महाभारत 8.62 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 62→

[mh-8-62] • 62 श्लोकाः

संजय उवाच। दुःशासने तु निहते पुत्रास् तव महारथाः। महाक्रोधविषा वीराः समरेष्व् अपलायिनः। दश राजन् महावीर्यो भीमं प्राच्छादयञ् शरैः।

saṃjaya uvāca. duḥśāsane tu nihate putrās tava mahārathāḥ. mahākrodhaviṣā vīrāḥ samareṣv apalāyinaḥ. daśa rājan mahāvīryo bhīmaṃ prācchādayañ śaraiḥ.

कवची निषङ्गी पाशी दण्डधारो धनुर्धरः। अलोलुपः शलः संधो वातवेगसुवर्चसौ।

kavacī niṣaṅgī pāśī daṇḍadhāro dhanurdharaḥ. alolupaḥ śalaḥ saṃdho vātavegasuvarcasau.

एते समेत्य सहिता भ्रातृव्यसनकर्शिताः। भीमसेनं महाबाहुं मार्गणैः समवारयन्।

ete sametya sahitā bhrātṛvyasanakarśitāḥ. bhīmasenaṃ mahābāhuṃ mārgaṇaiḥ samavārayan.

स वार्यमाणो विशिखैः समन्तात् तैर् महारथैः। भीमः क्रोधाभिरक्ताक्षः क्रुद्धः काल इवाबभौ। ततः परिवृतो राजन् नवभिः शत्रुतापनैः। दुःशासनाद् अवरजैः पुत्रैस् तव वृकोदरः।

sa vāryamāṇo viśikhaiḥ samantāt tair mahārathaiḥ. bhīmaḥ krodhābhiraktākṣaḥ kruddhaḥ kāla ivābabhau. tataḥ parivṛto rājan navabhiḥ śatrutāpanaiḥ. duḥśāsanād avarajaiḥ putrais tava vṛkodaraḥ.

तांस् तु भल्लैर् महावेगैर् दशभिर् दशभिः शितैः। रुक्माङ्गदो रुक्मपुङ्खैः पार्थो निन्ये यमक्षयम्।

tāṃs tu bhallair mahāvegair daśabhir daśabhiḥ śitaiḥ. rukmāṅgado rukmapuṅkhaiḥ pārtho ninye yamakṣayam.

हतेषु तेषु वीरेषु प्रदुद्राव बलं तव। पश्यतः सूतपुत्रस्य पाण्डवस्य भयार्दितम्।

hateṣu teṣu vīreṣu pradudrāva balaṃ tava. paśyataḥ sūtaputrasya pāṇḍavasya bhayārditam.

ततः कर्णो महाराज प्रविवेश महारणम्। दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तम् अन्तकस्य प्रजास्व् इव।

tataḥ karṇo mahārāja praviveśa mahāraṇam. dṛṣṭvā bhīmasya vikrāntam antakasya prajāsv iva.

तस्य त्व् आकारभावज्ञः शल्यः समितिशोभनः। उवाच वचनं कर्णं प्राप्तकालम् अरिंदम। मा व्यथां कुरु राधेय नैतत् त्वय्य् उपपद्यते।

tasya tv ākārabhāvajñaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ. uvāca vacanaṃ karṇaṃ prāptakālam ariṃdama. mā vyathāṃ kuru rādheya naitat tvayy upapadyate.

एते द्रवन्ति राजानो भीमसेनभयार्दिताः। दुर्योधनश् च संमूढो भ्रातृव्यसनदुःखितः।

ete dravanti rājāno bhīmasenabhayārditāḥ. duryodhanaś ca saṃmūḍho bhrātṛvyasanaduḥkhitaḥ.

दुःशासनस्य रुधिरे पीयमाने महात्मना। व्यापन्नचेतसश् चैव शोकोपहतमन्यवः।

duḥśāsanasya rudhire pīyamāne mahātmanā. vyāpannacetasaś caiva śokopahatamanyavaḥ.

दुर्योधनम् उपासन्ते परिवार्य समन्ततः। कृपप्रभृतयः कर्ण हतशेषाश् च सोदराः।

duryodhanam upāsante parivārya samantataḥ. kṛpaprabhṛtayaḥ karṇa hataśeṣāś ca sodarāḥ.

पाण्डवा लब्धलक्षाश् च धनंजयपुरोगमाः। त्वाम् एवाभिमुखाः शूरा युद्धाय समुपास्थिताः।

pāṇḍavā labdhalakṣāś ca dhanaṃjayapurogamāḥ. tvām evābhimukhāḥ śūrā yuddhāya samupāsthitāḥ.

स त्वं पुरुषशार्दूल पौरुषे महति स्थितः। क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य प्रत्युद्याहि धनंजयम्।

sa tvaṃ puruṣaśārdūla pauruṣe mahati sthitaḥ. kṣatradharmaṃ puraskṛtya pratyudyāhi dhanaṃjayam.

भारो हि धार्तराष्ट्रेण त्वयि सर्वः समर्पितः। तम् उद्वह महाबाहो यथाशक्ति यथाबलम्। जये स्याद् विपुला कीर्तिर् ध्रुवः स्वर्गः पराजये।

bhāro hi dhārtarāṣṭreṇa tvayi sarvaḥ samarpitaḥ. tam udvaha mahābāho yathāśakti yathābalam. jaye syād vipulā kīrtir dhruvaḥ svargaḥ parājaye.

वृषसेनश् च राधेय संक्रुद्धस् तनयस् तव। त्वयि मोहसमापन्ने पाण्डवान् अभिधावति।

vṛṣasenaś ca rādheya saṃkruddhas tanayas tava. tvayi mohasamāpanne pāṇḍavān abhidhāvati.

एतच् छ्रुत्वा तु वचनं शल्यस्यामिततेजसः। हृदि मानुष्यकं भावं चक्रे युद्धाय सुस्थिरम्।

etac chrutvā tu vacanaṃ śalyasyāmitatejasaḥ. hṛdi mānuṣyakaṃ bhāvaṃ cakre yuddhāya susthiram.

ततः क्रुद्धो वृषसेनो ऽभ्यधावद्; आतस्थिवांसं स्वरथं हतारिम्। वृकोदरं कालम् इवात्तदण्डं; गदाहस्तं पोथमानं त्वदीयान्। भीमं समायान्तम् अमित्रसाहम्। बाणैः किरन्तं प्रतियात्य चोग्रं। व्यात्ताननं कालम् इवापतन्तम्।

tataḥ kruddho vṛṣaseno 'bhyadhāvad; ātasthivāṃsaṃ svarathaṃ hatārim. vṛkodaraṃ kālam ivāttadaṇḍaṃ; gadāhastaṃ pothamānaṃ tvadīyān. bhīmaṃ samāyāntam amitrasāham. bāṇaiḥ kirantaṃ pratiyātya cograṃ. vyāttānanaṃ kālam ivāpatantam.

तम् अभ्यधावन् नकुलः प्रवीरो; रोषाद् अमित्रं प्रतुदन् पृषत्कैः। कर्णस्य पुत्रं समरे प्रहृष्टं; जिष्णुर् जिघांसुर् मघवेव जम्भम्।

tam abhyadhāvan nakulaḥ pravīro; roṣād amitraṃ pratudan pṛṣatkaiḥ. karṇasya putraṃ samare prahṛṣṭaṃ; jiṣṇur jighāṃsur maghaveva jambham.

ततो ध्वजं स्फाटिकचित्रकम्बुं; चिच्छेद वीरो नकुलः क्षुरेण। कर्णात्मजस्येष्वसनं च चित्रं; भल्लेन जाम्बूनदपट्टनद्धम्।

tato dhvajaṃ sphāṭikacitrakambuṃ; ciccheda vīro nakulaḥ kṣureṇa. karṇātmajasyeṣvasanaṃ ca citraṃ; bhallena jāmbūnadapaṭṭanaddham.

अथान्यद् आदाय धनुः सुशीघ्रं; कर्णात्मजः पाण्डवम् अभ्यविध्यत्। दिव्यैर् महास्त्रैर् नकुलं महास्त्रो; दुःशासनस्यापचितिं यियासुः।

athānyad ādāya dhanuḥ suśīghraṃ; karṇātmajaḥ pāṇḍavam abhyavidhyat. divyair mahāstrair nakulaṃ mahāstro; duḥśāsanasyāpacitiṃ yiyāsuḥ.

ततः क्रुद्धो नकुलस् तं महात्मा; शरैर् महोल्काप्रतिमैर् अविध्यत्। दिव्यैर् अस्त्रैर् अभ्यविध्यच् च सो ऽपि; कर्णस्य पुत्रो नकुलं कृतास्त्रः। शराभिघाताच् च रुषा च राजन्। स्वयं च भासास्त्रसमीरणाच् च। जज्वाल कर्णस्य सुतो ऽतिमात्रम्। इद्धो यथा ज्याहुतिभिर् हुताशः।

tataḥ kruddho nakulas taṃ mahātmā; śarair maholkāpratimair avidhyat. divyair astrair abhyavidhyac ca so 'pi; karṇasya putro nakulaṃ kṛtāstraḥ. śarābhighātāc ca ruṣā ca rājan. svayaṃ ca bhāsāstrasamīraṇāc ca. jajvāla karṇasya suto 'timātram. iddho yathā jyāhutibhir hutāśaḥ.

कर्णस्य पुत्रो नकुलस्य राजन्; सर्वान् अश्वान् अक्षिणोद् उत्तमास्त्रैः। आसीत् सुघोरं भरतप्रवीर। युद्धं तदा कर्णजपाण्डवाभ्याम्। वनायुजान् सुकुमारस्य शुभ्रान्; अलंकृताञ् जातरूपेण शीघ्रान्। जघान चाश्वान् नकुलस्य वीरो। रणाजिरे सूतपुत्रस्य पुत्रः।

karṇasya putro nakulasya rājan; sarvān aśvān akṣiṇod uttamāstraiḥ. āsīt sughoraṃ bharatapravīra. yuddhaṃ tadā karṇajapāṇḍavābhyām. vanāyujān sukumārasya śubhrān; alaṃkṛtāñ jātarūpeṇa śīghrān. jaghāna cāśvān nakulasya vīro. raṇājire sūtaputrasya putraḥ.

ततो हताश्वाद् अवरुह्य यानाद्; आदाय चर्म रुचिरं चाष्टचन्द्रम्। आकाशसंकाशम् असिं गृहीत्वा; पोप्लूयमानः खगवच् चचार।

tato hatāśvād avaruhya yānād; ādāya carma ruciraṃ cāṣṭacandram. ākāśasaṃkāśam asiṃ gṛhītvā; poplūyamānaḥ khagavac cacāra.

ततो ऽन्तरिक्षे नृवराश्वनागांश्; चिच्छेद मार्गान् विचरन् विचित्रान्। ततो ऽस्य पक्षान् अनयद् यमाय। द्विसाहस्रान् नकुलः क्षिप्रकारी। ते प्रापतन्न् असिना गां विशस्ता; यथाश्वमेधे पशवः शमित्रा।

tato 'ntarikṣe nṛvarāśvanāgāṃś; ciccheda mārgān vicaran vicitrān. tato 'sya pakṣān anayad yamāya. dvisāhasrān nakulaḥ kṣiprakārī. te prāpatann asinā gāṃ viśastā; yathāśvamedhe paśavaḥ śamitrā.

द्विसाहस्रा विदिता युद्धशौण्डा; नानादेश्याः सुभृताः सत्यसंधाः। एकेन शीघ्रं नकुलेन कृत्ताः; सारेप्सुनेवोत्तमचन्दनास् ते।

dvisāhasrā viditā yuddhaśauṇḍā; nānādeśyāḥ subhṛtāḥ satyasaṃdhāḥ. ekena śīghraṃ nakulena kṛttāḥ; sārepsunevottamacandanās te.

तम् आपतन्तं नकुलं सो ऽभिपत्य; समन्ततः सायकैर् अभ्यविध्यत्। कर्णस्य पुत्रः सहसाभिपत्य च। रणे जिघांसुं निशितैर् अनेकैः। भूमौ चरन्तं नकुलं रथस्थाः। समन्ततः सायकैः प्रत्यगृह्णन्। स तुद्यमानो नकुलः पृषत्कैर्; विव्याध वीरं स चुकोप विद्धः। महाभये रक्ष्यमाणो महात्मा। भ्रात्रा भीमेनाकरोत् तत्र भीमम्।

tam āpatantaṃ nakulaṃ so 'bhipatya; samantataḥ sāyakair abhyavidhyat. karṇasya putraḥ sahasābhipatya ca. raṇe jighāṃsuṃ niśitair anekaiḥ. bhūmau carantaṃ nakulaṃ rathasthāḥ. samantataḥ sāyakaiḥ pratyagṛhṇan. sa tudyamāno nakulaḥ pṛṣatkair; vivyādha vīraṃ sa cukopa viddhaḥ. mahābhaye rakṣyamāṇo mahātmā. bhrātrā bhīmenākarot tatra bhīmam.

तं कर्णपुत्रो विधमन्तम् एकं; नराश्वमातङ्गरथप्रवेकान्। क्रीडन्तम् अष्टादशभिः पृषत्कैर्; विव्याध वीरं स चुकोप विद्धः। स तेन विद्धो ऽतिभृशं तरस्वी। महाहवे वृषसेनेन राजन्।

taṃ karṇaputro vidhamantam ekaṃ; narāśvamātaṅgarathapravekān. krīḍantam aṣṭādaśabhiḥ pṛṣatkair; vivyādha vīraṃ sa cukopa viddhaḥ. sa tena viddho 'tibhṛśaṃ tarasvī. mahāhave vṛṣasenena rājan.

ततो ऽभ्यधावत् समरे जिघांसुः; कर्णात्मजं पाण्डुसुतो नृवीरः। वितत्य पक्षौ सहसा पतन्तं। श्येनं यथैवामिषलुब्धम् आजौ। अवाकिरद् वृषसेनस् ततस् तं। शितैः शरैर् नकुलम् उदारवीर्यम्। स तान् मोघांस् तस्य कुर्वञ् शरौघांश्। चचार मार्गान् नकुलश् चित्ररूपान्। अथास्य तूर्णं चरतो नरेन्द्र। खड्गेन चित्रं नकुलस्य तस्य। तस्येषुभिर् व्यधमत् कर्णपुत्रो; महारणे चर्म सहस्रतारम्।

tato 'bhyadhāvat samare jighāṃsuḥ; karṇātmajaṃ pāṇḍusuto nṛvīraḥ. vitatya pakṣau sahasā patantaṃ. śyenaṃ yathaivāmiṣalubdham ājau. avākirad vṛṣasenas tatas taṃ. śitaiḥ śarair nakulam udāravīryam. sa tān moghāṃs tasya kurvañ śaraughāṃś. cacāra mārgān nakulaś citrarūpān. athāsya tūrṇaṃ carato narendra. khaḍgena citraṃ nakulasya tasya. tasyeṣubhir vyadhamat karṇaputro; mahāraṇe carma sahasratāram.

तस्यायसं निशितं तीक्ष्णधारम्; असिं विकोशं गुरुभारसाहम्। द्विषच्छरीरापहरं सुघोरम्; आधुन्वतः सर्पम् इवोग्ररूपम्।

tasyāyasaṃ niśitaṃ tīkṣṇadhāram; asiṃ vikośaṃ gurubhārasāham. dviṣaccharīrāpaharaṃ sughoram; ādhunvataḥ sarpam ivograrūpam.

क्षिप्रं शरैः षड्भिर् अमित्रसाहश्; चकर्त खड्गं निशितैः सुधारैः। पुनश् च पीतैर् निशितैः पृषत्कैः; स्तनान्तरे गाढम् अथाभ्यविध्यत्। कृत्वा तु तद् दुष्करम् आर्यजुष्टं। नरैर् अन्यैः कर्म रणे महात्मा। ययौ रथं भीमसेनस्य राजञ्। शराभितप्तो नकुलो महात्मा।

kṣipraṃ śaraiḥ ṣaḍbhir amitrasāhaś; cakarta khaḍgaṃ niśitaiḥ sudhāraiḥ. punaś ca pītair niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ; stanāntare gāḍham athābhyavidhyat. kṛtvā tu tad duṣkaram āryajuṣṭaṃ. narair anyaiḥ karma raṇe mahātmā. yayau rathaṃ bhīmasenasya rājañ. śarābhitapto nakulo mahātmā.

स भीमसेनस्य रथं हताश्वो; माद्रीसुतः कर्णसुताभितप्तः। आपुप्लुवे सिंह इवाचलाग्रं; संप्रेक्षमाणस्य धनंजयस्य। स भीमसेनस्य रथं च हत्वा। ववर्ष वै शरवर्षं सुघोरम्। ततः क्रुद्धो वृषसेनो महात्मा। ववर्ष ताव् इषुजालेन वीरः। महारथाव् एकरथे समेतौ। शरैः प्रभिन्दन्न् इव पाण्डवेयौ। तस्मिन् रथे निहते पाण्डवस्य। क्षिप्रं च खड्गे विशिखैर् निकृत्ते। भीमार्जुनौ वृषसेनाय क्रुद्धौ। ववर्षतुः शरवर्षं सुघोरम्। अथाब्रवीन् मारुतिः फल्गुनं तु। पश्यस्वैनं नकुलं पीडयन्तम्। अयं च नो बाधते कर्णपुत्रस्। तस्माद् भवान् प्रत्युपयातु कार्णिम्। स तन् निशम्यैव वचः किरीटी। रथं समासाद्य वृकोदरस्य। कपिध्वजं केशवसंगृहीतं। प्रैषीद् उग्रो वृषसेनाय वाहम्।

sa bhīmasenasya rathaṃ hatāśvo; mādrīsutaḥ karṇasutābhitaptaḥ. āpupluve siṃha ivācalāgraṃ; saṃprekṣamāṇasya dhanaṃjayasya. sa bhīmasenasya rathaṃ ca hatvā. vavarṣa vai śaravarṣaṃ sughoram. tataḥ kruddho vṛṣaseno mahātmā. vavarṣa tāv iṣujālena vīraḥ. mahārathāv ekarathe sametau. śaraiḥ prabhindann iva pāṇḍaveyau. tasmin rathe nihate pāṇḍavasya. kṣipraṃ ca khaḍge viśikhair nikṛtte. bhīmārjunau vṛṣasenāya kruddhau. vavarṣatuḥ śaravarṣaṃ sughoram. athābravīn mārutiḥ phalgunaṃ tu. paśyasvainaṃ nakulaṃ pīḍayantam. ayaṃ ca no bādhate karṇaputras. tasmād bhavān pratyupayātu kārṇim. sa tan niśamyaiva vacaḥ kirīṭī. rathaṃ samāsādya vṛkodarasya. kapidhvajaṃ keśavasaṃgṛhītaṃ. praiṣīd ugro vṛṣasenāya vāham.

नकुलम् अथ विदित्वा छिन्नबाणासनासिं; विरथम् अरिशरार्तं कर्णपुत्रास्त्रभग्नम्। पवनधुतपताका ह्रादिनो वल्गिताश्वा; वरपुरुषनियत्तास् ते रथाः शीघ्रम् ईयुः।

nakulam atha viditvā chinnabāṇāsanāsiṃ; viratham ariśarārtaṃ karṇaputrāstrabhagnam. pavanadhutapatākā hrādino valgitāśvā; varapuruṣaniyattās te rathāḥ śīghram īyuḥ.

द्रुपदसुतवरिष्ठाः पञ्च शैनेयषष्ठा; द्रुपददुहितृपुत्राः पञ्च चामित्रसाहाः। द्विरदरथनराश्वान् सूदयन्तस् त्वदीयान्; भुजगपतिनिकाशैर् मार्गणैर् आत्तशस्त्राः।

drupadasutavariṣṭhāḥ pañca śaineyaṣaṣṭhā; drupadaduhitṛputrāḥ pañca cāmitrasāhāḥ. dviradarathanarāśvān sūdayantas tvadīyān; bhujagapatinikāśair mārgaṇair āttaśastrāḥ.

अथ तव रथमुख्यास् तान् प्रतीयुस् त्वरन्तो; हृदिकसुतकृपौ च द्रौणिदुर्योधनौ च। शकुनिशुकवृकाश् च क्राथदेवावृधौ च; द्विरदजलदघोषैः स्यन्दनैः कार्मुकैश् च।

atha tava rathamukhyās tān pratīyus tvaranto; hṛdikasutakṛpau ca drauṇiduryodhanau ca. śakuniśukavṛkāś ca krāthadevāvṛdhau ca; dviradajaladaghoṣaiḥ syandanaiḥ kārmukaiś ca.

तव नरवरवर्यास् तान् दशैकं च वीरान्; प्रवरशरवराग्र्यैस् ताडयन्तो ऽभ्यरुन्धन्। नवजलदसवर्णैर् हस्तिभिस् तान् उदीयुर्; गिरिशिखरनिकाशैर् भीमवेगैः कुणिन्दाः।

tava naravaravaryās tān daśaikaṃ ca vīrān; pravaraśaravarāgryais tāḍayanto 'bhyarundhan. navajaladasavarṇair hastibhis tān udīyur; giriśikharanikāśair bhīmavegaiḥ kuṇindāḥ.

सुकल्पिता हैमवता मदोत्कटा; रणाभिकामैः कृतिभिः समास्थिताः। सुवर्णजालावतता बभुर् गजास्; तथा यथा वै जलदाः सविद्युतः।

sukalpitā haimavatā madotkaṭā; raṇābhikāmaiḥ kṛtibhiḥ samāsthitāḥ. suvarṇajālāvatatā babhur gajās; tathā yathā vai jaladāḥ savidyutaḥ.

कुणिन्दपुत्रो दशभिर् महायसैः; कृपं ससूताश्वम् अपीडयद् भृशम्। ततः शरद्वत्सुतसायकैर् हतः; सहैव नागेन पपात भूतले।

kuṇindaputro daśabhir mahāyasaiḥ; kṛpaṃ sasūtāśvam apīḍayad bhṛśam. tataḥ śaradvatsutasāyakair hataḥ; sahaiva nāgena papāta bhūtale.

कुणिन्दपुत्रावरजस् तु तोमरैर्; दिवाकरांशुप्रतिमैर् अयस्मयैः। रथं च विक्षोभ्य ननाद नर्दतस्; ततो ऽस्य गान्धारपतिः शिरो ऽहरत्।

kuṇindaputrāvarajas tu tomarair; divākarāṃśupratimair ayasmayaiḥ. rathaṃ ca vikṣobhya nanāda nardatas; tato 'sya gāndhārapatiḥ śiro 'harat.

ततः कुणिन्देषु हतेषु तेष्व् अथ; प्रहृष्टरूपास् तव ते महारथाः। भृशं प्रदध्मुर् लवणाम्बुसंभवान्; परांश् च बाणासनपाणयो ऽभ्ययुः।

tataḥ kuṇindeṣu hateṣu teṣv atha; prahṛṣṭarūpās tava te mahārathāḥ. bhṛśaṃ pradadhmur lavaṇāmbusaṃbhavān; parāṃś ca bāṇāsanapāṇayo 'bhyayuḥ.

अथाभवद् युद्धम् अतीव दारुणं; पुनः कुरूणां सह पाण्डुसृञ्जयैः। शरासिशक्त्यृष्टिगदापरश्वधैर्; नराश्वनागासुहरं भृशाकुलम्।

athābhavad yuddham atīva dāruṇaṃ; punaḥ kurūṇāṃ saha pāṇḍusṛñjayaiḥ. śarāsiśaktyṛṣṭigadāparaśvadhair; narāśvanāgāsuharaṃ bhṛśākulam.

रथाश्वमातङ्गपदातिभिस् ततः; परस्परं विप्रहतापतन् क्षितौ। यथा सविद्युत्स्तनिता बलाहकाः; समास्थिता दिग्भ्य इवोग्रमारुतैः।

rathāśvamātaṅgapadātibhis tataḥ; parasparaṃ viprahatāpatan kṣitau. yathā savidyutstanitā balāhakāḥ; samāsthitā digbhya ivogramārutaiḥ.

ततः शतानीकहतान् महागजांस्; तथा रथान् पत्तिगणांश् च तावकान्। जघान भोजश् च हयान् अथापतन्; विशस्त्रकृत्ताः कृतवर्मणा द्विपाः।

tataḥ śatānīkahatān mahāgajāṃs; tathā rathān pattigaṇāṃś ca tāvakān. jaghāna bhojaś ca hayān athāpatan; viśastrakṛttāḥ kṛtavarmaṇā dvipāḥ.

अथापरे द्रौणिशराहता द्विपास्; त्रयः ससर्वायुधयोधकेतवः। निपेतुर् उर्व्यां व्यसवः प्रपातितास्; तथा यथा वज्रहता महाचलाः।

athāpare drauṇiśarāhatā dvipās; trayaḥ sasarvāyudhayodhaketavaḥ. nipetur urvyāṃ vyasavaḥ prapātitās; tathā yathā vajrahatā mahācalāḥ.

कुणिन्दराजावरजाद् अनन्तरः; स्तनान्तरे पत्रिवरैर् अताडयत्। तवात्मजं तस्य तवात्मजः शरैः; शितैः शरीरं बिभिदे द्विपं च तम्।

kuṇindarājāvarajād anantaraḥ; stanāntare patrivarair atāḍayat. tavātmajaṃ tasya tavātmajaḥ śaraiḥ; śitaiḥ śarīraṃ bibhide dvipaṃ ca tam.

स नागराजः सह राजसूनुना; पपात रक्तं बहु सर्वतः क्षरन्। शचीशवज्रप्रहतो ऽम्बुदागमे; यथा जलं गैरिकपर्वतस् तथा।

sa nāgarājaḥ saha rājasūnunā; papāta raktaṃ bahu sarvataḥ kṣaran. śacīśavajraprahato 'mbudāgame; yathā jalaṃ gairikaparvatas tathā.

कुणिन्दपुत्रप्रहितो ऽपरद्विपः; शुकं ससूताश्वरथं व्यपोथयत्। ततो ऽपतत् क्राथशराभिदारितः; सहेश्वरो वज्रहतो यथा गिरिः।

kuṇindaputraprahito 'paradvipaḥ; śukaṃ sasūtāśvarathaṃ vyapothayat. tato 'patat krāthaśarābhidāritaḥ; saheśvaro vajrahato yathā giriḥ.

रथी द्विपस्थेन हतो ऽपतच् छरैः; क्राथाधिपः पर्वतजेन दुर्जयः। सवाजिसूतेष्वसनस् तथापतद्; यथा महावातहतो महाद्रुमः।

rathī dvipasthena hato 'patac charaiḥ; krāthādhipaḥ parvatajena durjayaḥ. savājisūteṣvasanas tathāpatad; yathā mahāvātahato mahādrumaḥ.

वृको द्विपस्थं गिरिराजवासिनं; भृशं शरैर् द्वादशभिः पराभिनत्। ततो वृकं साश्वरथं महाजवं; त्वरंश् चतुर्भिश् चरणे व्यपोथयत्।

vṛko dvipasthaṃ girirājavāsinaṃ; bhṛśaṃ śarair dvādaśabhiḥ parābhinat. tato vṛkaṃ sāśvarathaṃ mahājavaṃ; tvaraṃś caturbhiś caraṇe vyapothayat.

स नागराजः सनियन्तृको ऽपतत्; पराहतो बभ्रुसुतेषुभिर् भृशम्। समागतो यत्र वृको महाबलः। स पोथितो नागवरेण वीर्यवान्। पराभिनद् द्वादशभिः शिलीमुखैः। वृकेण बाणाभिहतो ऽपतत् क्षितौ। स वारणो बभ्रुसुतेन सार्धम्। कुणिन्दराजस्य सुतो ऽपरस् तदा। द्विपेन देवापृथु[दैवावृध?]म् अभ्यपीडयत्। स चापि देवावृधसूनुर् अर्दितः; पपात नुन्नः सहदेवसूनुना।

sa nāgarājaḥ saniyantṛko 'patat; parāhato babhrusuteṣubhir bhṛśam. samāgato yatra vṛko mahābalaḥ. sa pothito nāgavareṇa vīryavān. parābhinad dvādaśabhiḥ śilīmukhaiḥ. vṛkeṇa bāṇābhihato 'patat kṣitau. sa vāraṇo babhrusutena sārdham. kuṇindarājasya suto 'paras tadā. dvipena devāpṛthu[daivāvṛdha?]m abhyapīḍayat. sa cāpi devāvṛdhasūnur arditaḥ; papāta nunnaḥ sahadevasūnunā.

विषाणपोत्रापरगात्रघातिना; गजेन हन्तुं शकुनेः कुणिन्दजः। निनाय वैवस्वतमन्दिरं रणे। जगाम वेगेन भृशार्दयंश् च तं; ततो ऽस्य गान्धारपतिः शिरो ऽहरत्।

viṣāṇapotrāparagātraghātinā; gajena hantuṃ śakuneḥ kuṇindajaḥ. nināya vaivasvatamandiraṃ raṇe. jagāma vegena bhṛśārdayaṃś ca taṃ; tato 'sya gāndhārapatiḥ śiro 'harat.

ततः शतानीकहता महागजा; हया रथाः पत्तिगणाश् च तावकाः। सुपर्णवातप्रहता यथा नगास्; तथा गता गाम् अवशा विचूर्णिताः।

tataḥ śatānīkahatā mahāgajā; hayā rathāḥ pattigaṇāś ca tāvakāḥ. suparṇavātaprahatā yathā nagās; tathā gatā gām avaśā vicūrṇitāḥ.

ततो ऽभ्यविध्यद् बहुभिः शितैः शरैः; कुणिन्दपुत्रो नकुलात्मजं स्मयन्। ततो ऽस्य कायान् निचकर्त नाकुलिः; शिरः क्षुरेणाम्बुजसंनिभाननम्।

tato 'bhyavidhyad bahubhiḥ śitaiḥ śaraiḥ; kuṇindaputro nakulātmajaṃ smayan. tato 'sya kāyān nicakarta nākuliḥ; śiraḥ kṣureṇāmbujasaṃnibhānanam.

ततः शतानीकम् अविध्यद् आशुगैस्; त्रिभिः शितैः कर्णसुतो ऽर्जुनं त्रिभिः। त्रिभिश् च भीमं नकुलं च सप्तभिर्; जनार्दनं द्वादशभिश् च सायकैः।

tataḥ śatānīkam avidhyad āśugais; tribhiḥ śitaiḥ karṇasuto 'rjunaṃ tribhiḥ. tribhiś ca bhīmaṃ nakulaṃ ca saptabhir; janārdanaṃ dvādaśabhiś ca sāyakaiḥ.

तद् अस्य कर्मातिमनुष्यकर्मणः; समीक्ष्य हृष्टाः कुरवो ऽभ्यपूजयन्। पराक्रमज्ञास् तु धनंजयस्य ते; हुतो ऽयम् अग्नाव् इति तं तु मेनिरे।

tad asya karmātimanuṣyakarmaṇaḥ; samīkṣya hṛṣṭāḥ kuravo 'bhyapūjayan. parākramajñās tu dhanaṃjayasya te; huto 'yam agnāv iti taṃ tu menire.

ततः किरीटी परवीरघाती; हताश्वम् आलोक्य नरप्रवीरम्। माद्रीसुतं नकुलं लोकमध्ये। समीक्ष्य कृष्णं भृशविक्षतं च। तम् अभ्यधावद् वृषसेनम् आहवे; स सूतजस्य प्रमुखे स्थितं तदा।

tataḥ kirīṭī paravīraghātī; hatāśvam ālokya narapravīram. mādrīsutaṃ nakulaṃ lokamadhye. samīkṣya kṛṣṇaṃ bhṛśavikṣataṃ ca. tam abhyadhāvad vṛṣasenam āhave; sa sūtajasya pramukhe sthitaṃ tadā.

तम् आपतन्तं नरवीरम् उग्रं; महाहवे बाणसहस्रधारिणम्। तम् आपतन्तं तरसोग्ररूपं। कुरूत्तमं बाणसहस्रधारम्। अभ्यापतत् कर्णसुतो महारथो; यथैव चेन्द्रं नमुचिः पुरातने। तौ तत्र शूरौ रथकुञ्जरौ रणे। परस्परस्याभिमुखौ महारथौ। ससर्जतुः शरसंघान् अनेकान्। संभ्रान्तरूपौ सुभृशं तदानीम्।

tam āpatantaṃ naravīram ugraṃ; mahāhave bāṇasahasradhāriṇam. tam āpatantaṃ tarasograrūpaṃ. kurūttamaṃ bāṇasahasradhāram. abhyāpatat karṇasuto mahāratho; yathaiva cendraṃ namuciḥ purātane. tau tatra śūrau rathakuñjarau raṇe. parasparasyābhimukhau mahārathau. sasarjatuḥ śarasaṃghān anekān. saṃbhrāntarūpau subhṛśaṃ tadānīm.

ततो ऽद्भुतेनैकशतेन पार्थं; शरैर् विद्ध्वा सूतपुत्रस्य पुत्रः। ननाद नादं सुमहानुभावो; विद्ध्वेव शक्रं नमुचिः पुरा वै।

tato 'dbhutenaikaśatena pārthaṃ; śarair viddhvā sūtaputrasya putraḥ. nanāda nādaṃ sumahānubhāvo; viddhveva śakraṃ namuciḥ purā vai.

पुनः स पार्थं वृषसेन उग्रैर्; बाणैर् अविध्यद् भुजमूलमध्ये। तथैव कृष्णं नवभिः समार्दयत्; पुनश् च पार्थं दशभिः शिताग्रैः। पूर्वं तथा वृषसेनेन विद्धो। महाजवैः श्वेतहयः शरैस् तैः। संरम्भम् ईषद् गमितो वधाय। कर्णात्मजस्याथ मनः प्रदध्रे।

punaḥ sa pārthaṃ vṛṣasena ugrair; bāṇair avidhyad bhujamūlamadhye. tathaiva kṛṣṇaṃ navabhiḥ samārdayat; punaś ca pārthaṃ daśabhiḥ śitāgraiḥ. pūrvaṃ tathā vṛṣasenena viddho. mahājavaiḥ śvetahayaḥ śarais taiḥ. saṃrambham īṣad gamito vadhāya. karṇātmajasyātha manaḥ pradadhre.

ततः किरीटी रणमूर्ध्नि कोपात्; कृत्वा त्रिशाखां भ्रुकुटिं ललाटे। मुमोच तूर्णं विशिखान् महात्मा। वधे धृतः कर्णसुतस्य संख्ये। आरक्तनेत्रो ऽन्तकशत्रुहन्ता। उवाच कर्णं भृशम् उत्स्मयंस् तदा। दुर्योधनं द्रौणिमुखांश् च सर्वान्। अहं रणे वृषसेनं तम् उग्रम्। संपश्यतः कर्ण तवाद्य संख्ये। नयामि लोकं निशितैः पृषत्कैः। यमस्य यावद् धि जना वदन्ति। भवद्भिः सर्वैर् मम सूनुर् हतो ऽसौ। एको रथो मद्विहीनस् तरस्वी। अहं हनिष्ये भवतां समक्षम्। संरक्ष्यतां रथसंस्थाः सुतो ऽयम्। अहं हनिष्ये वृषसेनम् एनम्। पश्चाद् वधिष्ये त्वाम् अपि संप्रमूढम्। अहं हनिष्ये ऽर्जुन आजिमध्ये। तम् अद्य मूलं कलहस्य संख्ये। दुर्योधनापाश्रयजातदर्पम्। त्वाम् अद्य हन्तास्मि रणे प्रसह्य। अस्यैव हन्ता युधि भीमसेनः। दुर्योधनस्याधमपूरुषस्य। यस्यानयाद् एष महान् क्षयो ऽभवत्। स एवम् उक्त्वा विनिमृज्य चापं। लक्ष्यं हि कृत्वा वृषसेनम् आजौ। मुमोच बाणान् विशिखान् महात्मा; वधाय राजन् सूतपुत्रस्य संख्ये।

tataḥ kirīṭī raṇamūrdhni kopāt; kṛtvā triśākhāṃ bhrukuṭiṃ lalāṭe. mumoca tūrṇaṃ viśikhān mahātmā. vadhe dhṛtaḥ karṇasutasya saṃkhye. āraktanetro 'ntakaśatruhantā. uvāca karṇaṃ bhṛśam utsmayaṃs tadā. duryodhanaṃ drauṇimukhāṃś ca sarvān. ahaṃ raṇe vṛṣasenaṃ tam ugram. saṃpaśyataḥ karṇa tavādya saṃkhye. nayāmi lokaṃ niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ. yamasya yāvad dhi janā vadanti. bhavadbhiḥ sarvair mama sūnur hato 'sau. eko ratho madvihīnas tarasvī. ahaṃ haniṣye bhavatāṃ samakṣam. saṃrakṣyatāṃ rathasaṃsthāḥ suto 'yam. ahaṃ haniṣye vṛṣasenam enam. paścād vadhiṣye tvām api saṃpramūḍham. ahaṃ haniṣye 'rjuna ājimadhye. tam adya mūlaṃ kalahasya saṃkhye. duryodhanāpāśrayajātadarpam. tvām adya hantāsmi raṇe prasahya. asyaiva hantā yudhi bhīmasenaḥ. duryodhanasyādhamapūruṣasya. yasyānayād eṣa mahān kṣayo 'bhavat. sa evam uktvā vinimṛjya cāpaṃ. lakṣyaṃ hi kṛtvā vṛṣasenam ājau. mumoca bāṇān viśikhān mahātmā; vadhāya rājan sūtaputrasya saṃkhye.

विव्याध चैनं दशभिः पृषत्कैर्; मर्मस्व् असक्तं प्रसभं किरीटी। चिच्छेद चास्येष्वसनं भुजौ च; क्षुरैश् चतुर्भिः शिर एव चोग्रैः।

vivyādha cainaṃ daśabhiḥ pṛṣatkair; marmasv asaktaṃ prasabhaṃ kirīṭī. ciccheda cāsyeṣvasanaṃ bhujau ca; kṣuraiś caturbhiḥ śira eva cograiḥ.

स पार्थबाणाभिहतः पपात; रथाद् विबाहुर् विशिरा धरायाम्। सुपुष्पितः पर्णधरो ऽतिकायो; वातेरितः शाल इवाद्रिशृङ्गात्।

sa pārthabāṇābhihataḥ papāta; rathād vibāhur viśirā dharāyām. supuṣpitaḥ parṇadharo 'tikāyo; vāteritaḥ śāla ivādriśṛṅgāt.

तं प्रेक्ष्य बाणाभिहतं पतन्तं; रथात् सुतं सूतजः क्षिप्रकारी। रथं रथेनाशु जगाम वेगात्; किरीटिनः पुत्रवधाभितप्तः। संजयः। तम् आयान्तम् अभिप्रेक्ष्य वेलोद्वृत्तम् इवार्णवम्। गर्जन्तं सुमहाकायं दुर्निवारं सुरैर् अपि। अर्जुनं प्राह दाशार्हः प्रहस्य पुरुषर्षभः। अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः शल्यसारथिः। येन ते सह योद्धव्यं स्थिरो भव धनंजय। पश्य चैनं समायुक्तं रथं कर्णस्य पाण्डव। श्वेतवाजिसमायुक्तं युक्तं राधासुतेन च। नानापताकाकलिलं किङ्किणीजालमालिनम्। उह्यमानम् इवाकाशे विमानं पाण्डुरैर् हयैः। ध्वजं च पश्य कर्णस्य नागकक्षं महात्मनः। आखण्डलधनुःप्रख्यम् उल्लिखन्तम् इवाम्बरम्। पश्य कर्णं समायान्तं धार्तराष्ट्रप्रियैषिणम्। शरधारा विमुञ्चन्तं धारासारम् इवाम्बुदम्। एष मद्रेश्वरो राजा रथाग्रे पर्यवस्थितः। नियच्छति हयान् अस्य राधेयस्यामितौजसः। शृणु दुन्दुभिनिर्घोषं शङ्खशब्दं च दारुणम्। सिंहनादांश् च विविधाञ् शृणु पाण्डव सर्वशः। अन्तर्धाय महाशब्दान् कर्णेनामिततेजसा। दोधूयमानस्य भृशं धनुषः शृणु निस्वनम्। एते दीर्यन्ति सगणाः पाञ्चालानां महारथाः। दृष्ट्वा केसरिणं क्रुद्धं मृगा इव महावने। सर्वयत्नेन कौन्तेय हन्तुम् अर्हसि सूतजम्। न हि कर्णशरान् अन्यः सोढुम् उत्सहते ऽनघ। सदेवासुरगन्धर्वांस् त्रींल् लोकान् सचराचरान्। त्वं हि जेतुं रणे शक्तस् तथैव विदितं मम। भीमम् उग्रं महादेवं त्र्यक्षं शर्वं कपर्दिनम्। न शक्ता द्रष्टुम् ईशानं किं पुनर् योधितुं प्रभुम्। त्वया साक्षान् महादेवः सर्वभूतशिवः शिवः। युद्धेनाराधितः स्थाणुर् देवाश् च वरदास् तव। तस्य पार्थ प्रसादेन देवदेवस्य शूलिनः। जहि कर्णं महाबाहो नमुचिं वृत्रहा यथा। अर्जुन उवाच। श्रेयस् ते ऽस्तु सदा पार्थ युद्धे जयम् अवाप्नुहि। ध्रुव एव जयः कृष्ण मम नास्त्य् अत्र संशयः। सर्वलोकगुरुर् यस् त्वं तुष्टो ऽसि मधुसूदन। चोदयाश्वान् हृषीकेश रथं मम महारथ। नाहत्वा समरे शत्रुं निवर्तिष्यति फल्गुनः। अद्य कर्णं हतं पश्य मच्छरैः शकलीकृतम्। मां वा द्रक्ष्यसि गोविन्द कर्णेन निहतं शरैः। उपस्थितम् इदं घोरं युद्धं त्रैलोक्यमोहनम्। यज् जनाः कथयिष्यन्ति यावद् भूमिर् धरिष्यति। एवं ब्रुवंस् तदा पार्थः कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम्। प्रत्युद्ययौ रथेनाशु गजं प्रतिगजो यथा। पुनश् चाह महातेजाः पार्थः कृष्णम् अरिंदमम्। चोदयाश्वान् हृषीकेश कालो ऽयम् अतिवर्तते। एवम् उक्तस् तदा तेन पाण्डवेन महात्मना। जयेन संपूज्य स पाण्डवं तदा। प्रचोदयाम् आस हयान् मनोजवान्। स पाण्डुपुत्रस्य रथो मनोजवः। क्षणेन कर्णस्य रथाग्रतो ऽभवत्। ततः समक्षं स्वसुतं विलोक्य। कर्णो हतं श्वेतहयेन संख्ये। संरम्भम् आगम्य परं महात्मा। कृष्णार्जुनौ सहसैवाभ्यधावत्। शिरः करौ चैव धनुश् च पार्थ। एकेषुणा वृषसेनस्य संख्ये। चिच्छेद पार्थो ह्य् अङ्गराजस्य सैन्यं। कोपाग्निना चतुरङ्गं ददाह।

taṃ prekṣya bāṇābhihataṃ patantaṃ; rathāt sutaṃ sūtajaḥ kṣiprakārī. rathaṃ rathenāśu jagāma vegāt; kirīṭinaḥ putravadhābhitaptaḥ. saṃjayaḥ. tam āyāntam abhiprekṣya velodvṛttam ivārṇavam. garjantaṃ sumahākāyaṃ durnivāraṃ surair api. arjunaṃ prāha dāśārhaḥ prahasya puruṣarṣabhaḥ. ayaṃ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ śalyasārathiḥ. yena te saha yoddhavyaṃ sthiro bhava dhanaṃjaya. paśya cainaṃ samāyuktaṃ rathaṃ karṇasya pāṇḍava. śvetavājisamāyuktaṃ yuktaṃ rādhāsutena ca. nānāpatākākalilaṃ kiṅkiṇījālamālinam. uhyamānam ivākāśe vimānaṃ pāṇḍurair hayaiḥ. dhvajaṃ ca paśya karṇasya nāgakakṣaṃ mahātmanaḥ. ākhaṇḍaladhanuḥprakhyam ullikhantam ivāmbaram. paśya karṇaṃ samāyāntaṃ dhārtarāṣṭrapriyaiṣiṇam. śaradhārā vimuñcantaṃ dhārāsāram ivāmbudam. eṣa madreśvaro rājā rathāgre paryavasthitaḥ. niyacchati hayān asya rādheyasyāmitaujasaḥ. śṛṇu dundubhinirghoṣaṃ śaṅkhaśabdaṃ ca dāruṇam. siṃhanādāṃś ca vividhāñ śṛṇu pāṇḍava sarvaśaḥ. antardhāya mahāśabdān karṇenāmitatejasā. dodhūyamānasya bhṛśaṃ dhanuṣaḥ śṛṇu nisvanam. ete dīryanti sagaṇāḥ pāñcālānāṃ mahārathāḥ. dṛṣṭvā kesariṇaṃ kruddhaṃ mṛgā iva mahāvane. sarvayatnena kaunteya hantum arhasi sūtajam. na hi karṇaśarān anyaḥ soḍhum utsahate 'nagha. sadevāsuragandharvāṃs trīṃl lokān sacarācarān. tvaṃ hi jetuṃ raṇe śaktas tathaiva viditaṃ mama. bhīmam ugraṃ mahādevaṃ tryakṣaṃ śarvaṃ kapardinam. na śaktā draṣṭum īśānaṃ kiṃ punar yodhituṃ prabhum. tvayā sākṣān mahādevaḥ sarvabhūtaśivaḥ śivaḥ. yuddhenārādhitaḥ sthāṇur devāś ca varadās tava. tasya pārtha prasādena devadevasya śūlinaḥ. jahi karṇaṃ mahābāho namuciṃ vṛtrahā yathā. arjuna uvāca. śreyas te 'stu sadā pārtha yuddhe jayam avāpnuhi. dhruva eva jayaḥ kṛṣṇa mama nāsty atra saṃśayaḥ. sarvalokagurur yas tvaṃ tuṣṭo 'si madhusūdana. codayāśvān hṛṣīkeśa rathaṃ mama mahāratha. nāhatvā samare śatruṃ nivartiṣyati phalgunaḥ. adya karṇaṃ hataṃ paśya maccharaiḥ śakalīkṛtam. māṃ vā drakṣyasi govinda karṇena nihataṃ śaraiḥ. upasthitam idaṃ ghoraṃ yuddhaṃ trailokyamohanam. yaj janāḥ kathayiṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati. evaṃ bruvaṃs tadā pārthaḥ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam. pratyudyayau rathenāśu gajaṃ pratigajo yathā. punaś cāha mahātejāḥ pārthaḥ kṛṣṇam ariṃdamam. codayāśvān hṛṣīkeśa kālo 'yam ativartate. evam uktas tadā tena pāṇḍavena mahātmanā. jayena saṃpūjya sa pāṇḍavaṃ tadā. pracodayām āsa hayān manojavān. sa pāṇḍuputrasya ratho manojavaḥ. kṣaṇena karṇasya rathāgrato 'bhavat. tataḥ samakṣaṃ svasutaṃ vilokya. karṇo hataṃ śvetahayena saṃkhye. saṃrambham āgamya paraṃ mahātmā. kṛṣṇārjunau sahasaivābhyadhāvat. śiraḥ karau caiva dhanuś ca pārtha. ekeṣuṇā vṛṣasenasya saṃkhye. ciccheda pārtho hy aṅgarājasya sainyaṃ. kopāgninā caturaṅgaṃ dadāha.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents