sic) durātman. gacchāmi yenādya kulapradhānaḥ. śrutvā tu tad bhīmavacaḥ sughoraṃ. duḥśāsano bhīmam idaṃ nirīkṣya. uvāca bhīmaṃ sa tadā smitena. saṃpaśyatāṃ kauravasomakānām. sa eṣa me bāhuvaro 'stu bhūya. eṣa tvayā rājyaharaḥ samīkṣya. dyūtacchalād vañcayitā sametāṃ. kliṣṭām āryāṃ paśyatas te tv anena. asau karo godhanavān samartho. viṣasya dātā bhujagendrakalpaḥ. bhikṣābhujo yena kṛtāḥ samastā. aṣṭādaśa dvā ca kuruṣva yatnam. bhīmaḥ. draupadyās tu kacagrāhe yaḥ prayuktas tvayā karaḥ. duḥśāsanaḥ. diśyatāṃ ca sa me pāpin kaṃ tam utpāṭayāmy aham. ayaṃ karikarākāraḥ kāminīkucamardanaḥ. saṃjayaḥ. gosahasrapradātā ca kṣatriyāntakaraḥ karaḥ. etac chrutvā tu vacanaṃ bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ. utpāṭayām āsa bhujaṃ vāmetaram ariṃdama.

असिं समुद्धृत्य शितं सुधारं; कण्ठे समाक्रम्य च वेपमानम्। ये राजसूयावभृथे पवित्रा। जाताः कचा याज्ञसेन्या दुरात्मन्। ते पाणिना कतरेणावकृष्टाः। प्रब्रूहि त्वां पृच्छते भीमसेनः। उक्तस् तथाजौ स तदा सरोषं। जगाद भीमं परिवृत्य नेत्रे। अयं करिकराकारः पीनस्तनविमर्दनः। गोसहस्रप्रदाता च क्षत्रियान्तकरः करः। अनेन याज्ञसेन्या मे भीम केशा विकर्षिताः। पश्यतां कुरुमुख्यानां युष्माकं च सभासदाम्। एवं त्व् असौ राजसुतं निशम्य। ब्रुवन्तम् आजौ विनिपीड्य वक्षः। भीमो बलाद् बाहुम् उधृत्य दोर्भ्याम्। उच्चैर् ननादाथ समस्तयोधान्। उवाच यस्यास्ति बलं कुलं च। रक्षत्व् असौ मे ऽद्य निरस्तबाहुः। दुःशासनं जीवितम् उत्सृजन्तम्। आक्षिप्य योधास् तरसा महाबलम्। क्रुद्धो रणे ऽतीव करं करेण। उत्पाट्य वीरः सहसैव राजन्। दुःशासनं तेन तु वीरमध्ये। जघान वज्राशनिसंनिभेन। उत्कृत्य वक्षः पतितस्य भूमाव्; अथापिबच् छोणितम् अस्य कोष्णम्। ततो निपात्यास्य शिरो ऽपहृत्य। तेनासिना तव पुत्रस्य राजन्। सत्यां चिकीर्षुर् मतिमन् प्रतिज्ञां। भीमो ऽपिबच् छोणितम् अस्य कोष्णम्। आस्वाद्य चास्वाद्य च वीक्षमाणः; क्रुद्धो ऽतिवेलं प्रजगाद वाक्यम्।

asiṃ samuddhṛtya śitaṃ sudhāraṃ; kaṇṭhe samākramya ca vepamānam. ye rājasūyāvabhṛthe pavitrā. jātāḥ kacā yājñasenyā durātman. te pāṇinā katareṇāvakṛṣṭāḥ. prabrūhi tvāṃ pṛcchate bhīmasenaḥ. uktas tathājau sa tadā saroṣaṃ. jagāda bhīmaṃ parivṛtya netre. ayaṃ karikarākāraḥ pīnastanavimardanaḥ. gosahasrapradātā ca kṣatriyāntakaraḥ karaḥ. anena yājñasenyā me bhīma keśā vikarṣitāḥ. paśyatāṃ kurumukhyānāṃ yuṣmākaṃ ca sabhāsadām. evaṃ tv asau rājasutaṃ niśamya. bruvantam ājau vinipīḍya vakṣaḥ. bhīmo balād bāhum udhṛtya dorbhyām. uccair nanādātha samastayodhān. uvāca yasyāsti balaṃ kulaṃ ca. rakṣatv asau me 'dya nirastabāhuḥ. duḥśāsanaṃ jīvitam utsṛjantam. ākṣipya yodhās tarasā mahābalam. kruddho raṇe 'tīva karaṃ kareṇa. utpāṭya vīraḥ sahasaiva rājan. duḥśāsanaṃ tena tu vīramadhye. jaghāna vajrāśanisaṃnibhena. utkṛtya vakṣaḥ patitasya bhūmāv; athāpibac choṇitam asya koṣṇam. tato nipātyāsya śiro 'pahṛtya. tenāsinā tava putrasya rājan. satyāṃ cikīrṣur matiman pratijñāṃ. bhīmo 'pibac choṇitam asya koṣṇam. āsvādya cāsvādya ca vīkṣamāṇaḥ; kruddho 'tivelaṃ prajagāda vākyam.

स्तन्यस्य मातुर् मधुसर्पिषो वा; माध्वीकपानस्य च सत्कृतस्य। दिव्यस्य वा तोयरसस्य पानात्; पयोदधिभ्यां मथिताच् च मुख्यात्। अन्यानि पानानि च यानि लोके। सुधामृतस्वादुरसानि तेभ्यः। तथेक्षुसारस्य मनोहरस्य। सर्वेभ्य एवाभ्यधिको रसो ऽयं; मतो ममाद्याहितलोहितस्य। अथाह भीमः पुनर् उग्रकर्मा। दुःशासनं क्रोधपरीतचेताः। गतासुम् आलोक्य विहस्य सुस्वरं। किं वा कुर्यां मृत्युना रक्षितो ऽसि।

stanyasya mātur madhusarpiṣo vā; mādhvīkapānasya ca satkṛtasya. divyasya vā toyarasasya pānāt; payodadhibhyāṃ mathitāc ca mukhyāt. anyāni pānāni ca yāni loke. sudhāmṛtasvādurasāni tebhyaḥ. tathekṣusārasya manoharasya. sarvebhya evābhyadhiko raso 'yaṃ; mato mamādyāhitalohitasya. athāha bhīmaḥ punar ugrakarmā. duḥśāsanaṃ krodhaparītacetāḥ. gatāsum ālokya vihasya susvaraṃ. kiṃ vā kuryāṃ mṛtyunā rakṣito 'si.

एवं ब्रुवाणं पुनर् आद्रवन्तम्; आस्वाद्य वल्गन्तम् अतिप्रहृष्टम्। ये भीमसेनं ददृशुस् तदानीं; भयेन ते ऽपि व्यथिता निपेतुः।

evaṃ bruvāṇaṃ punar ādravantam; āsvādya valgantam atiprahṛṣṭam. ye bhīmasenaṃ dadṛśus tadānīṃ; bhayena te 'pi vyathitā nipetuḥ.

ये चापि तत्रापतिता मनुष्यास्; तेषां करेभ्यः पतितं च शस्त्रम्। भयाच् च संचुक्रुशुर् उच्चकैस् ते; निमीलिताक्षा ददृशुश् च तन् न।

ye cāpi tatrāpatitā manuṣyās; teṣāṃ karebhyaḥ patitaṃ ca śastram. bhayāc ca saṃcukruśur uccakais te; nimīlitākṣā dadṛśuś ca tan na.

ये तत्र भीमं ददृशुः समन्ताद्; दौःशासनं तद्रुधिरं पिबन्तम्। सर्वे पलायन्त भयाभिपन्ना; नायं मनुष्य इति भाषमाणाः। संजयः। स पीत्वा रुधिरं तस्य चरणौ गृह्य भारत। तस्मिन् कृते भीमसेनेन रूपे। दृष्ट्वा च तच् च्छोणितं पीयमानम्। संप्राद्रवंश् चित्रसेनेन सार्धं। भीमं रक्षो भाषमाणा भयार्ताः। युधामन्युः प्रद्रुतं चित्रसेनं। महानीकं स्माभ्ययाद् राजपुत्रः। विव्याध चैनं निशितैः पृषत्कैर्। व्यपेतभीः सप्तभिर् आशुमुक्तैः। पदाक्रान्तः सर्पवल् लेलिहानो। महोरगः क्रोधविषं सिसृक्षुः। निवृत्य पाञ्चालजम् अभ्यविध्यत्। त्रिभिः शरैः सारथिं चाप्य् अविध्यत्। ततः सुपुङ्खेन सुपत्रितेन। सुसंशिताग्रेण शरेण शूरः। आकर्णमुक्तेन समाहितेन। युधामन्युस् तस्य शिरो जहार। तस्मिन् हते भ्रातरि चित्रसेने। क्रुद्धः कर्णः पौरुषं दर्शयानः। दुद्राव तत् पाण्डवानाम् अनीकं। प्रत्युद्यातो नकुलेनामितौजाः। भीमो ऽपि हत्वा तत्रैव दुःशासनम् अमर्षणम्। पूरयित्वाञ्जलिं भूयो रुधिरस्योग्रनिस्वनः।

ye tatra bhīmaṃ dadṛśuḥ samantād; dauḥśāsanaṃ tadrudhiraṃ pibantam. sarve palāyanta bhayābhipannā; nāyaṃ manuṣya iti bhāṣamāṇāḥ. saṃjayaḥ. sa pītvā rudhiraṃ tasya caraṇau gṛhya bhārata. tasmin kṛte bhīmasenena rūpe. dṛṣṭvā ca tac cchoṇitaṃ pīyamānam. saṃprādravaṃś citrasenena sārdhaṃ. bhīmaṃ rakṣo bhāṣamāṇā bhayārtāḥ. yudhāmanyuḥ pradrutaṃ citrasenaṃ. mahānīkaṃ smābhyayād rājaputraḥ. vivyādha cainaṃ niśitaiḥ pṛṣatkair. vyapetabhīḥ saptabhir āśumuktaiḥ. padākrāntaḥ sarpaval lelihāno. mahoragaḥ krodhaviṣaṃ sisṛkṣuḥ. nivṛtya pāñcālajam abhyavidhyat. tribhiḥ śaraiḥ sārathiṃ cāpy avidhyat. tataḥ supuṅkhena supatritena. susaṃśitāgreṇa śareṇa śūraḥ. ākarṇamuktena samāhitena. yudhāmanyus tasya śiro jahāra. tasmin hate bhrātari citrasene. kruddhaḥ karṇaḥ pauruṣaṃ darśayānaḥ. dudrāva tat pāṇḍavānām anīkaṃ. pratyudyāto nakulenāmitaujāḥ. bhīmo 'pi hatvā tatraiva duḥśāsanam amarṣaṇam. pūrayitvāñjaliṃ bhūyo rudhirasyogranisvanaḥ.

शृण्वतां लोकवीराणाम् इदं वचनम् अब्रवीत्। इत्य् उच्चैर् वचनं प्राह प्रतिनृत्य वृकोदरः। एष ते रुधिरं कण्ठात् पिबामि पुरुषाधम। ब्रूहीदानीं सुसंरब्धः पुनर् गौर् इति गौर् इति। ये तदास्मान् प्रनृत्यन्ति पुनर् गौर् इति गौर् इति। तान् वयं प्रतिनृत्यामः पुनर् गौर् इति गौर् इति।

śṛṇvatāṃ lokavīrāṇām idaṃ vacanam abravīt. ity uccair vacanaṃ prāha pratinṛtya vṛkodaraḥ. eṣa te rudhiraṃ kaṇṭhāt pibāmi puruṣādhama. brūhīdānīṃ susaṃrabdhaḥ punar gaur iti gaur iti. ye tadāsmān pranṛtyanti punar gaur iti gaur iti. tān vayaṃ pratinṛtyāmaḥ punar gaur iti gaur iti.

प्रमाणकोट्यां शयनं कालकूटस्य भोजनम्। दशनं चाहिभिः कष्टं दाहं च जतुवेश्मनि।

pramāṇakoṭyāṃ śayanaṃ kālakūṭasya bhojanam. daśanaṃ cāhibhiḥ kaṣṭaṃ dāhaṃ ca jatuveśmani.

द्यूतेन राज्यहरणम् अरण्ये वसतिश् च या। द्रौपद्याः केशपक्षस्य ग्रहणं च सुदारुणम्। इष्वस्त्राणि च संग्रामेष्व् असुखानि च वेश्मनि। विराटभवने यश् च क्लेशो ऽस्माकं पृथग्विधः। शकुनेर् धार्तराष्ट्रस्य राधेयस्य च मन्त्रिते। अनुभूतानि दुःखानि तेषां हेतुस् त्वम् एव हि।

dyūtena rājyaharaṇam araṇye vasatiś ca yā. draupadyāḥ keśapakṣasya grahaṇaṃ ca sudāruṇam. iṣvastrāṇi ca saṃgrāmeṣv asukhāni ca veśmani. virāṭabhavane yaś ca kleśo 'smākaṃ pṛthagvidhaḥ. śakuner dhārtarāṣṭrasya rādheyasya ca mantrite. anubhūtāni duḥkhāni teṣāṃ hetus tvam eva hi.

दुःखान्य् एतानि जानीमो न सुखानि कदा चन। धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्यात् सपुत्रस्य सदा वयम्। सुखान्य् एतानि जानीमो लब्धवन्तो न संशयः।

duḥkhāny etāni jānīmo na sukhāni kadā cana. dhṛtarāṣṭrasya daurātmyāt saputrasya sadā vayam. sukhāny etāni jānīmo labdhavanto na saṃśayaḥ.

इत्य् उक्त्वा वचनं राजञ् जयं प्राप्य वृकोदरः। पुनर् आह महाराज स्मयंस् तौ केशवार्जुनौ। असृग्दिग्धो विस्रवल्लोहितास्यः। क्रुद्धो ऽत्यर्थं भीमसेनस् तरस्वी। रक्तार्द्रगात्रस् तु ततो महात्मा। गदापाणिः काल इवान्तकाले। विभीषयानस् तव पुत्रसैन्यम्। इतस् ततो धावति वाहिनीं ते। ततः क्षणाद् भारत शून्यम् आसीद्। आयोधनं घोरतरं कुरूणाम्। यत्राजिमध्ये प्रापिबद् भीमसेनो। दुःशासनस्य रुधिरं क्रोधदीप्तः। स हत्वा समरे राजन् राजपुत्रं महाबलम्। पूर्णकामो मदोदग्रः सिंहो रुरुम् इवोत्कटम्। रुधिरार्द्रो महाराज ह्य् अशोभत परंतपः। सपुष्पः किंशुक इव रक्ताद् रक्ततरो बभौ। रुधिरार्द्रवपुर् घोरः क्रुद्धो राजन् वचो ऽब्रवीत्। ब्रूहीदानीं पापमते नृशंस पतितो ह्य् असि। ब्रूहीदानीं पापमते नृशंस। अपतिर् ह्य् असि द्रुपदस्यात्मजा त्वम्।

ity uktvā vacanaṃ rājañ jayaṃ prāpya vṛkodaraḥ. punar āha mahārāja smayaṃs tau keśavārjunau. asṛgdigdho visravallohitāsyaḥ. kruddho 'tyarthaṃ bhīmasenas tarasvī. raktārdragātras tu tato mahātmā. gadāpāṇiḥ kāla ivāntakāle. vibhīṣayānas tava putrasainyam. itas tato dhāvati vāhinīṃ te. tataḥ kṣaṇād bhārata śūnyam āsīd. āyodhanaṃ ghorataraṃ kurūṇām. yatrājimadhye prāpibad bhīmaseno. duḥśāsanasya rudhiraṃ krodhadīptaḥ. sa hatvā samare rājan rājaputraṃ mahābalam. pūrṇakāmo madodagraḥ siṃho rurum ivotkaṭam. rudhirārdro mahārāja hy aśobhata paraṃtapaḥ. sapuṣpaḥ kiṃśuka iva raktād raktataro babhau. rudhirārdravapur ghoraḥ kruddho rājan vaco 'bravīt. brūhīdānīṃ pāpamate nṛśaṃsa patito hy asi. brūhīdānīṃ pāpamate nṛśaṃsa. apatir hy asi drupadasyātmajā tvam.

दुःशासने यद् रणे संश्रुतं मे; तद् वै सर्वं कृतम् अद्येह वीरौ। अद्यैव दास्याम्य् अपरं द्वितीयं; दुर्योधनं यज्ञपशुं विशस्य। शिरो मृदित्वा च पदा दुरात्मनः; शान्तिं लप्स्ये कौरवाणां समक्षम्। या चापतिः सा सपतिर् हि जाता। यास् ताः सपतयो ऽपतयस् तु जाताः। पश्यन्तु चित्रं विविधं हि लोके। ये वै तिलाः षण्डतिला बभूवुः। ते चेत् सिद्धा निधनं गताः परे। किं चित्ररूपं बत जीवलोके।

duḥśāsane yad raṇe saṃśrutaṃ me; tad vai sarvaṃ kṛtam adyeha vīrau. adyaiva dāsyāmy aparaṃ dvitīyaṃ; duryodhanaṃ yajñapaśuṃ viśasya. śiro mṛditvā ca padā durātmanaḥ; śāntiṃ lapsye kauravāṇāṃ samakṣam. yā cāpatiḥ sā sapatir hi jātā. yās tāḥ sapatayo 'patayas tu jātāḥ. paśyantu citraṃ vividhaṃ hi loke. ye vai tilāḥ ṣaṇḍatilā babhūvuḥ. te cet siddhā nidhanaṃ gatāḥ pare. kiṃ citrarūpaṃ bata jīvaloke.

एतावद् उक्त्वा वचनं प्रहृष्टो; ननाद चोच्चै रुधिरार्द्रगात्रः। ननर्त चैवातिबलो महात्मा; वृत्रं निहत्येव सहस्रनेत्रः। दृष्ट्वा तु नृत्यन्तम् उदग्ररूपं। कालं यथा त्व् अन्तकाले प्रजानाम्। महद् भयं चाधिरथिं विवेश। जये निराशाश् च सुतास् त्वदीयाः।

etāvad uktvā vacanaṃ prahṛṣṭo; nanāda coccai rudhirārdragātraḥ. nanarta caivātibalo mahātmā; vṛtraṃ nihatyeva sahasranetraḥ. dṛṣṭvā tu nṛtyantam udagrarūpaṃ. kālaṃ yathā tv antakāle prajānām. mahad bhayaṃ cādhirathiṃ viveśa. jaye nirāśāś ca sutās tvadīyāḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents