महाभारत 8.59 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 59→

[mh-8-59] • 45 श्लोकाः

संजय उवाच। तं तु यान्तं महावेगैर् अश्वैः कपिवरध्वजम्। युद्धायाभ्यद्रवन् वीराः कुरूणां नवती रथाः। कृत्वा संशप्तका घोराञ् शपथान् ब्राह्मलौकिकान्। परिवव्रुर् नरव्याघ्रा नरव्याघ्रं रणे ऽर्जुनम्।

saṃjaya uvāca. taṃ tu yāntaṃ mahāvegair aśvaiḥ kapivaradhvajam. yuddhāyābhyadravan vīrāḥ kurūṇāṃ navatī rathāḥ. kṛtvā saṃśaptakā ghorāñ śapathān brāhmalaukikān. parivavrur naravyāghrā naravyāghraṃ raṇe 'rjunam.

कृष्णः श्वेतान् महावेगान् अश्वान् कनकभूषणान्। मुक्ताजालप्रतिच्छन्नान् प्रैषीत् कर्णरथं प्रति।

kṛṣṇaḥ śvetān mahāvegān aśvān kanakabhūṣaṇān. muktājālapraticchannān praiṣīt karṇarathaṃ prati.

ततः कर्णरथं यान्तम् अरीन् घ्नन्तं धनंजयम्। बाणवर्षैर् अभिघ्नन्तः संशप्तकरथा ययुः।

tataḥ karṇarathaṃ yāntam arīn ghnantaṃ dhanaṃjayam. bāṇavarṣair abhighnantaḥ saṃśaptakarathā yayuḥ.

त्वरमाणांस् तु तान् सर्वान् ससूतेष्वसनध्वजान्। जघान नवतिं वीरान् अर्जुनो निशितैः शरैः।

tvaramāṇāṃs tu tān sarvān sasūteṣvasanadhvajān. jaghāna navatiṃ vīrān arjuno niśitaiḥ śaraiḥ.

ते ऽपतन्त हता बाणैर् नानारूपैः किरीटिना। सविमाना यथा सिद्धाः स्वर्गात् पुण्यक्षये तथा।

te 'patanta hatā bāṇair nānārūpaiḥ kirīṭinā. savimānā yathā siddhāḥ svargāt puṇyakṣaye tathā.

ततः सरथनागाश्वाः कुरवः कुरुसत्तम। क्षिप्रम् एवाभिसंक्रुद्धाः समरे ऽरिजिघांसया। निर्भया भरतश्रेष्ठम् अभ्यवर्तन्त फल्गुनम्।

tataḥ sarathanāgāśvāḥ kuravaḥ kurusattama. kṣipram evābhisaṃkruddhāḥ samare 'rijighāṃsayā. nirbhayā bharataśreṣṭham abhyavartanta phalgunam.

तद् आयस्तम् अमुक्तास्त्रम् उदीर्णवरवारणम्। पुत्राणां ते महत् सैन्यं समरौत्सीद् धनंजयः।

tad āyastam amuktāstram udīrṇavaravāraṇam. putrāṇāṃ te mahat sainyaṃ samarautsīd dhanaṃjayaḥ.

शक्त्यृष्टितोमरप्रासैर् गदानिस्त्रिंशसायकैः। प्राच्छादयन् महेष्वासाः कुरवः कुरुनन्दनम्।

śaktyṛṣṭitomaraprāsair gadānistriṃśasāyakaiḥ. prācchādayan maheṣvāsāḥ kuravaḥ kurunandanam.

तां कुरूणां प्रविततां शस्त्रवृष्टिं समुद्यताम्। व्यधमत् पाण्डवो बाणैस् तमः सूर्य इवांशुभिः।

tāṃ kurūṇāṃ pravitatāṃ śastravṛṣṭiṃ samudyatām. vyadhamat pāṇḍavo bāṇais tamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ.

ततो म्लेच्छाः स्थितैर् मत्तैस् त्रयोदशशतैर् गजैः। पार्श्वतो ऽभ्यहनन् पार्थं तव पुत्रस्य शासनात्।

tato mlecchāḥ sthitair mattais trayodaśaśatair gajaiḥ. pārśvato 'bhyahanan pārthaṃ tava putrasya śāsanāt.

कर्णिनालीकनाराचैस् तोमरैः प्रासशक्तिभिः। कम्पनैर् भिण्डिपालैश् च रथस्थं पार्थम् आर्दयन्।

karṇinālīkanārācais tomaraiḥ prāsaśaktibhiḥ. kampanair bhiṇḍipālaiś ca rathasthaṃ pārtham ārdayan.

ताम् अस्त्रवृष्टिं प्रहितां द्विपस्थैर् यवनैः स्मयन्। चिच्छेद निशितैर् भल्लैर् अर्धचन्द्रैश् च फल्गुनः।

tām astravṛṣṭiṃ prahitāṃ dvipasthair yavanaiḥ smayan. ciccheda niśitair bhallair ardhacandraiś ca phalgunaḥ.

अथ तान् द्विरदान् सर्वान् नानालिङ्गैर् महाशरैः। सपताकान् सहारोहान् गिरीन् वज्रैर् इवाभिनत्।

atha tān dviradān sarvān nānāliṅgair mahāśaraiḥ. sapatākān sahārohān girīn vajrair ivābhinat.

ते हेमपुङ्खैर् इषुभिर् आचिता हेममालिनः। हताः पेतुर् महानागाः साग्निज्वाला इवाद्रयः।

te hemapuṅkhair iṣubhir ācitā hemamālinaḥ. hatāḥ petur mahānāgāḥ sāgnijvālā ivādrayaḥ.

ततो गाण्डीवनिर्घोषो महान् आसीद् विशां पते। स्तनतां कूजतां चैव मनुष्यगजवाजिनाम्।

tato gāṇḍīvanirghoṣo mahān āsīd viśāṃ pate. stanatāṃ kūjatāṃ caiva manuṣyagajavājinām.

कुञ्जराश् च हता राजन् प्राद्रवंस् ते समन्ततः। अश्वाश् च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश।

kuñjarāś ca hatā rājan prādravaṃs te samantataḥ. aśvāś ca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa.

रथा हीना महाराज रथिभिर् वाजिभिस् तथा। गन्धर्वनगराकारा दृश्यन्ते स्म सहस्रशः।

rathā hīnā mahārāja rathibhir vājibhis tathā. gandharvanagarākārā dṛśyante sma sahasraśaḥ.

अश्वारोहा महाराज धावमानास् ततस् ततः। नर्दन्तः कूजमानाश् च मनुष्यगजवाजिनः। तत्र तत्रैव दृश्यन्ते पतिताः पार्थसायकैः।

aśvārohā mahārāja dhāvamānās tatas tataḥ. nardantaḥ kūjamānāś ca manuṣyagajavājinaḥ. tatra tatraiva dṛśyante patitāḥ pārthasāyakaiḥ.

तस्मिन् क्षणे पाण्डवस्य बाह्वोर् बलम् अदृश्यत। यत् सादिनो वारणांश् च रथांश् चैको ऽजयद् युधि। असंयुक्ताश् च ते राजन् परिवृत्ता रणं प्रति। नरा नागा रथाश् चैव नदन्तो ऽर्जुनम् अभ्ययुः।

tasmin kṣaṇe pāṇḍavasya bāhvor balam adṛśyata. yat sādino vāraṇāṃś ca rathāṃś caiko 'jayad yudhi. asaṃyuktāś ca te rājan parivṛttā raṇaṃ prati. narā nāgā rathāś caiva nadanto 'rjunam abhyayuḥ.

ततस् त्र्यङ्गेण महता बलेन भरतर्षभ। दृष्ट्वा परिवृतं राजन् भीमसेनः किरीटिनम्।

tatas tryaṅgeṇa mahatā balena bharatarṣabha. dṛṣṭvā parivṛtaṃ rājan bhīmasenaḥ kirīṭinam.

हतावशेषान् उत्सृज्य त्वदीयान् कति चिद् रथान्। जवेनाभ्यद्रवद् राजन् धनंजयरथं प्रति।

hatāvaśeṣān utsṛjya tvadīyān kati cid rathān. javenābhyadravad rājan dhanaṃjayarathaṃ prati.

ततस् तत् प्राद्रवत् सैन्यं हतभूयिष्ठम् आतुरम्। दृष्ट्वा यद् अर्जुनं भीमो जगाम भ्रातरं प्रति।

tatas tat prādravat sainyaṃ hatabhūyiṣṭham āturam. dṛṣṭvā yad arjunaṃ bhīmo jagāma bhrātaraṃ prati.

हतावशिष्टांस् तुरगान् अर्जुनेन महाजवान्। भीमो व्यधमद् अभ्रान्तो गदापाणिर् महाहवे। गदापाणिं तदा भीमं दृष्ट्वा भारत भारताः। मेनिरे तम् अनुप्राप्तं दण्डहस्तम् इवान्तकम्।

hatāvaśiṣṭāṃs turagān arjunena mahājavān. bhīmo vyadhamad abhrānto gadāpāṇir mahāhave. gadāpāṇiṃ tadā bhīmaṃ dṛṣṭvā bhārata bhāratāḥ. menire tam anuprāptaṃ daṇḍahastam ivāntakam.

कालरात्रिम् इवात्युग्रां नरनागाश्वभोजनाम्। प्राकाराट्टपुरद्वारदारणीम् अतिदारुणाम्।

kālarātrim ivātyugrāṃ naranāgāśvabhojanām. prākārāṭṭapuradvāradāraṇīm atidāruṇām.

ततो गदां नृनागाश्वेष्व् आशु भीमो व्यवासृजत्। गजान् अश्वान् हयारोहान् उद्दिश्योद्दिश्य भारत। सा जघान बहून् अश्वान् अश्वारोहांश् च मारिष।

tato gadāṃ nṛnāgāśveṣv āśu bhīmo vyavāsṛjat. gajān aśvān hayārohān uddiśyoddiśya bhārata. sā jaghāna bahūn aśvān aśvārohāṃś ca māriṣa.

कांस्यायसतनुत्रांस् तान् नरान् अश्वांश् च पाण्डवः। पोथयाम् आस गदया सशब्दं ते ऽपतन् हताः। क्षणेन भीमः संक्रुद्धस् तान् निन्ये वै यमक्षयम्। ततः स समरश्लाघी गजानीकम् अपातयत्। गदया व्यधमत् संख्ये दण्डपाणिर् इवान्तकः। गजान् सकङ्कटान् मत्तान् सारोहान् सपताकिनः। न्यहनल् लीलया राजञ् शिक्षया च बलेन च। ते गजा बह्वशोभन्त हन्यमाना महारणे। विनदन्तो यथा तूर्णं पक्षवन्त इवाद्रयः। निपेतुर् उर्व्यां समरे भीमसेनेन पीडिताः। छिन्नपक्षा यथा काले वज्ररुग्णा इवाद्रयः। दन्तैर् दशन्तो वसुधां शेरते क्षतजोक्षिताः। भग्नमूर्धास्थिचरणाः क्रव्यादगणभोजनाः। असृङ्मांसवसाभिश् च तृप्ता मांसवसाशनाः। अस्थीन्य् अप्य् अश्नती तस्थौ कालरात्रीव दुर्दृशा। सहस्राणि दशाश्वानां हत्वा पत्तींश् च भूयसा। भीमो ऽभ्यधावत् संक्रुद्धो गदापाणिर् इतस् ततः। गदापाणिं ततो भीमं दृष्ट्वा भारत तावकाः। मेनिरे समनुप्राप्तं कालं दण्डोद्यतं यथा। स मत्त इव मातङ्गः संक्रुद्धः पाण्डुनन्दनः। प्रविवेश गजानीकं मकरः सागरं यथा। विगाह्य च गजानीकं प्रगृह्य महतीं गदाम्। क्षणेन भीमः संक्रुद्धस् तान् निन्ये यमसादनम्। गजान् सकङ्कटान् मत्तान् सरोहान् सपताकिनः। पततः समपश्याम सपक्षान् पर्वतान् इव।

kāṃsyāyasatanutrāṃs tān narān aśvāṃś ca pāṇḍavaḥ. pothayām āsa gadayā saśabdaṃ te 'patan hatāḥ. kṣaṇena bhīmaḥ saṃkruddhas tān ninye vai yamakṣayam. tataḥ sa samaraślāghī gajānīkam apātayat. gadayā vyadhamat saṃkhye daṇḍapāṇir ivāntakaḥ. gajān sakaṅkaṭān mattān sārohān sapatākinaḥ. nyahanal līlayā rājañ śikṣayā ca balena ca. te gajā bahvaśobhanta hanyamānā mahāraṇe. vinadanto yathā tūrṇaṃ pakṣavanta ivādrayaḥ. nipetur urvyāṃ samare bhīmasenena pīḍitāḥ. chinnapakṣā yathā kāle vajrarugṇā ivādrayaḥ. dantair daśanto vasudhāṃ śerate kṣatajokṣitāḥ. bhagnamūrdhāsthicaraṇāḥ kravyādagaṇabhojanāḥ. asṛṅmāṃsavasābhiś ca tṛptā māṃsavasāśanāḥ. asthīny apy aśnatī tasthau kālarātrīva durdṛśā. sahasrāṇi daśāśvānāṃ hatvā pattīṃś ca bhūyasā. bhīmo 'bhyadhāvat saṃkruddho gadāpāṇir itas tataḥ. gadāpāṇiṃ tato bhīmaṃ dṛṣṭvā bhārata tāvakāḥ. menire samanuprāptaṃ kālaṃ daṇḍodyataṃ yathā. sa matta iva mātaṅgaḥ saṃkruddhaḥ pāṇḍunandanaḥ. praviveśa gajānīkaṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā. vigāhya ca gajānīkaṃ pragṛhya mahatīṃ gadām. kṣaṇena bhīmaḥ saṃkruddhas tān ninye yamasādanam. gajān sakaṅkaṭān mattān sarohān sapatākinaḥ. patataḥ samapaśyāma sapakṣān parvatān iva.

हत्वा तु तद् गजानीकं भीमसेनो महाबलः। पुनः स्वरथम् आस्थाय पृष्ठतो ऽर्जुनम् अन्वगात्।

hatvā tu tad gajānīkaṃ bhīmaseno mahābalaḥ. punaḥ svaratham āsthāya pṛṣṭhato 'rjunam anvagāt.

हतं पराङ्मुखप्रायं निरुत्साहं परं बलम्। व्यालम्बत महाराज प्रायशः शस्त्रवेष्टितम्।

hataṃ parāṅmukhaprāyaṃ nirutsāhaṃ paraṃ balam. vyālambata mahārāja prāyaśaḥ śastraveṣṭitam.

विलम्बमानं तत् सैन्यम् अप्रगल्भम् अवस्थितम्। दृष्ट्वा प्राच्छादयद् बाणैर् अर्जुनः प्राणतापनैः। नराश्वरथमातङ्गा युधि गाण्डीवधन्वना। शरव्रातैश् चिता रेजुः कदम्बा इव केसरैः।

vilambamānaṃ tat sainyam apragalbham avasthitam. dṛṣṭvā prācchādayad bāṇair arjunaḥ prāṇatāpanaiḥ. narāśvarathamātaṅgā yudhi gāṇḍīvadhanvanā. śaravrātaiś citā rejuḥ kadambā iva kesaraiḥ.

ततः कुरूणाम् अभवद् आर्तनादो महामृधे। शतशो वध्यमानानां निशितैर् अर्जुनेषुभिः। रथाश्वनागासुहरैर् वध्यताम् अर्जुनेषुभिः। कुरूणां तु महाराज आसीद् आर्तस्वरो महान्। नराश्वनागासुहरान् दृष्ट्वा बाणान् किरीटिनः।

tataḥ kurūṇām abhavad ārtanādo mahāmṛdhe. śataśo vadhyamānānāṃ niśitair arjuneṣubhiḥ. rathāśvanāgāsuharair vadhyatām arjuneṣubhiḥ. kurūṇāṃ tu mahārāja āsīd ārtasvaro mahān. narāśvanāgāsuharān dṛṣṭvā bāṇān kirīṭinaḥ.

हाहाकृतं भृशं तस्थौ लीयमानं परस्परम्। अलातचक्रवत् सैन्यं तदाभ्रमत तावकम्। ततस् तद् युद्धम् अभवत् कुरूणां सुमहद् बलम्। न ह्य् अत्रासीद् अनिर्भिन्नो रथः सादी हयो गजः। ततः शरध्वस्तम् अभूत् कुरूणां सुमहद् बलम्। न तत्रासीद् अनिर्भिन्नो रथो वाजी नरो गजः।

hāhākṛtaṃ bhṛśaṃ tasthau līyamānaṃ parasparam. alātacakravat sainyaṃ tadābhramata tāvakam. tatas tad yuddham abhavat kurūṇāṃ sumahad balam. na hy atrāsīd anirbhinno rathaḥ sādī hayo gajaḥ. tataḥ śaradhvastam abhūt kurūṇāṃ sumahad balam. na tatrāsīd anirbhinno ratho vājī naro gajaḥ.

आदीप्तं तव तत् सैन्यं शरैश् छिन्नतनुच्छदम्। आसीत् स्वशोणितक्लिन्नं फुल्लाशोकवनं यथा। तत् सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं शितैः शरैः। न जहौ समरं प्राप्य फल्गुनं शत्रुतापनम्। तत्राद्भुतम् अपश्याम कौरवाणां पराक्रमम्। वध्यमानापि यत् पार्थं न जहुः समरे प्रभो।

ādīptaṃ tava tat sainyaṃ śaraiś chinnatanucchadam. āsīt svaśoṇitaklinnaṃ phullāśokavanaṃ yathā. tat sainyaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ śitaiḥ śaraiḥ. na jahau samaraṃ prāpya phalgunaṃ śatrutāpanam. tatrādbhutam apaśyāma kauravāṇāṃ parākramam. vadhyamānāpi yat pārthaṃ na jahuḥ samare prabho.

तद् दृष्ट्वा कुरवस् तत्र विक्रान्तं सव्यसाचिनः। निराशाः समपद्यन्त सर्वे कर्णस्य जीविते।

tad dṛṣṭvā kuravas tatra vikrāntaṃ savyasācinaḥ. nirāśāḥ samapadyanta sarve karṇasya jīvite.

अविषह्यं तु पार्थस्य शरसंपातम् आहवे। मत्वा न्यवर्तन् कुरवो जिता गाण्डीवधन्वना।

aviṣahyaṃ tu pārthasya śarasaṃpātam āhave. matvā nyavartan kuravo jitā gāṇḍīvadhanvanā.

ते हित्वा समरे पार्थं वध्यमानाश् च सायकैः। प्रदुद्रुवुर् दिशो भीताश् चुक्रुशुश् चापि सूतजम्।

te hitvā samare pārthaṃ vadhyamānāś ca sāyakaiḥ. pradudruvur diśo bhītāś cukruśuś cāpi sūtajam.

अभ्यद्रवत तान् पार्थः किरञ् शरशतान् बहून्। हर्षयन् पाण्डवान् योधान् भीमसेनपुरोगमान्।

abhyadravata tān pārthaḥ kirañ śaraśatān bahūn. harṣayan pāṇḍavān yodhān bhīmasenapurogamān.

पुत्रास् तु ते महाराज जग्मुः कर्णरथं प्रति। अगाधे मज्जतां तेषां द्वीपः कर्णो ऽभवत् तदा।

putrās tu te mahārāja jagmuḥ karṇarathaṃ prati. agādhe majjatāṃ teṣāṃ dvīpaḥ karṇo 'bhavat tadā.

कुरवो हि महाराज निर्विषाः पन्नगा इव। कर्णम् एवोपलीयन्त भयाद् गाण्डीवधन्वनः।

kuravo hi mahārāja nirviṣāḥ pannagā iva. karṇam evopalīyanta bhayād gāṇḍīvadhanvanaḥ.

यथा सर्वाणि भूतानि मृत्योर् भीतानि भारत। धर्मम् एवोपलीयन्ते कर्मवन्ति हि यानि च।

yathā sarvāṇi bhūtāni mṛtyor bhītāni bhārata. dharmam evopalīyante karmavanti hi yāni ca.

तथा कर्णं महेष्वासं पुत्रास् तव नराधिप। उपालीयन्त संत्रासात् पाण्डवस्य महात्मनः।

tathā karṇaṃ maheṣvāsaṃ putrās tava narādhipa. upālīyanta saṃtrāsāt pāṇḍavasya mahātmanaḥ.

ताञ् शोणितपरिक्लिन्नान् विषमस्थाञ् शरातुरान्। मा भैष्टेत्य् अब्रवीत् कर्णो ह्य् अभितो माम् इतेति च।

tāñ śoṇitapariklinnān viṣamasthāñ śarāturān. mā bhaiṣṭety abravīt karṇo hy abhito mām iteti ca.

संभग्नं हि बलं दृष्ट्वा बलात् पार्थेन तावकम्। धनुर् विस्फारयन् कर्णस् तस्थौ शत्रुजिघांसया। विष्फारयित्वा दुर्धर्षश् चापम् आधिरथिर् महत्। तान् विद्रुतान् कुरून् दृष्ट्वा कर्णः शस्त्रभृतां वरः। संचिन्तयित्वा पार्थस्य वधे दध्रे मनः श्वसन्। विस्फार्य सुमहच् चापं ततश् चाधिरथिर् वृषः। पाञ्चालान् पुनर् आधावत् पश्यतः सव्यसाचिनः।

saṃbhagnaṃ hi balaṃ dṛṣṭvā balāt pārthena tāvakam. dhanur visphārayan karṇas tasthau śatrujighāṃsayā. viṣphārayitvā durdharṣaś cāpam ādhirathir mahat. tān vidrutān kurūn dṛṣṭvā karṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ. saṃcintayitvā pārthasya vadhe dadhre manaḥ śvasan. visphārya sumahac cāpaṃ tataś cādhirathir vṛṣaḥ. pāñcālān punar ādhāvat paśyataḥ savyasācinaḥ.

ततः क्षणेन क्षितिपाः क्षतजप्रतिमेक्षणाः। कर्णं ववर्षुर् बाणौघैर् यथा मेघा महीधरम्। शरौघैश् छादयाम् आस महामेघ इवाचलम्।

tataḥ kṣaṇena kṣitipāḥ kṣatajapratimekṣaṇāḥ. karṇaṃ vavarṣur bāṇaughair yathā meghā mahīdharam. śaraughaiś chādayām āsa mahāmegha ivācalam.

ततः शरसहस्राणि कर्णमुक्तानि मारिष। व्ययोजयन्त पाञ्चालान् प्राणैः प्राणभृतां वर। पाञ्चालानां हरत् प्राणांस् तमांसीव तमोनुदः।

tataḥ śarasahasrāṇi karṇamuktāni māriṣa. vyayojayanta pāñcālān prāṇaiḥ prāṇabhṛtāṃ vara. pāñcālānāṃ harat prāṇāṃs tamāṃsīva tamonudaḥ.

ततो रणो महान् आसीत् पाञ्चालानां विशां पते। वध्यतां सूतपुत्रेण मित्रार्थे ऽमित्रघातिनाम्।

tato raṇo mahān āsīt pāñcālānāṃ viśāṃ pate. vadhyatāṃ sūtaputreṇa mitrārthe 'mitraghātinām.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents