महाभारत 8.56 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 56→

[mh-8-56] • 58 श्लोकाः

धृतराष्ट्र उवाच। ततो भग्नेषु सैन्येषु भीमसेनेन संयुगे। दुर्योधनो ऽब्रवीत् किं नु सौबलो वापि संजय।

dhṛtarāṣṭra uvāca. tato bhagneṣu sainyeṣu bhīmasenena saṃyuge. duryodhano 'bravīt kiṃ nu saubalo vāpi saṃjaya.

कर्णो वा जयतां श्रेष्ठो योधा वा मामका युधि। कृपो वा कृतवर्मा च द्रौणिर् दुःशासनो ऽपि वा।

karṇo vā jayatāṃ śreṣṭho yodhā vā māmakā yudhi. kṛpo vā kṛtavarmā ca drauṇir duḥśāsano 'pi vā.

अत्यद्भुतम् इदं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमम्। यद् एकः समरे सर्वान् योधमायास मामकान्। यथाप्रतिज्ञं योधानां राधेयः कृतवान् अपि।

atyadbhutam idaṃ manye pāṇḍaveyasya vikramam. yad ekaḥ samare sarvān yodhamāyāsa māmakān. yathāpratijñaṃ yodhānāṃ rādheyaḥ kṛtavān api.

कुरूणाम् अपि सर्वेषां कर्णः शत्रुनिषूदनः। सर्वेषां कुरुयौधानां कर्णो वै शत्रुसूदनः। शर्म वर्म प्रतिष्ठा च जीविताशा च संजय।

kurūṇām api sarveṣāṃ karṇaḥ śatruniṣūdanaḥ. sarveṣāṃ kuruyaudhānāṃ karṇo vai śatrusūdanaḥ. śarma varma pratiṣṭhā ca jīvitāśā ca saṃjaya.

तत् प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कौन्तेयेनामितौजसा। राधेयानाम् अधिरथः कर्णः किम् अकरोद् युधि।

tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kaunteyenāmitaujasā. rādheyānām adhirathaḥ karṇaḥ kim akarod yudhi.

पुत्रा वा मम दुर्धर्षा राजानो वा महारथाः। एतन् मे सर्वम् आचक्ष्व कुशलो ह्य् असि संजय।

putrā vā mama durdharṣā rājāno vā mahārathāḥ. etan me sarvam ācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya.

संजय उवाच। अपराह्णे महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्। जघान सोमकान् सर्वान् भीमसेनस्य पश्यतः। भीमो ऽप्य् अतिबलः सैन्यं धार्तराष्ट्रं व्यपोथयत्। अथ कर्णो ऽब्रवीच् छल्यं पाञ्चालान् प्रापयस्व माम्।

saṃjaya uvāca. aparāhṇe mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān. jaghāna somakān sarvān bhīmasenasya paśyataḥ. bhīmo 'py atibalaḥ sainyaṃ dhārtarāṣṭraṃ vyapothayat. atha karṇo 'bravīc chalyaṃ pāñcālān prāpayasva mām.

द्राव्यमाणं बलं दृष्ट्वा भीमसेनेन धीमता। यन्तारम् अब्रवीत् कर्णः पाञ्चालान् एव मा वह।

drāvyamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena dhīmatā. yantāram abravīt karṇaḥ pāñcālān eva mā vaha.

मद्रराजस् ततः शल्यः श्वेतान् अश्वान् महाजवान्। प्राहिणोच् चेदिपाञ्चालान् करूषांश् च महाबलः।

madrarājas tataḥ śalyaḥ śvetān aśvān mahājavān. prāhiṇoc cedipāñcālān karūṣāṃś ca mahābalaḥ.

प्रविश्य च स तां सेनां शल्यः परबलार्दनः। न्ययच्छत् तुरगान् हृष्टो यत्र यत्रैच्छद् अग्रणीः।

praviśya ca sa tāṃ senāṃ śalyaḥ parabalārdanaḥ. nyayacchat turagān hṛṣṭo yatra yatraicchad agraṇīḥ.

तं रथं मेघसंकाशं वैयाघ्रपरिवारणम्। संदृश्य पाण्डुपाञ्चालास् त्रस्ता आसन् विशां पते।

taṃ rathaṃ meghasaṃkāśaṃ vaiyāghraparivāraṇam. saṃdṛśya pāṇḍupāñcālās trastā āsan viśāṃ pate.

ततो रथस्य निनदः प्रादुरासीन् महारणे। पर्जन्यसमनिर्घोषः पर्वतस्येव दीर्यतः।

tato rathasya ninadaḥ prādurāsīn mahāraṇe. parjanyasamanirghoṣaḥ parvatasyeva dīryataḥ.

ततः शरशतैस् तीक्ष्णैः कर्णो ऽप्य् आकर्णनिःसृतैः। जघान पाण्डवबलं शतशो ऽथ सहस्रशः।

tataḥ śaraśatais tīkṣṇaiḥ karṇo 'py ākarṇaniḥsṛtaiḥ. jaghāna pāṇḍavabalaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ.

तं तथा समरे कर्म कुर्वाणम् अतिमानुषम्। परिवव्रुर् महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः।

taṃ tathā samare karma kurvāṇam atimānuṣam. parivavrur maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ.

तं शिखण्डी च भीमश् च धृष्टद्युम्नश् च पार्षतः। नकुलः सहदेवश् च द्रौपदेयाः ससात्यकाः। परिवव्रुर् जिघांसन्तो राधेयं शरवृष्टिभिः।

taṃ śikhaṇḍī ca bhīmaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ. nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāḥ sasātyakāḥ. parivavrur jighāṃsanto rādheyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ.

सात्यकिस् तु ततः कर्णं विंशत्या निशितैः शरैः। अताडयद् रणे शूरो जत्रुदेशे नरोत्तमः।

sātyakis tu tataḥ karṇaṃ viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ. atāḍayad raṇe śūro jatrudeśe narottamaḥ.

शिखण्डी पञ्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश् च पञ्चभिः। द्रौपदेयाश् चतुःषष्ट्या सहदेवश् च सप्तभिः। नकुलश् च शतेनाजौ कर्णं विव्याध सायकैः।

śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā dhṛṣṭadyumnaś ca pañcabhiḥ. draupadeyāś catuḥṣaṣṭyā sahadevaś ca saptabhiḥ. nakulaś ca śatenājau karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ.

भीमसेनस् तु राधेयं नवत्या नतपर्वणाम्। विव्याध समरे क्रुद्धो जत्रुदेशे महाबलः।

bhīmasenas tu rādheyaṃ navatyā nataparvaṇām. vivyādha samare kruddho jatrudeśe mahābalaḥ.

ततः प्रहस्याधिरथिर् विक्षिपन् धनुर् उत्तमम्। मुमोच निशितान् बाणान् पीडयन् सुमहाबलः। तान् प्रत्यविध्यद् राधेयः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः।

tataḥ prahasyādhirathir vikṣipan dhanur uttamam. mumoca niśitān bāṇān pīḍayan sumahābalaḥ. tān pratyavidhyad rādheyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ.

सात्यकेस् तु धनुश् छित्त्वा ध्वजं च पुरुषर्षभः। अथैनं नवभिर् बाणैर् आजघान स्तनान्तरे।

sātyakes tu dhanuś chittvā dhvajaṃ ca puruṣarṣabhaḥ. athainaṃ navabhir bāṇair ājaghāna stanāntare.

भीमसेनस् तु तं क्रुद्धो विव्याध त्रिंशता शरैः। सहदेवस्य भल्लेन ध्वजं चिच्छेद मारिष। सारथिं च त्रिभिर् बाणैर् आजघान परंतपः।

bhīmasenas tu taṃ kruddho vivyādha triṃśatā śaraiḥ. sahadevasya bhallena dhvajaṃ ciccheda māriṣa. sārathiṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna paraṃtapaḥ.

विरथान् द्रौपदेयांश् च चकार पुरुषर्षभः। अक्ष्णोर् निमेषमात्रेण तद् अद्भुतम् इवाभवत्।

virathān draupadeyāṃś ca cakāra puruṣarṣabhaḥ. akṣṇor nimeṣamātreṇa tad adbhutam ivābhavat.

विमुखीकृत्य तान् सर्वाञ् शरैः संनतपर्वभिः। पाञ्चालान् अहनच् छूरश् चेदीनां च महारथान्।

vimukhīkṛtya tān sarvāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ. pāñcālān ahanac chūraś cedīnāṃ ca mahārathān.

ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्स्या विशां पते। कर्णम् एकम् अभिद्रुत्य शरसंघैः समार्दयन्। ताञ् जघान शितैर् बाणैः सूतपुत्रो महारथः। प्राद्रवन्त रणे भीताः सिंहत्रस्ता मृगा इव। ततस् तान् प्रहसन् वीरो विजिग्ये पाण्डवान् रणे।

te vadhyamānāḥ samare cedimatsyā viśāṃ pate. karṇam ekam abhidrutya śarasaṃghaiḥ samārdayan. tāñ jaghāna śitair bāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ. prādravanta raṇe bhītāḥ siṃhatrastā mṛgā iva. tatas tān prahasan vīro vijigye pāṇḍavān raṇe.

एतद् अत्यद्भुतं कर्णे दृष्टवान् अस्मि भारत। यद् एकः समरे शूरान् सूतपुत्रः प्रतापवान्। यतमानान् महारथान्। योधयाम् आस समरे।

etad atyadbhutaṃ karṇe dṛṣṭavān asmi bhārata. yad ekaḥ samare śūrān sūtaputraḥ pratāpavān. yatamānān mahārathān. yodhayām āsa samare.

यतमानान् परं शक्त्यायोधयत् तांश् च धन्विनः। पाण्डवेयान् महाराज शरैर् वारितवान् रणे।

yatamānān paraṃ śaktyāyodhayat tāṃś ca dhanvinaḥ. pāṇḍaveyān mahārāja śarair vāritavān raṇe.

तत्र भारत कर्णस्य लाघवेन महात्मनः। तुतुषुर् देवताः सर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः।

tatra bhārata karṇasya lāghavena mahātmanaḥ. tutuṣur devatāḥ sarvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ.

अपूजयन् महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरोत्तमम्। कर्णं रथवरश्रेष्ठं श्रेष्ठं सर्वधनुष्मताम्।

apūjayan maheṣvāsā dhārtarāṣṭrā narottamam. karṇaṃ rathavaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām.

ततः कर्णो महाराज ददाह रिपुवाहिनीम्। एकवीरो महेष्वासो विघ्नस्तापरिवाहिणम् (सिच्)। समर्दयञ् छरैस् तीक्ष्णैः पाञ्चालानां प्रवाहिनीम्। कक्षम् इद्धो यथा वह्निर् निदाघे ज्वलितो महान्।

tataḥ karṇo mahārāja dadāha ripuvāhinīm. ekavīro maheṣvāso vighnastāparivāhiṇam (sic). samardayañ charais tīkṣṇaiḥ pāñcālānāṃ pravāhinīm. kakṣam iddho yathā vahnir nidāghe jvalito mahān.

ते वध्यमानाः कर्णेन पाण्डवेयास् ततस् ततः। प्राद्रवन्त रणे भीताः कर्णं दृष्ट्वा महाबलम्।

te vadhyamānāḥ karṇena pāṇḍaveyās tatas tataḥ. prādravanta raṇe bhītāḥ karṇaṃ dṛṣṭvā mahābalam.

तत्राक्रन्दो महान् आसीत् पाञ्चालानां महारणे। वध्यतां सायकैस् तीक्ष्णैः कर्णचापवरच्युतैः।

tatrākrando mahān āsīt pāñcālānāṃ mahāraṇe. vadhyatāṃ sāyakais tīkṣṇaiḥ karṇacāpavaracyutaiḥ.

तेन शब्देन वित्रस्ता पाण्डवानां महाचमूः। कर्णम् एकं रणे योधं मेनिरे तत्र शात्रवाः।

tena śabdena vitrastā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ. karṇam ekaṃ raṇe yodhaṃ menire tatra śātravāḥ.

तत्राद्भुतं परं चक्रे राधेयः शत्रुकर्शनः। यद् एकं पाण्डवाः सर्वे न शेकुर् अभिवीक्षितुम्।

tatrādbhutaṃ paraṃ cakre rādheyaḥ śatrukarśanaḥ. yad ekaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekur abhivīkṣitum.

यथौघः पर्वतश्रेष्ठम् आसाद्याभिप्रदीर्यते। तथा तत् पाण्डवं सैन्यं कर्णम् आसाद्य दीर्यते।

yathaughaḥ parvataśreṣṭham āsādyābhipradīryate. tathā tat pāṇḍavaṃ sainyaṃ karṇam āsādya dīryate.

कर्णो ऽपि समरे राजन् विधूमो ऽग्निर् इव ज्वलन्। दहंस् तस्थौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमूम्।

karṇo 'pi samare rājan vidhūmo 'gnir iva jvalan. dahaṃs tasthau mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm.

शिरांसि च महाराज कर्णांश् चञ्चलकुण्डलान्। बाहूंश् च वीरो वीराणां चिच्छेद लघु चेषुभिः।

śirāṃsi ca mahārāja karṇāṃś cañcalakuṇḍalān. bāhūṃś ca vīro vīrāṇāṃ ciccheda laghu ceṣubhiḥ.

हस्तिदन्तान् त्सरून् खड्गान् ध्वजाञ् शक्तीर् हयान् गजान्। रथांश् च विविधान् राजन् पताका व्यजनानि च।

hastidantān tsarūn khaḍgān dhvajāñ śaktīr hayān gajān. rathāṃś ca vividhān rājan patākā vyajanāni ca.

अक्षेषायुगयोक्त्राणि चक्राणि विविधानि च। चिच्छेद शतधा कर्णो योधव्रतम् अनुष्ठितः।

akṣeṣāyugayoktrāṇi cakrāṇi vividhāni ca. ciccheda śatadhā karṇo yodhavratam anuṣṭhitaḥ.

तत्र भारत कर्णेन निहतैर् गजवाजिभिः। अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।

tatra bhārata karṇena nihatair gajavājibhiḥ. agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā.

विषमं च समं चैव हतैर् अश्वपदातिभिः। रथैश् च कुञ्जरैश् चैव न प्राज्ञायत किं चन।

viṣamaṃ ca samaṃ caiva hatair aśvapadātibhiḥ. rathaiś ca kuñjaraiś caiva na prājñāyata kiṃ cana.

नापि स्वे न परे योधाः प्राज्ञायन्त परस्परम्। घोरे शरान्धकारे तु कर्णास्त्रे च विजृम्भिते।

nāpi sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparam. ghore śarāndhakāre tu karṇāstre ca vijṛmbhite.

राधेयचापनिर्मुक्तैः शरैः काञ्चनभूषितैः। संछादिता महाराज यतमाना महारथाः।

rādheyacāpanirmuktaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ. saṃchāditā mahārāja yatamānā mahārathāḥ.

ते पाण्डवेयाः समरे कर्णेन स्म पुनः पुनः। अभज्यन्त महाराज यतमाना महारथाः।

te pāṇḍaveyāḥ samare karṇena sma punaḥ punaḥ. abhajyanta mahārāja yatamānā mahārathāḥ.

मृगसंघान् यथा क्रुद्धः सिंहो द्रावयते वने। पाञ्चालानां रथश्रेष्ठान् द्रावयञ् छात्रवांस् तथा। कर्णस् तु समरे योधांस् तत्र तत्र महायशाः। कालयाम् आस तत् सैन्यं यथा पशुगणान् वृकः।

mṛgasaṃghān yathā kruddhaḥ siṃho drāvayate vane. pāñcālānāṃ rathaśreṣṭhān drāvayañ chātravāṃs tathā. karṇas tu samare yodhāṃs tatra tatra mahāyaśāḥ. kālayām āsa tat sainyaṃ yathā paśugaṇān vṛkaḥ.

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखीम्। अभिजग्मुर् महेष्वासा रुवन्तो भैरवान् रवान्।

dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhīm. abhijagmur maheṣvāsā ruvanto bhairavān ravān.

दुर्योधनो हि राजेन्द्र मुदा परमया युतः। वादयाम् आस संहृष्टो नानावाद्यानि सर्वशः।

duryodhano hi rājendra mudā paramayā yutaḥ. vādayām āsa saṃhṛṣṭo nānāvādyāni sarvaśaḥ.

पाञ्चालापि महेष्वासा भग्ना भग्ना नरोत्तमाः। न्यवर्तन्त यथा शूरा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्।

pāñcālāpi maheṣvāsā bhagnā bhagnā narottamāḥ. nyavartanta yathā śūrā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam.

तान् निवृत्तान् रणे शूरान् राधेयः शत्रुतापनः। अनेकशो महाराज बभञ्ज पुरुषर्षभः।

tān nivṛttān raṇe śūrān rādheyaḥ śatrutāpanaḥ. anekaśo mahārāja babhañja puruṣarṣabhaḥ.

तत्र भारत कर्णेन पाञ्चाला विंशती रथाः। निहताः सादयः क्रोधाच् चेदयश् च परःशताः।

tatra bhārata karṇena pāñcālā viṃśatī rathāḥ. nihatāḥ sādayaḥ krodhāc cedayaś ca paraḥśatāḥ.

कृत्वा शून्यान् रथोपस्थान् वाजिपृष्ठांश् च भारत। निर्मनुष्यान् गजस्कन्धान् पादातांश् चैव विद्रुतान्।

kṛtvā śūnyān rathopasthān vājipṛṣṭhāṃś ca bhārata. nirmanuṣyān gajaskandhān pādātāṃś caiva vidrutān.

आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यः परंतपः। कालान्तकवपुः क्रूरः सूतपुत्रश् चचार ह।

āditya iva madhyāhne durnirīkṣyaḥ paraṃtapaḥ. kālāntakavapuḥ krūraḥ sūtaputraś cacāra ha.

एवम् एतान् महाराज नरवाजिरथद्विपान्। हत्वा तस्थौ महेष्वासः कर्णो ऽरिगणसूदनः।

evam etān mahārāja naravājirathadvipān. hatvā tasthau maheṣvāsaḥ karṇo 'rigaṇasūdanaḥ.

यथा भूतगणान् हत्वा कालस् तिष्ठेन् महाबलः। तथा स सोमकान् हत्वा तस्थाव् एको महारथः।

yathā bhūtagaṇān hatvā kālas tiṣṭhen mahābalaḥ. tathā sa somakān hatvā tasthāv eko mahārathaḥ.

तत्राद्भुतम् अपश्याम पाञ्चालानां पराक्रमम्। वध्यमानापि कर्णेन नाजहू रणमूर्धनि।

tatrādbhutam apaśyāma pāñcālānāṃ parākramam. vadhyamānāpi karṇena nājahū raṇamūrdhani.

राजा दुःशासनश् चैव कृपः शारद्वतस् तथा। अश्वत्थामा कृतवर्मा शकुनिश् चापि सौबलः। न्यहनन् पाण्डवीं सेनां शतशो ऽथ सहस्रशः।

rājā duḥśāsanaś caiva kṛpaḥ śāradvatas tathā. aśvatthāmā kṛtavarmā śakuniś cāpi saubalaḥ. nyahanan pāṇḍavīṃ senāṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ.

कर्णपुत्रौ च राजेन्द्र भ्रातरौ सत्यविक्रमौ। अनाशयेतां बलिनः पाञ्चालान् वै ततस् ततः। तत्र युद्धं तदा ह्य् आसीत् क्रूरं विशसनं महत्।

karṇaputrau ca rājendra bhrātarau satyavikramau. anāśayetāṃ balinaḥ pāñcālān vai tatas tataḥ. tatra yuddhaṃ tadā hy āsīt krūraṃ viśasanaṃ mahat.

तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ। द्रौपदेयाश् च संक्रुद्धा अभ्यघ्नंस् तावकं बलम्।

tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau. draupadeyāś ca saṃkruddhā abhyaghnaṃs tāvakaṃ balam.

एवम् एष क्षयो वृत्तः पाण्डवानां ततस् ततः। तावकानाम् अपि रणे भीमं प्राप्य महाबलम्।

evam eṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍavānāṃ tatas tataḥ. tāvakānām api raṇe bhīmaṃ prāpya mahābalam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...