महाभारत 8.57 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 57→

[mh-8-57] • 69 श्लोकाः

संजय उवाच। अर्जुनस् तु महाराज कृत्वा सैन्यं पृथग्विधम्। सूतपुत्रं सुसंरब्धं दृष्ट्वा चैव महारणे। हत्वा तु फल्गुनः सैन्यं कौरवाणां पृथक् पृथक्। सूतपुत्रस्य संरम्भं दृष्ट्वा चापि महाहवे।

saṃjaya uvāca. arjunas tu mahārāja kṛtvā sainyaṃ pṛthagvidham. sūtaputraṃ susaṃrabdhaṃ dṛṣṭvā caiva mahāraṇe. hatvā tu phalgunaḥ sainyaṃ kauravāṇāṃ pṛthak pṛthak. sūtaputrasya saṃrambhaṃ dṛṣṭvā cāpi mahāhave.

शोणितोदां महीं कृत्वा मांसमज्जास्थिवाहिनीम्। मनुष्यशीर्षपाषाणां हस्त्यश्वकृतरोधसम्। शूरास्थिचयसंकीर्णां काकगृध्रानुनादिताम्। छत्रहंसप्लवोपेतां वीरवृक्षापहारिणीम्। हारपद्माकरवतीम् उष्णीषवरफेनिलाम्। धनुःशरध्वजोपेतां नरक्षुद्रकपालिनीम्। चर्मवर्मभ्रमोपेतां रथोडुपसमाकुलाम्। जयैषिणां च सुतरां भीरूणां च सुदुस्तराम्। तां नदीं प्रापयित्वा तु बीभत्सुः परवीरहा। वासुदेवम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् पुरुषर्षभ।

śoṇitodāṃ mahīṃ kṛtvā māṃsamajjāsthivāhinīm. manuṣyaśīrṣapāṣāṇāṃ hastyaśvakṛtarodhasam. śūrāsthicayasaṃkīrṇāṃ kākagṛdhrānunāditām. chatrahaṃsaplavopetāṃ vīravṛkṣāpahāriṇīm. hārapadmākaravatīm uṣṇīṣavaraphenilām. dhanuḥśaradhvajopetāṃ narakṣudrakapālinīm. carmavarmabhramopetāṃ rathoḍupasamākulām. jayaiṣiṇāṃ ca sutarāṃ bhīrūṇāṃ ca sudustarām. tāṃ nadīṃ prāpayitvā tu bībhatsuḥ paravīrahā. vāsudevam idaṃ vākyam abravīt puruṣarṣabha.

एष केतू रणे कृष्ण सूतपुत्रस्य दृश्यते। भीमसेनादयश् चैते योधयन्ति महारथान्। एते द्रवन्ति पाञ्चालाः कर्णात् त्रस्ता जनार्दन।

eṣa ketū raṇe kṛṣṇa sūtaputrasya dṛśyate. bhīmasenādayaś caite yodhayanti mahārathān. ete dravanti pāñcālāḥ karṇāt trastā janārdana.

एष दुर्योधनो राजा श्वेतच्छत्रेण भास्वता। कर्णेन भग्नान् पाञ्चालान् द्रावयन् बहु शोभते।

eṣa duryodhano rājā śvetacchatreṇa bhāsvatā. karṇena bhagnān pāñcālān drāvayan bahu śobhate.

कृपश् च कृतवर्मा च द्रौणिश् चैव महाबलः। एते रक्षन्ति राजानं सूतपुत्रेण रक्षिताः। अवध्यमानास् ते ऽस्माभिर् घातयिष्यन्ति सोमकान्।

kṛpaś ca kṛtavarmā ca drauṇiś caiva mahābalaḥ. ete rakṣanti rājānaṃ sūtaputreṇa rakṣitāḥ. avadhyamānās te 'smābhir ghātayiṣyanti somakān.

एष शल्यो रथोपस्थे रश्मिसंचारकोविदः। सूतपुत्ररथं कृष्ण वाहयन् बहु शोभते।

eṣa śalyo rathopasthe raśmisaṃcārakovidaḥ. sūtaputrarathaṃ kṛṣṇa vāhayan bahu śobhate.

तत्र मे बुद्धिर् उत्पन्ना वाहयात्र महारथम्। नाहत्वा समरे कर्णं निवर्तिष्ये कथं चन।

tatra me buddhir utpannā vāhayātra mahāratham. nāhatvā samare karṇaṃ nivartiṣye kathaṃ cana.

राधेयो ऽप्य् अन्यथा पार्थान् सृञ्जयांश् च महारथान्। निःशेषान् समरे कुर्यात् पश्यतोर् नौ जनार्दन। एवम् उक्तस् तु पार्थेन कृष्णो राजंस् त्वरान्वितः।

rādheyo 'py anyathā pārthān sṛñjayāṃś ca mahārathān. niḥśeṣān samare kuryāt paśyator nau janārdana. evam uktas tu pārthena kṛṣṇo rājaṃs tvarānvitaḥ.

ततः प्रायाद् रथेनाशु केशवस् तव वाहिनीम्। कर्णं प्रति महेष्वासं द्वैरथे सव्यसाचिना।

tataḥ prāyād rathenāśu keśavas tava vāhinīm. karṇaṃ prati maheṣvāsaṃ dvairathe savyasācinā.

प्रयातश् च महाबाहुः पाण्डवानुज्ञया हरिः। स प्रयातो रथेनाशु कृष्णो राजन् महाहवे। आश्वासयन् रथेनैव पाण्डुसैन्यानि सर्वशः।

prayātaś ca mahābāhuḥ pāṇḍavānujñayā hariḥ. sa prayāto rathenāśu kṛṣṇo rājan mahāhave. āśvāsayan rathenaiva pāṇḍusainyāni sarvaśaḥ.

रथघोषः स संग्रामे पाण्डवेयस्य संबभौ। वासवाशनितुल्यस्य महौघस्येव मारिष। रथघोषस् ततस् तस्य पाण्डवस्य बभूव ह। वासवास्त्रनिपातेन पर्वतेष्व् इव मारिष।

rathaghoṣaḥ sa saṃgrāme pāṇḍaveyasya saṃbabhau. vāsavāśanitulyasya mahaughasyeva māriṣa. rathaghoṣas tatas tasya pāṇḍavasya babhūva ha. vāsavāstranipātena parvateṣv iva māriṣa.

महता रथघोषेण पाण्डवः सत्यविक्रमः। अभ्ययाद् अप्रमेयात्मा विजयस् तव वाहिनीम्।

mahatā rathaghoṣeṇa pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ. abhyayād aprameyātmā vijayas tava vāhinīm.

तम् आयान्तं समीक्ष्यैव श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्। मद्रराजो ऽब्रवीत् कर्णं केतुं दृष्ट्वा महात्मनः।

tam āyāntaṃ samīkṣyaiva śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim. madrarājo 'bravīt karṇaṃ ketuṃ dṛṣṭvā mahātmanaḥ.

अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिः। निघ्नन्न् अमित्रान् समरे यं कर्ण परिपृच्छसि।

ayaṃ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ. nighnann amitrān samare yaṃ karṇa paripṛcchasi.

एष तिष्ठति कौन्तेयः संस्पृशन् गाण्डिवं धनुः। तं हनिष्यसि चेद् अद्य तन् नः श्रेयो भविष्यति। त्वाम् अभिप्रेप्सुर् आयाति कर्ण निघ्नन् वरान् रथान्। असज्जमानो राधेय तं याहि प्रति भारतम्। घृणां त्यक्त्वा प्रसादं च भृगोर् अस्त्रं च संस्मरन्। दृष्टिं मुष्टिं च संधानं स्मृत्वा रामोपदेशजम्। धनंजयं जये प्रेप्सुः प्रत्युद्गम्य महारथान्। वाजिविद्यापरिज्ञाने न मे युद्धे बले हरिः। न मां विजेष्यते कर्ण गदायुद्धे विशेषतः। धनुर्ज्या चन्द्रतारार्कपताका किङ्किणीयुता। पश्य कर्णार्जुनस्यैषा सौदामिन्य् अम्बरे यथा। एष ध्वजाग्रे पार्थस्य प्रेक्षमाणः समन्ततः। दृश्यते वानरो भीमो वीक्षतां भयवर्धनः। एतच् चक्रं गदा शङ्खः शार्ङ्गं कृष्णस्य च प्रभो। दृश्यते पाण्डवरथे वाहयानस्य वाजिनः। एतत् कूजति गाण्डीवं विकृष्टं सव्यसाचिना। एते हस्तवता मुक्ता घ्नन्त्य् अमित्राञ् शिताः शराः। विशालायतताम्राक्षैः पूर्णचन्द्रनिभाननैः। एषा भूः कीर्यते राज्ञां शिरोभिर् अपलायिनाम्। एते परिघसंकाशाः पुण्यगन्धानुलेपनाः। उद्यता रणशौण्डानां पात्यन्ते सायुधा भुजाः। निरस्तजिह्वानेत्रान्ता वाजिनः सहसादिभिः। पतिताः पात्यमानाश् च क्षितौ क्षीणा विशेरते। एते पर्वतशृङ्गाणां तुल्या हैमवता गजाः। संछिन्नहस्ताः पार्थेन प्रपतन्त्य् अद्रयो यथा। गन्धर्वनगराकारा रथा हतनरेश्वराः। विमानानीव पुण्यान्ते स्वर्गिणां निपतन्त्य् अमी। व्याकुलीकृतम् अत्यर्थं पश्य सैन्यं किरीटिना। नानामृगसहस्राणां यूथं केसरिणा यथा।

eṣa tiṣṭhati kaunteyaḥ saṃspṛśan gāṇḍivaṃ dhanuḥ. taṃ haniṣyasi ced adya tan naḥ śreyo bhaviṣyati. tvām abhiprepsur āyāti karṇa nighnan varān rathān. asajjamāno rādheya taṃ yāhi prati bhāratam. ghṛṇāṃ tyaktvā prasādaṃ ca bhṛgor astraṃ ca saṃsmaran. dṛṣṭiṃ muṣṭiṃ ca saṃdhānaṃ smṛtvā rāmopadeśajam. dhanaṃjayaṃ jaye prepsuḥ pratyudgamya mahārathān. vājividyāparijñāne na me yuddhe bale hariḥ. na māṃ vijeṣyate karṇa gadāyuddhe viśeṣataḥ. dhanurjyā candratārārkapatākā kiṅkiṇīyutā. paśya karṇārjunasyaiṣā saudāminy ambare yathā. eṣa dhvajāgre pārthasya prekṣamāṇaḥ samantataḥ. dṛśyate vānaro bhīmo vīkṣatāṃ bhayavardhanaḥ. etac cakraṃ gadā śaṅkhaḥ śārṅgaṃ kṛṣṇasya ca prabho. dṛśyate pāṇḍavarathe vāhayānasya vājinaḥ. etat kūjati gāṇḍīvaṃ vikṛṣṭaṃ savyasācinā. ete hastavatā muktā ghnanty amitrāñ śitāḥ śarāḥ. viśālāyatatāmrākṣaiḥ pūrṇacandranibhānanaiḥ. eṣā bhūḥ kīryate rājñāṃ śirobhir apalāyinām. ete parighasaṃkāśāḥ puṇyagandhānulepanāḥ. udyatā raṇaśauṇḍānāṃ pātyante sāyudhā bhujāḥ. nirastajihvānetrāntā vājinaḥ sahasādibhiḥ. patitāḥ pātyamānāś ca kṣitau kṣīṇā viśerate. ete parvataśṛṅgāṇāṃ tulyā haimavatā gajāḥ. saṃchinnahastāḥ pārthena prapatanty adrayo yathā. gandharvanagarākārā rathā hatanareśvarāḥ. vimānānīva puṇyānte svargiṇāṃ nipatanty amī. vyākulīkṛtam atyarthaṃ paśya sainyaṃ kirīṭinā. nānāmṛgasahasrāṇāṃ yūthaṃ kesariṇā yathā.

एषा विदीर्यते सेना धार्तराष्ट्री समन्ततः। अर्जुनस्य भयात् तूर्णं निघ्नतः शात्रवान् बहून्।

eṣā vidīryate senā dhārtarāṣṭrī samantataḥ. arjunasya bhayāt tūrṇaṃ nighnataḥ śātravān bahūn.

वर्जयन् सर्वसैन्यानि त्वरते हि धनंजयः। त्वदर्थम् इति मन्ये ऽहं यथास्योदीर्यते वपुः।

varjayan sarvasainyāni tvarate hi dhanaṃjayaḥ. tvadartham iti manye 'haṃ yathāsyodīryate vapuḥ.

न ह्य् अवस्थाप्यते पार्थो युयुत्सुः केन चित् सह। त्वाम् ऋते क्रोधदीप्तो हि पीड्यमाने वृकोदरे।

na hy avasthāpyate pārtho yuyutsuḥ kena cit saha. tvām ṛte krodhadīpto hi pīḍyamāne vṛkodare.

विरथं धर्मराजं च दृष्ट्वा सुदृढविक्षतम्। शिखण्डिनं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्।

virathaṃ dharmarājaṃ ca dṛṣṭvā sudṛḍhavikṣatam. śikhaṇḍinaṃ sātyakiṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam.

द्रौपदेयान् युधामन्युम् उत्तमौजसम् एव च। नकुलं सहदेवं च भ्रातरौ द्वौ समीक्ष्य च।

draupadeyān yudhāmanyum uttamaujasam eva ca. nakulaṃ sahadevaṃ ca bhrātarau dvau samīkṣya ca.

सहसैकरथः पार्थस् त्वाम् अभ्येति परंतप। क्रोधरक्तेक्षणः क्रुद्धो जिघांसुः सर्वधन्विनाम्।

sahasaikarathaḥ pārthas tvām abhyeti paraṃtapa. krodharaktekṣaṇaḥ kruddho jighāṃsuḥ sarvadhanvinām.

त्वरितो ऽभिपतत्य् अस्मांस् त्यक्त्वा सैन्यान्य् असंशयम्। त्वं कर्ण प्रतियाह्य् एनं नास्त्य् अन्यो हि धनुर्धरः।

tvarito 'bhipataty asmāṃs tyaktvā sainyāny asaṃśayam. tvaṃ karṇa pratiyāhy enaṃ nāsty anyo hi dhanurdharaḥ.

न तं पश्यामि लोके ऽस्मिंस् त्वत्तो ऽप्य् अन्यं धनुर्धरम्। अर्जुनं समरे क्रुद्धं यो वेलाम् इव धारयेत्। यो ऽर्जुनं सागरौघाभं क्रुद्धं वेलेव वारयेत्।

na taṃ paśyāmi loke 'smiṃs tvatto 'py anyaṃ dhanurdharam. arjunaṃ samare kruddhaṃ yo velām iva dhārayet. yo 'rjunaṃ sāgaraughābhaṃ kruddhaṃ veleva vārayet.

न चास्य रक्षां पश्यामि पृष्ठतो न च पार्श्वतः। एक एवाभियाति त्वां पश्य साफल्यम् आत्मनः।

na cāsya rakṣāṃ paśyāmi pṛṣṭhato na ca pārśvataḥ. eka evābhiyāti tvāṃ paśya sāphalyam ātmanaḥ.

त्वं हि कृष्णौ रणे शक्तः संसाधयितुम् आहवे। तवैष भारो राधेय प्रत्युद्याहि धनंजयम्।

tvaṃ hi kṛṣṇau raṇe śaktaḥ saṃsādhayitum āhave. tavaiṣa bhāro rādheya pratyudyāhi dhanaṃjayam.

त्वं कृतो ह्य् एव भीष्मेण द्रोणद्रौणिकृपैर् अपि। सव्यसाचिप्रतिरथस् तं निवर्तय पाण्डवम्। सव्यसाचिनम् आयान्तं निवारय महारणे।

tvaṃ kṛto hy eva bhīṣmeṇa droṇadrauṇikṛpair api. savyasācipratirathas taṃ nivartaya pāṇḍavam. savyasācinam āyāntaṃ nivāraya mahāraṇe.

लेलिहानं यथा सर्पं गर्जन्तम् ऋषभं यथा। लयस्थितं यथा व्याघ्रं जहि कर्ण धनंजयम्।

lelihānaṃ yathā sarpaṃ garjantam ṛṣabhaṃ yathā. layasthitaṃ yathā vyāghraṃ jahi karṇa dhanaṃjayam.

एते द्रवन्ति समरे धार्तराष्ट्रा महारथाः। अर्जुनस्य भयात् तूर्णं निरपेक्षा जनाधिपाः।

ete dravanti samare dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ. arjunasya bhayāt tūrṇaṃ nirapekṣā janādhipāḥ.

द्रवताम् अथ तेषां तु युधि नान्यो ऽस्ति मानवः। भयहा यो भवेद् वीर त्वाम् ऋते सूतनन्दन।

dravatām atha teṣāṃ tu yudhi nānyo 'sti mānavaḥ. bhayahā yo bhaved vīra tvām ṛte sūtanandana.

एते त्वां कुरवः सर्वे द्वीपम् आसाद्य संयुगे। विष्ठिताः पुरुषव्याघ्र त्वत्तः शरणकाङ्क्षिणः।

ete tvāṃ kuravaḥ sarve dvīpam āsādya saṃyuge. viṣṭhitāḥ puruṣavyāghra tvattaḥ śaraṇakāṅkṣiṇaḥ.

वैदेहाम्बष्ठकाम्बोजास् तथा नग्नजितस् त्वया। गान्धाराश् च यया धृत्या जिताः संख्ये सुदुर्जयाः।

vaidehāmbaṣṭhakāmbojās tathā nagnajitas tvayā. gāndhārāś ca yayā dhṛtyā jitāḥ saṃkhye sudurjayāḥ.

तां धृतिं कुरु राधेय ततः प्रत्येहि पाण्डवम्। वासुदेवं च वार्ष्णेयं प्रीयमाणं किरीटिना। प्रत्युद्याहि महाबाहो पौरुषे महति स्थितः। यथैकेन त्वया पूर्वं कृतो दिग्विजयो महान्। कलिङ्गाधिपतिं जित्वा तवानीता तदन्तरे। दुर्योधनस्य महिषी जरासंधं विजित्य च। तद् एव सत्त्वम् आलम्ब्य जहि पार्थं धनंजयम्।

tāṃ dhṛtiṃ kuru rādheya tataḥ pratyehi pāṇḍavam. vāsudevaṃ ca vārṣṇeyaṃ prīyamāṇaṃ kirīṭinā. pratyudyāhi mahābāho pauruṣe mahati sthitaḥ. yathaikena tvayā pūrvaṃ kṛto digvijayo mahān. kaliṅgādhipatiṃ jitvā tavānītā tadantare. duryodhanasya mahiṣī jarāsaṃdhaṃ vijitya ca. tad eva sattvam ālambya jahi pārthaṃ dhanaṃjayam.

कर्ण उवाच। प्रकृतिस्थो हि मे शल्य इदानीं संमतस् तथा। प्रतिभासि महाबाहो विभीश् चैव धनंजयात्।

karṇa uvāca. prakṛtistho hi me śalya idānīṃ saṃmatas tathā. pratibhāsi mahābāho vibhīś caiva dhanaṃjayāt.

पश्य बाह्वोर् बलं मे ऽद्य शिक्षितस्य च पश्य मे। एको ऽद्य निहनिष्यामि पाण्डवानां महाचमूम्।

paśya bāhvor balaṃ me 'dya śikṣitasya ca paśya me. eko 'dya nihaniṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahācamūm.

कृष्णौ च पुरुषव्याघ्रौ तच् च सत्यं ब्रवीमि ते। नाहत्वा युधि तौ वीराव् अपयास्ये कथं चन।

kṛṣṇau ca puruṣavyāghrau tac ca satyaṃ bravīmi te. nāhatvā yudhi tau vīrāv apayāsye kathaṃ cana.

स्वप्स्ये वा निहतस् ताभ्याम् असत्यो हि रणे जयः। कृतार्थो वा भविष्यामि हत्वा ताव् अथ वा हतः। निहतो वा गमिष्यामि नैकान्तो ऽस्ति रणे जयः। कृतार्थो वा गमिष्यामि हतो वा स्वगम् आप्नुयाम्। शल्य उवाच। अजय्यम् एनं प्रवदन्ति युद्धे। महारथाः कर्ण रथप्रवीरम्। एकाकिनं किम् उ कृष्णाभिगुप्तं। विजेतुम् एनं क इहोत्सहेत।

svapsye vā nihatas tābhyām asatyo hi raṇe jayaḥ. kṛtārtho vā bhaviṣyāmi hatvā tāv atha vā hataḥ. nihato vā gamiṣyāmi naikānto 'sti raṇe jayaḥ. kṛtārtho vā gamiṣyāmi hato vā svagam āpnuyām. śalya uvāca. ajayyam enaṃ pravadanti yuddhe. mahārathāḥ karṇa rathapravīram. ekākinaṃ kim u kṛṣṇābhiguptaṃ. vijetum enaṃ ka ihotsaheta.

नैतादृशो जातु बभूव लोके; रथोत्तमो यावद् अनुश्रुतं नः। अद्याहं तं निहनिष्यामि संख्ये। धनंजयं पश्यतस् ते समृद्धम्। तम् ईदृशं प्रतियोत्स्यामि पार्थं; महाहवे पश्य च पौरुषं मे।

naitādṛśo jātu babhūva loke; rathottamo yāvad anuśrutaṃ naḥ. adyāhaṃ taṃ nihaniṣyāmi saṃkhye. dhanaṃjayaṃ paśyatas te samṛddham. tam īdṛśaṃ pratiyotsyāmi pārthaṃ; mahāhave paśya ca pauruṣaṃ me.

रथे चरत्य् एष रथप्रवीरः; शीघ्रैर् हयैः कौरवराजपुत्रः। स वाद्य मां नेष्यति कृच्छ्रम् एतत्; कर्णस्यान्ताद् एतद् अन्ताः स्थ सर्वे। रथान् वरान् एति रथप्रवीरः। शीघ्रैर् हयैः कौरवराजपुत्रः। स चाद्य मां नेष्यति क्षिप्रम् अन्तं। कर्णो ऽस्यान्ते ऽप्य् अत्र भवेत् समर्थः।

rathe caraty eṣa rathapravīraḥ; śīghrair hayaiḥ kauravarājaputraḥ. sa vādya māṃ neṣyati kṛcchram etat; karṇasyāntād etad antāḥ stha sarve. rathān varān eti rathapravīraḥ. śīghrair hayaiḥ kauravarājaputraḥ. sa cādya māṃ neṣyati kṣipram antaṃ. karṇo 'syānte 'py atra bhavet samarthaḥ.

अस्वेदिनौ राजपुत्रस्य हस्ताव्; अवेपिनौ जातकिणौ बृहन्तौ। दृढायुधः कृतिमान् क्षिप्रहस्तो; न पाण्डवेयेन समो ऽस्ति योधः।

asvedinau rājaputrasya hastāv; avepinau jātakiṇau bṛhantau. dṛḍhāyudhaḥ kṛtimān kṣiprahasto; na pāṇḍaveyena samo 'sti yodhaḥ.

गृह्णात्य् अनेकान् अपि कङ्कपत्रान्; एकं यथा तान् क्षितिपान् प्रमथ्य। ते क्रोशमात्रं निपतन्त्य् अमोघाः; कस् तेन योधो ऽस्ति समः पृथिव्याम्। गृह्णन् विमुञ्चन् स निमेषमात्रात्। पुरंदरस्येव च तुल्यवीर्यः। ते क्रोशमात्रे निपतन्त्य् अमोघा। न पाण्डवस्य सदृशो ऽस्ति कश् चित्। अतीवान्यान् धनुषा राजपुत्रस्। त्व् अतीवान्यान् केशवश् चक्रयुद्धे।

gṛhṇāty anekān api kaṅkapatrān; ekaṃ yathā tān kṣitipān pramathya. te krośamātraṃ nipatanty amoghāḥ; kas tena yodho 'sti samaḥ pṛthivyām. gṛhṇan vimuñcan sa nimeṣamātrāt. puraṃdarasyeva ca tulyavīryaḥ. te krośamātre nipatanty amoghā. na pāṇḍavasya sadṛśo 'sti kaś cit. atīvānyān dhanuṣā rājaputras. tv atīvānyān keśavaś cakrayuddhe.

अतोषयत् पाण्डवेयो हुताशं; कृष्णद्वितीयो ऽतिरथस् तरस्वी। लेभे चक्रं यत्र कृष्णो महात्मा; धनुर् गाण्डीवं पाण्डवः सव्यसाची।

atoṣayat pāṇḍaveyo hutāśaṃ; kṛṣṇadvitīyo 'tirathas tarasvī. lebhe cakraṃ yatra kṛṣṇo mahātmā; dhanur gāṇḍīvaṃ pāṇḍavaḥ savyasācī.

श्वेताश्वयुक्तं च सुघोषम् अग्र्यं; रथं महाबाहुर् अदीनसत्त्वः। महेषुधी चाक्षयौ दिव्यरूपौ; शस्त्राणि दिव्यानि च हव्यवाहात्।

śvetāśvayuktaṃ ca sughoṣam agryaṃ; rathaṃ mahābāhur adīnasattvaḥ. maheṣudhī cākṣayau divyarūpau; śastrāṇi divyāni ca havyavāhāt.

तथेन्द्रलोके निजघान दैत्यान्; असंख्येयान् कालकेयांश् च सर्वान्। लेभे शङ्खं देवदत्तं स्म तत्र; को नाम तेनाभ्यधिकः पृथिव्याम्।

tathendraloke nijaghāna daityān; asaṃkhyeyān kālakeyāṃś ca sarvān. lebhe śaṅkhaṃ devadattaṃ sma tatra; ko nāma tenābhyadhikaḥ pṛthivyām.

महादेवं तोषयाम् आस चैव; साक्षात् सुयुद्धेन महानुभावः। लेभे ततः पाशुपतं सुघोरं; त्रैलोक्यसंहारकरं महास्त्रम्।

mahādevaṃ toṣayām āsa caiva; sākṣāt suyuddhena mahānubhāvaḥ. lebhe tataḥ pāśupataṃ sughoraṃ; trailokyasaṃhārakaraṃ mahāstram.

पृथक् पृथग् लोकपालाः समेता; ददुर् ह्य् अस्त्राण्य् अप्रमेयाणि यस्य। यैस् ताञ् जघानाशु रणे नृसिंहान्; स कालखञ्जान् असुरान् समेतान्।

pṛthak pṛthag lokapālāḥ sametā; dadur hy astrāṇy aprameyāṇi yasya. yais tāñ jaghānāśu raṇe nṛsiṃhān; sa kālakhañjān asurān sametān.

तथा विराटस्य पुरे समेतान्; सर्वान् अस्मान् एकरथेन जित्वा। जहार तद् गोधनम् आजिमध्ये; वस्त्राणि चादत्त महारथेभ्यः।

tathā virāṭasya pure sametān; sarvān asmān ekarathena jitvā. jahāra tad godhanam ājimadhye; vastrāṇi cādatta mahārathebhyaḥ.

तम् ईदृशं वीर्यगुणोपपन्नं; कृष्णद्वितीयं वरये रणाय। तम् आह्वयन् साहसम् उत्तमं वै। जाने स्वयं सर्वलोकस्य शल्य। अनन्तवीर्येण च केशवेन; नारायणेनाप्रतिमेन गुप्तम्।

tam īdṛśaṃ vīryaguṇopapannaṃ; kṛṣṇadvitīyaṃ varaye raṇāya. tam āhvayan sāhasam uttamaṃ vai. jāne svayaṃ sarvalokasya śalya. anantavīryeṇa ca keśavena; nārāyaṇenāpratimena guptam.

वर्षायुतैर् यस्य गुणा न शक्या; वक्तुं समेतैर् अपि सर्वलोकैः। महात्मनः शङ्खचक्रासिपाणेर्; विष्णोर् जिष्णोर् वसुदेवात्मजस्य। भयं मे वै जायते साध्वसं च; दृष्ट्वा कृष्णाव् एकरथे समेतौ। अतीव पार्थो युधि कार्मुकिभ्यो। नारायणश् चाप्रति चक्रयुद्धे। एवंविधौ पाण्डववासुदेवौ। चलेत् स्वदेशाद् धि भवान् न कृष्णौ। कर्णः। किं मद्रराजार्जुनवर्णनेन। मां भीषयस्य् अद्य रणे ऽप्रमत्तम्। नाहं त्वया भीषयितुं हि शक्यो। बन्दीव तस्यैव गुणांश् च स्तौषि। वीर्येण युक्तो युधि फल्गुनो ऽसौ। गुप्तो यथा केशवेनाद्य संख्ये। तथापि ते पश्यतस् तं निहन्मि। तूष्णीं स्थितश् चोदय तावद् अश्वान्। दृष्ट्वा कृष्णाव् एकरथे समेताव्। अतीव हर्षो मम जायते ऽद्य।

varṣāyutair yasya guṇā na śakyā; vaktuṃ sametair api sarvalokaiḥ. mahātmanaḥ śaṅkhacakrāsipāṇer; viṣṇor jiṣṇor vasudevātmajasya. bhayaṃ me vai jāyate sādhvasaṃ ca; dṛṣṭvā kṛṣṇāv ekarathe sametau. atīva pārtho yudhi kārmukibhyo. nārāyaṇaś cāprati cakrayuddhe. evaṃvidhau pāṇḍavavāsudevau. calet svadeśād dhi bhavān na kṛṣṇau. karṇaḥ. kiṃ madrarājārjunavarṇanena. māṃ bhīṣayasy adya raṇe 'pramattam. nāhaṃ tvayā bhīṣayituṃ hi śakyo. bandīva tasyaiva guṇāṃś ca stauṣi. vīryeṇa yukto yudhi phalguno 'sau. gupto yathā keśavenādya saṃkhye. tathāpi te paśyatas taṃ nihanmi. tūṣṇīṃ sthitaś codaya tāvad aśvān. dṛṣṭvā kṛṣṇāv ekarathe sametāv. atīva harṣo mama jāyate 'dya.

उभौ हि शूरौ कृतिनौ दृढास्त्रौ; महारथौ संहननोपपन्नौ। एतादृशौ नरवीरौ समेतौ। स्थानाच् च्युतौ देवकुमाररूपौ। अग्न्यनिलाव् इन्द्रबृहस्पती वा। यमान्तकौ वा शशिपूषणौ वा। भगांशमित्रावरुणाश्विनौ वा। मरुद्गणा वा वसवः सहेन्द्राः। व्यस्ताः समस्ताश् च युधा न शक्ता। जेतुं प्रसह्यार्जुनम् अच्युतं च। एतादृशौ फल्गुनवासुदेवौ; को ऽन्यः प्रतीयान् मद् ऋते नु शल्य। मनोरथो यस् तु ममाद्य शल्य। मद्रेश युद्धं प्रति पाण्डवस्य। नेदं चिराद् आशु भविष्यतीदम्। अत्यद्भुतं चित्रम् अतुल्यरूपम्। सर्वेषां वृष्णिवीराणां कृष्णे लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता। सर्वेषां पाण्डुपुत्राणां जयः पार्थे प्रतिष्ठितः। ताव् उभौ पुरुषव्याघ्रौ समाने स्यन्दने स्थितौ। माम् एकम् अभियोद्धारौ सुजातं बत शल्य मे। नैतच् चिरात् क्षिप्रम् इमं रथं मे। प्रवर्तयैताव् अभियामि चैव। अस्मिन् मुहूर्ते निहतौ पश्य कृष्णौ। ताभ्यां हतं वा युधि मां रिपुभ्याम्।

ubhau hi śūrau kṛtinau dṛḍhāstrau; mahārathau saṃhananopapannau. etādṛśau naravīrau sametau. sthānāc cyutau devakumārarūpau. agnyanilāv indrabṛhaspatī vā. yamāntakau vā śaśipūṣaṇau vā. bhagāṃśamitrāvaruṇāśvinau vā. marudgaṇā vā vasavaḥ sahendrāḥ. vyastāḥ samastāś ca yudhā na śaktā. jetuṃ prasahyārjunam acyutaṃ ca. etādṛśau phalgunavāsudevau; ko 'nyaḥ pratīyān mad ṛte nu śalya. manoratho yas tu mamādya śalya. madreśa yuddhaṃ prati pāṇḍavasya. nedaṃ cirād āśu bhaviṣyatīdam. atyadbhutaṃ citram atulyarūpam. sarveṣāṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ kṛṣṇe lakṣmīḥ pratiṣṭhitā. sarveṣāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jayaḥ pārthe pratiṣṭhitaḥ. tāv ubhau puruṣavyāghrau samāne syandane sthitau. mām ekam abhiyoddhārau sujātaṃ bata śalya me. naitac cirāt kṣipram imaṃ rathaṃ me. pravartayaitāv abhiyāmi caiva. asmin muhūrte nihatau paśya kṛṣṇau. tābhyāṃ hataṃ vā yudhi māṃ ripubhyām.

एताव् अहं युधि वा पातयिष्ये; मां वा कृष्णौ निहनिष्यतो ऽद्य। इति ब्रुवञ् शल्यम् अमित्रहन्ता; कर्णो रणे मेघ इवोन्ननाद। अस्मिन् मुहूर्ते निहतौ पश्य कृष्णौ। मया हतं वा युधि माम् अरिभ्याम्। एवं ब्रुवाणः सहसा महारथस्। त्व् अभ्यद्रवत् पाण्डवं सूतपुत्रः।

etāv ahaṃ yudhi vā pātayiṣye; māṃ vā kṛṣṇau nihaniṣyato 'dya. iti bruvañ śalyam amitrahantā; karṇo raṇe megha ivonnanāda. asmin muhūrte nihatau paśya kṛṣṇau. mayā hataṃ vā yudhi mām aribhyām. evaṃ bruvāṇaḥ sahasā mahārathas. tv abhyadravat pāṇḍavaṃ sūtaputraḥ.

अभ्येत्य पुत्रेण तवाभिनन्दितः; समेत्य चोवाच कुरुप्रवीरान्। कृपं च भोजं च महाभुजाव् उभौ; तथैव गान्धारनृपं सहानुजम्। गुरोः सुतं चावरजं तथात्मनः; पदातिनो ऽथ द्विपसादिनो ऽन्यान्। गुरोः सुतस् तत्र तवात्मजस् तथा। पदातिसादिद्विरदा रथास् तथा।

abhyetya putreṇa tavābhinanditaḥ; sametya covāca kurupravīrān. kṛpaṃ ca bhojaṃ ca mahābhujāv ubhau; tathaiva gāndhāranṛpaṃ sahānujam. guroḥ sutaṃ cāvarajaṃ tathātmanaḥ; padātino 'tha dvipasādino 'nyān. guroḥ sutas tatra tavātmajas tathā. padātisādidviradā rathās tathā.

निरुन्धताभिद्रवताच्युतार्जुनौ; श्रमेण संयोजयताशु सर्वतः। यथा भवद्भिर् भृशविक्षताव् उभौ; सुखेन हन्याम् अहम् अद्य भूमिपाः।

nirundhatābhidravatācyutārjunau; śrameṇa saṃyojayatāśu sarvataḥ. yathā bhavadbhir bhṛśavikṣatāv ubhau; sukhena hanyām aham adya bhūmipāḥ.

तथेति चोक्त्वा त्वरिताः स्म ते ऽर्जुनं; जिघांसवो वीरतमाः समभ्ययुः। शरैश् च जघ्नुर् युधि तं महारथा। धनंजयं कर्णनिदेशकारिणः। नदीनदान् भूरिजलो महार्णवो; यथा तथा तान् समरे ऽर्जुनो ऽग्रसत्।

tatheti coktvā tvaritāḥ sma te 'rjunaṃ; jighāṃsavo vīratamāḥ samabhyayuḥ. śaraiś ca jaghnur yudhi taṃ mahārathā. dhanaṃjayaṃ karṇanideśakāriṇaḥ. nadīnadān bhūrijalo mahārṇavo; yathā tathā tān samare 'rjuno 'grasat.

न संदधानो न तथा शरोत्तमान्; प्रमुञ्चमानो रिपुभिः प्रदृश्यते। न संदधन् नैव समुद्धरञ् शरान्। न चाभिमुञ्चन्न् अरिभिः स दृश्यते। धनंजयस् तस्य शरैश् च दारिता; हताश् च पेतुर् नरवाजिकुञ्जराः।

na saṃdadhāno na tathā śarottamān; pramuñcamāno ripubhiḥ pradṛśyate. na saṃdadhan naiva samuddharañ śarān. na cābhimuñcann aribhiḥ sa dṛśyate. dhanaṃjayas tasya śaraiś ca dāritā; hatāś ca petur naravājikuñjarāḥ.

शरार्चिषं गाण्डिवचारुमण्डलं; युगान्तसूर्यप्रतिमानतेजसम्। न कौरवाः शेकुर् उदीक्षितुं जयं; यथा रविं व्याधितचक्षुषो जनाः। शरोत्तमान् स प्रहितान् महारथैश्। चिच्छेद पार्थः प्रहसञ् शरौघैः। भूयश् च तान् अहनद् बाणसंघान्। गाण्डीवधन्वायतपूर्णमण्डलम्। यथोग्ररश्मिः शुचिशुक्रमध्यगः। सुखं विवस्वान् हरते जलौघान्। तथार्जुनो बाणगणान् निरस्य। ददाह सेनां तव पार्थिवेन्द्र।

śarārciṣaṃ gāṇḍivacārumaṇḍalaṃ; yugāntasūryapratimānatejasam. na kauravāḥ śekur udīkṣituṃ jayaṃ; yathā raviṃ vyādhitacakṣuṣo janāḥ. śarottamān sa prahitān mahārathaiś. ciccheda pārthaḥ prahasañ śaraughaiḥ. bhūyaś ca tān ahanad bāṇasaṃghān. gāṇḍīvadhanvāyatapūrṇamaṇḍalam. yathograraśmiḥ śuciśukramadhyagaḥ. sukhaṃ vivasvān harate jalaughān. tathārjuno bāṇagaṇān nirasya. dadāha senāṃ tava pārthivendra.

तम् अभ्यधावद् विसृजञ् शरान् कृपस्; तथैव भोजस् तव चात्मजः स्वयम्। महारथो द्रोणसुतश् च सायकैर्। अवाकिरंस् तोयधरा यथाचलम्। जिघांसवः पाथम् असह्यविक्रमं। यथैव वह्निं शलभा महार्चिषम्। जिघांसुभिस् तान् कुशलैः शरोत्तमान्; महाहवे संजवितान् प्रयत्नतः। शरैः प्रचिच्छेद च पाण्डवस् त्वरन्; पराभिनद् वक्षसि च त्रिभिस् त्रिभिः।

tam abhyadhāvad visṛjañ śarān kṛpas; tathaiva bhojas tava cātmajaḥ svayam. mahāratho droṇasutaś ca sāyakair. avākiraṃs toyadharā yathācalam. jighāṃsavaḥ pātham asahyavikramaṃ. yathaiva vahniṃ śalabhā mahārciṣam. jighāṃsubhis tān kuśalaiḥ śarottamān; mahāhave saṃjavitān prayatnataḥ. śaraiḥ praciccheda ca pāṇḍavas tvaran; parābhinad vakṣasi ca tribhis tribhiḥ.

स गाण्डिवाभ्यायतपूर्णमण्डलस्; तपन् रिपून् अर्जुनभास्करो बभौ। शरोग्ररश्मिः शुचिशुक्रमध्यगो; यथैव सूर्यः परिवेषगस् तथा।

sa gāṇḍivābhyāyatapūrṇamaṇḍalas; tapan ripūn arjunabhāskaro babhau. śarograraśmiḥ śuciśukramadhyago; yathaiva sūryaḥ pariveṣagas tathā.

अथाग्र्यबाणैर् दशभिर् धनंजयं; पराभिनद् द्रोणसुतो ऽच्युतं त्रिभिः। चतुर्भिर् अश्वांश् चतुरः कपिं तथा; शरैः स नाराचवरैर् अवाकिरत्।

athāgryabāṇair daśabhir dhanaṃjayaṃ; parābhinad droṇasuto 'cyutaṃ tribhiḥ. caturbhir aśvāṃś caturaḥ kapiṃ tathā; śaraiḥ sa nārācavarair avākirat.

तथा तु तत् तत् स्फुरद् आत्तकार्मुकं; त्रिभिः शरैर् यन्तृशिरः क्षुरेण। हयांश् चतुर्भिश् चतुरस् त्रिभिर् ध्वजं; धनंजयो द्रौणिरथान् न्यपातयत्। स द्रोणपुत्रस्य शरासनं बली। भल्लेन संछिद्य च तद् व्यपातयत्।

tathā tu tat tat sphurad āttakārmukaṃ; tribhiḥ śarair yantṛśiraḥ kṣureṇa. hayāṃś caturbhiś caturas tribhir dhvajaṃ; dhanaṃjayo drauṇirathān nyapātayat. sa droṇaputrasya śarāsanaṃ balī. bhallena saṃchidya ca tad vyapātayat.

स रोषपूर्णो ऽशनिवज्रहाटकैर्; अलंकृतं तक्षकभोगवर्चसम्। सुबन्धनं कार्मुकम् अन्यद् आददे; यथा महाहिप्रवरं गिरेस् तथा।

sa roṣapūrṇo 'śanivajrahāṭakair; alaṃkṛtaṃ takṣakabhogavarcasam. subandhanaṃ kārmukam anyad ādade; yathā mahāhipravaraṃ gires tathā.

स्वम् आयुधं चोपविकीर्य भूतले; धनुश् च कृत्वा सगुणं गुणाधिकः। समानयानाव् अजितौ नरोत्तमौ; शरोत्तमैर् द्रौणिर् अविध्यद् अन्तिकात्।

svam āyudhaṃ copavikīrya bhūtale; dhanuś ca kṛtvā saguṇaṃ guṇādhikaḥ. samānayānāv ajitau narottamau; śarottamair drauṇir avidhyad antikāt.

कृपश् च भोजश् च तथात्मजश् च ते; तमोनुदं वारिधरा इवापतन्। शरैर् अनेकैर् युधि पाण्डवर्षभम्। महारथाः संयुगमूर्धनि स्थिताः। महाबला वीतभया रणाजिरे। कृपस्य पार्थः सशरं शरासनं; हयान् ध्वजं सारथिम् एव पत्रिभिः। समार्पयद् बाहुसहस्रविक्रमस्। तथा यथा वज्रधरः पुरा बलेः। स पार्थबाणैर् विनिपातितायुधो। ध्वजावमर्दे च कृते महाहवे। कृतः कृपो बाणसहस्रयन्त्रितो। यथापगेयः प्रथमं किरीटिना।

kṛpaś ca bhojaś ca tathātmajaś ca te; tamonudaṃ vāridharā ivāpatan. śarair anekair yudhi pāṇḍavarṣabham. mahārathāḥ saṃyugamūrdhani sthitāḥ. mahābalā vītabhayā raṇājire. kṛpasya pārthaḥ saśaraṃ śarāsanaṃ; hayān dhvajaṃ sārathim eva patribhiḥ. samārpayad bāhusahasravikramas. tathā yathā vajradharaḥ purā baleḥ. sa pārthabāṇair vinipātitāyudho. dhvajāvamarde ca kṛte mahāhave. kṛtaḥ kṛpo bāṇasahasrayantrito. yathāpageyaḥ prathamaṃ kirīṭinā.

शरैः प्रचिच्छेद तवात्मजस्य; ध्वजं धनुश् च प्रचकर्त नर्दतः। जघान चाश्वान् कृतवर्मणः शुभान्; ध्वजं च चिच्छेद ततः प्रतापवान्।

śaraiḥ praciccheda tavātmajasya; dhvajaṃ dhanuś ca pracakarta nardataḥ. jaghāna cāśvān kṛtavarmaṇaḥ śubhān; dhvajaṃ ca ciccheda tataḥ pratāpavān.

सवाजिसूतेष्व् असनान् सकेतनाञ्; जघान नागाश्वरथांस् त्वरंश् च सः। ततः प्रकीर्णं सुमहद् बलं तव; प्रदारितं सेतुर् इवाम्भसा यथा। ततो ऽर्जुनस्याशु रथेन केशवश्; चकार शत्रून् अपसव्यम् आतुरान्।

savājisūteṣv asanān saketanāñ; jaghāna nāgāśvarathāṃs tvaraṃś ca saḥ. tataḥ prakīrṇaṃ sumahad balaṃ tava; pradāritaṃ setur ivāmbhasā yathā. tato 'rjunasyāśu rathena keśavaś; cakāra śatrūn apasavyam āturān.

ततः प्रयान्तं त्वरितं धनंजयं; शतक्रतुं वृत्रनिजघ्नुषं यथा। समन्वधावन् पुनर् उच्छ्रितैर् ध्वजै; रथैः सुयुक्तैर् अपरे युयुत्सवः।

tataḥ prayāntaṃ tvaritaṃ dhanaṃjayaṃ; śatakratuṃ vṛtranijaghnuṣaṃ yathā. samanvadhāvan punar ucchritair dhvajai; rathaiḥ suyuktair apare yuyutsavaḥ.

अथाभिसृत्य प्रतिवार्य तान् अरीन्; धनंजयस्याभि रथं महारथाः। शिखण्डिशैनेययमाः शितैः शरैर्; विदारयन्तो व्यनदन् सुभैरवम्।

athābhisṛtya prativārya tān arīn; dhanaṃjayasyābhi rathaṃ mahārathāḥ. śikhaṇḍiśaineyayamāḥ śitaiḥ śarair; vidārayanto vyanadan subhairavam.

ततो ऽभिजघ्नुः कुपिताः परस्परं; शरैस् तदाञ्जोगतिभिः सुतेजनैः। कुरुप्रवीराः सह सृञ्जयैर् यथा;सुराः पुरा देववरैर् अयोधयन्।

tato 'bhijaghnuḥ kupitāḥ parasparaṃ; śarais tadāñjogatibhiḥ sutejanaiḥ. kurupravīrāḥ saha sṛñjayair yathā;surāḥ purā devavarair ayodhayan.

जयेप्सवः स्वर्गमनाय चोत्सुकाः; पतन्ति नागाश्वरथाः परंतप। जगर्जुर् उच्चैर् बलवच् च विव्यधुः; शरैः सुमुक्तैर् इतरेतरं पृथक्।

jayepsavaḥ svargamanāya cotsukāḥ; patanti nāgāśvarathāḥ paraṃtapa. jagarjur uccair balavac ca vivyadhuḥ; śaraiḥ sumuktair itaretaraṃ pṛthak.

शरान्धकारे तु महात्मभिः कृते; महामृधे योधवरैः परस्परम्। बभुर् दशाशा न दिवं च पार्थिव; प्रभा च सूर्यस्य तमोवृताभवत्। शरान्धकारं च कृतं महात्मभिस्। तदा दिशो न प्रबभुः शरार्दिताः।

śarāndhakāre tu mahātmabhiḥ kṛte; mahāmṛdhe yodhavaraiḥ parasparam. babhur daśāśā na divaṃ ca pārthiva; prabhā ca sūryasya tamovṛtābhavat. śarāndhakāraṃ ca kṛtaṃ mahātmabhis. tadā diśo na prababhuḥ śarārditāḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents