महाभारत 8.55 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 55→

[mh-8-55] • 73 श्लोकाः

संजय उवाच। श्रुत्वा च रथनिर्घोषं सिंहनादं च संयुगे। अर्जुनः प्राह गोविन्दं शीघ्रं चोदय वाजिनः। जयतु भुवनभर्ता धर्मविद् धर्मराजो। दिशतु शिवम् इदानीं केशवः पाण्डवेभ्यः। विपुलविजयवाजी जृम्भतां वै किरीटी। रिपुकुलवनदाहौ माद्रिपुत्रौ भवेताम्।

saṃjaya uvāca. śrutvā ca rathanirghoṣaṃ siṃhanādaṃ ca saṃyuge. arjunaḥ prāha govindaṃ śīghraṃ codaya vājinaḥ. jayatu bhuvanabhartā dharmavid dharmarājo. diśatu śivam idānīṃ keśavaḥ pāṇḍavebhyaḥ. vipulavijayavājī jṛmbhatāṃ vai kirīṭī. ripukulavanadāhau mādriputrau bhavetām.

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा गोविन्दो ऽर्जुनम् अब्रवीत्। एष गच्छामि सुक्षिप्रं यत्र भीमो व्यवस्थितः।

arjunasya vacaḥ śrutvā govindo 'rjunam abravīt. eṣa gacchāmi sukṣipraṃ yatra bhīmo vyavasthitaḥ.

आयान्तम् अश्वैर् हिमशङ्खवर्णैः; सुवर्णमुक्तामणिजालनद्धैः। जम्भं जिघांसुं प्रगृहीतवज्रं; जयाय देवेन्द्रम् इवोग्रमन्युम्।

āyāntam aśvair himaśaṅkhavarṇaiḥ; suvarṇamuktāmaṇijālanaddhaiḥ. jambhaṃ jighāṃsuṃ pragṛhītavajraṃ; jayāya devendram ivogramanyum.

रथाश्वमातङ्गपदातिसंघा; बाणस्वनैर् नेमिखुरस्वनैश् च। संनादयन्तो वसुधां दिशश् च; क्रुद्धा नृसिंहा जयम् अभ्युदीयुः।

rathāśvamātaṅgapadātisaṃghā; bāṇasvanair nemikhurasvanaiś ca. saṃnādayanto vasudhāṃ diśaś ca; kruddhā nṛsiṃhā jayam abhyudīyuḥ.

तेषां च पार्थस्य महत् तदासीद्; देहासुपाप्मक्षपणं सुयुद्धम्। त्रैलोक्यहेतोर् असुरैर् यथासीद्; देवस्य विष्णोर् जयतां वरस्य। त्रैलोकनाथस्य च चक्रपाणेः।

teṣāṃ ca pārthasya mahat tadāsīd; dehāsupāpmakṣapaṇaṃ suyuddham. trailokyahetor asurair yathāsīd; devasya viṣṇor jayatāṃ varasya. trailokanāthasya ca cakrapāṇeḥ.

तैर् अस्तम् उच्चावचम् आयुधौघम्; एकः प्रचिच्छेद किरीटमाली। क्षुरार्धचन्द्रैर् निशितैश् च बाणैः; शिरांसि तेषां बहुधा च बाहून्।

tair astam uccāvacam āyudhaugham; ekaḥ praciccheda kirīṭamālī. kṣurārdhacandrair niśitaiś ca bāṇaiḥ; śirāṃsi teṣāṃ bahudhā ca bāhūn.

छत्राणि वालव्यजनानि केतून्; अश्वान् रथान् पत्तिगणान् द्विपांश् च। ते पेतुर् उर्व्यां बहुधा विरूपा; वातप्रभग्नानि यथा वनानि।

chatrāṇi vālavyajanāni ketūn; aśvān rathān pattigaṇān dvipāṃś ca. te petur urvyāṃ bahudhā virūpā; vātaprabhagnāni yathā vanāni.

सुवर्णजालावतता महागजाः; सवैजयन्तीध्वजयोधकल्पिताः। सुवर्णपुङ्खैर् इषुभिः समाचिताश्; चकाशिरे प्रज्वलिता यथाचलाः। विदीर्यमाणा वलिनात्र नागाः। दवाग्निदग्धैर् इव वंशदग्धैः।

suvarṇajālāvatatā mahāgajāḥ; savaijayantīdhvajayodhakalpitāḥ. suvarṇapuṅkhair iṣubhiḥ samācitāś; cakāśire prajvalitā yathācalāḥ. vidīryamāṇā valinātra nāgāḥ. davāgnidagdhair iva vaṃśadagdhaiḥ.

विदार्य नागांश् च रथांश् च वाजिनः; शरोत्तमैर् वासववज्रसंनिभैः। द्रुतं ययौ कर्णजिघांसया तथा; यथा मरुत्वान् बलभेदने पुरा।

vidārya nāgāṃś ca rathāṃś ca vājinaḥ; śarottamair vāsavavajrasaṃnibhaiḥ. drutaṃ yayau karṇajighāṃsayā tathā; yathā marutvān balabhedane purā.

ततः स पुरुषव्याघ्रः सूतसैन्यम् अरिंदम। प्रविवेश महाबाहुर् मकरः सागरं यथा।

tataḥ sa puruṣavyāghraḥ sūtasainyam ariṃdama. praviveśa mahābāhur makaraḥ sāgaraṃ yathā.

तं दृष्ट्वा तावका राजन् रथपत्तिसमन्विताः। गजाश्वसादिबहुलाः पाण्डवं समुपाद्रवन्।

taṃ dṛṣṭvā tāvakā rājan rathapattisamanvitāḥ. gajāśvasādibahulāḥ pāṇḍavaṃ samupādravan.

तत्राभिद्रवतां पार्थम् आरावः सुमहान् अभूत्। सागरस्येव मत्तस्य यथा स्यात् सलिलस्वनः।

tatrābhidravatāṃ pārtham ārāvaḥ sumahān abhūt. sāgarasyeva mattasya yathā syāt salilasvanaḥ.

ते तु तं पुरुषव्याघ्रं व्याघ्रा इव महारथाः। अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा प्राणकृतं भयम्।

te tu taṃ puruṣavyāghraṃ vyāghrā iva mahārathāḥ. abhyadravanta saṃgrāme tyaktvā prāṇakṛtaṃ bhayam.

तेषाम् आपततां तत्र शरवर्षाणि मुञ्चताम्। अर्जुनो व्यधमत् सैन्यं महावातो घनान् इव।

teṣām āpatatāṃ tatra śaravarṣāṇi muñcatām. arjuno vyadhamat sainyaṃ mahāvāto ghanān iva.

ते ऽर्जुनं सहिता भूत्वा रथवंशैः प्रहारिणः। अभियाय महेष्वासा विव्यधुर् निशितैः शरैः। शक्तिभिस् तोमरैर् बाणैः कुणपैः कुरमुद्गरैः। शूलैस् त्रिमूलैः परिघैर् भिण्डिपालैः परश्वधैः। करनालैर् गडैः खड्गैर् इष्टिभिर् मुशलैस् तथा। परिघैः पट्टिशैश् चैव गदाभिश् च परश्वधैः। महायोधनरैः क्षिप्तैः सशर्करजपांशुभिः। सशक्राशनिसंपातं जालैः पाशैः कडंगरैः। प्रदीप्तशिखरावर्षैः शिलाभिः काष्ठशंकुभिः। महार्ष्टिकाभिः कान्ताभिर् अयस्कान्तैर् विनाशिनैः। प्रदुष्टचक्रेभहयैः ससंघैर् गूढम् आयुधैः। शिबिराद् एकम् आयान्तम् अर्जुनं सहकेशवम्। नानादेश्या नृपवरा म्लेच्छाश् चायुतशो ऽभ्ययुः।

te 'rjunaṃ sahitā bhūtvā rathavaṃśaiḥ prahāriṇaḥ. abhiyāya maheṣvāsā vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ. śaktibhis tomarair bāṇaiḥ kuṇapaiḥ kuramudgaraiḥ. śūlais trimūlaiḥ parighair bhiṇḍipālaiḥ paraśvadhaiḥ. karanālair gaḍaiḥ khaḍgair iṣṭibhir muśalais tathā. parighaiḥ paṭṭiśaiś caiva gadābhiś ca paraśvadhaiḥ. mahāyodhanaraiḥ kṣiptaiḥ saśarkarajapāṃśubhiḥ. saśakrāśanisaṃpātaṃ jālaiḥ pāśaiḥ kaḍaṃgaraiḥ. pradīptaśikharāvarṣaiḥ śilābhiḥ kāṣṭhaśaṃkubhiḥ. mahārṣṭikābhiḥ kāntābhir ayaskāntair vināśinaiḥ. praduṣṭacakrebhahayaiḥ sasaṃghair gūḍham āyudhaiḥ. śibirād ekam āyāntam arjunaṃ sahakeśavam. nānādeśyā nṛpavarā mlecchāś cāyutaśo 'bhyayuḥ.

ततो ऽर्जुनः सहस्राणि रथवारणवाजिनाम्। प्रेषयाम् आस विशिखैर् यमस्य सदनं प्रति।

tato 'rjunaḥ sahasrāṇi rathavāraṇavājinām. preṣayām āsa viśikhair yamasya sadanaṃ prati.

ते वध्यमानाः समरे पार्थचापच्युतैः शरैः। तत्र तत्र स्म लीयन्ते भये जाते महारथाः।

te vadhyamānāḥ samare pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ. tatra tatra sma līyante bhaye jāte mahārathāḥ.

तेषां चतुःशतान् वीरान् यतमानान् महारथान्। अर्जुनो निशितैर् बाणैर् अनयद् यमसादनम्।

teṣāṃ catuḥśatān vīrān yatamānān mahārathān. arjuno niśitair bāṇair anayad yamasādanam.

ते वध्यमानाः समरे नानालिङ्गैः शितैः शरैः। अर्जुनं समभित्यज्य दुद्रुवुर् वै दिशो भयात्।

te vadhyamānāḥ samare nānāliṅgaiḥ śitaiḥ śaraiḥ. arjunaṃ samabhityajya dudruvur vai diśo bhayāt.

तेषां शब्दो महान् आसीद् द्रवतां वाहिनीमुखे। महौघस्येव भद्रं ते गिरिम् आसाद्य दीर्यतः।

teṣāṃ śabdo mahān āsīd dravatāṃ vāhinīmukhe. mahaughasyeva bhadraṃ te girim āsādya dīryataḥ.

तां तु सेनां भृशं विद्ध्वा द्रावयित्वार्जुनः शरैः। प्रायाद् अभिमुखः पार्थः सूतानीकानि मारिष।

tāṃ tu senāṃ bhṛśaṃ viddhvā drāvayitvārjunaḥ śaraiḥ. prāyād abhimukhaḥ pārthaḥ sūtānīkāni māriṣa.

तस्य शब्दो महान् आसीत् परान् अभिमुखस्य वै। तस्याभिद्रवतः कर्णं रथघोषो महान् अभूत्। गरुडस्येव पततः पन्नगार्थे यथा पुरा।

tasya śabdo mahān āsīt parān abhimukhasya vai. tasyābhidravataḥ karṇaṃ rathaghoṣo mahān abhūt. garuḍasyeva patataḥ pannagārthe yathā purā.

तं तु शब्दम् अभिश्रुत्य भीमसेनो महाबलः। बभूव परमप्रीतः पार्थदर्शनलालसः।

taṃ tu śabdam abhiśrutya bhīmaseno mahābalaḥ. babhūva paramaprītaḥ pārthadarśanalālasaḥ.

श्रुत्वैव पार्थम् आयान्तं भीमसेनः प्रतापवान्। त्यक्त्वा प्राणान् महाराज सेनां तव ममर्द ह।

śrutvaiva pārtham āyāntaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān. tyaktvā prāṇān mahārāja senāṃ tava mamarda ha.

स वायुवेगप्रतिमो वायुवेगसमो जवे। वायुवद् व्यचरद् भीमो वायुपुत्रः प्रतापवान्।

sa vāyuvegapratimo vāyuvegasamo jave. vāyuvad vyacarad bhīmo vāyuputraḥ pratāpavān.

तेनार्द्यमाना राजेन्द्र सेना तव विशां पते। व्यभ्राम्यत महाराज भिन्ना नौर् इव सागरे।

tenārdyamānā rājendra senā tava viśāṃ pate. vyabhrāmyata mahārāja bhinnā naur iva sāgare.

तां तु सेनां तदा भीमो दर्शयन् पाणिलाघवम्। रथं रथेनाभ्यहनत् तुरगांस् तुरगैस् तथा। गजान् गजैर् नरवरान् नरैर् एवानयत् क्षयम्। कं चिद् गजं समुत्क्षिप्य गजं भीमो ऽभ्यधावत। महौषधिसमायुक्तं हनुमान् इव पर्वतम्। स तु तेनाहनत् क्रुद्धो गिरिणेव महागिरिम्। कस्य चिद् दन्तम् उत्पाट्य दन्तेनैवाहनद् गजम्। यथैरावतम् आसाद्य कुम्भकर्णः पुरा रणे। गजौ संगृह्य पाणिभ्यां संनिपातैर् अमारयत्। रथान् हयान् नृपवरान् आविष्ट इव पाण्डवः। शरैर् अवचकर्तोग्रैः प्रेषयिष्यन् यमक्षयम्।

tāṃ tu senāṃ tadā bhīmo darśayan pāṇilāghavam. rathaṃ rathenābhyahanat turagāṃs turagais tathā. gajān gajair naravarān narair evānayat kṣayam. kaṃ cid gajaṃ samutkṣipya gajaṃ bhīmo 'bhyadhāvata. mahauṣadhisamāyuktaṃ hanumān iva parvatam. sa tu tenāhanat kruddho giriṇeva mahāgirim. kasya cid dantam utpāṭya dantenaivāhanad gajam. yathairāvatam āsādya kumbhakarṇaḥ purā raṇe. gajau saṃgṛhya pāṇibhyāṃ saṃnipātair amārayat. rathān hayān nṛpavarān āviṣṭa iva pāṇḍavaḥ. śarair avacakartograiḥ preṣayiṣyan yamakṣayam.

तत्र भारत भीमस्य बलं दृष्ट्वातिमानुषम्। व्यत्रस्यन्त रणे योधाः कालस्येव युगक्षये।

tatra bhārata bhīmasya balaṃ dṛṣṭvātimānuṣam. vyatrasyanta raṇe yodhāḥ kālasyeva yugakṣaye.

तथार्दितान् भीमबलान् भीमसेनेन भारत। दृष्ट्वा दुर्योधनो राजा इदं वचनम् अब्रवीत्।

tathārditān bhīmabalān bhīmasenena bhārata. dṛṣṭvā duryodhano rājā idaṃ vacanam abravīt.

सैनिकान् स महेष्वासो योधांश् च भरतर्षभ। समादिशद् रणे सर्वान् हत भीमम् इति स्म ह। तस्मिन् हते हतं मन्ये सर्वसैन्यम् अशेषतः।

sainikān sa maheṣvāso yodhāṃś ca bharatarṣabha. samādiśad raṇe sarvān hata bhīmam iti sma ha. tasmin hate hataṃ manye sarvasainyam aśeṣataḥ.

प्रतिगृह्य च ताम् आज्ञां तव पुत्रस्य पार्थिवाः। भीमं प्रच्छादयाम् आसुः शरवर्षैः समन्ततः। तस्मिन् रणे महाराज महेष्वासा नरास् तथा।

pratigṛhya ca tām ājñāṃ tava putrasya pārthivāḥ. bhīmaṃ pracchādayām āsuḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ. tasmin raṇe mahārāja maheṣvāsā narās tathā.

गजाश् च बहुला राजन् नराश् च जयगृद्धिनः। रथा हयाश् च राजेन्द्र परिवव्रुर् वृकोदरम्।

gajāś ca bahulā rājan narāś ca jayagṛddhinaḥ. rathā hayāś ca rājendra parivavrur vṛkodaram.

स तैः परिवृतः शूरैः शूरो राजन् समन्ततः। शुशुभे भरतश्रेष्ठ नक्षत्रैर् इव चन्द्रमाः। परिवेषी यथा सोमः परिपूर्णो विराजते।

sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro rājan samantataḥ. śuśubhe bharataśreṣṭha nakṣatrair iva candramāḥ. pariveṣī yathā somaḥ paripūrṇo virājate.

स रराज तथा संख्ये दर्शनीयो नरोत्तमः। निर्विशेषं महाराज यथा हि विजयस् तथा।

sa rarāja tathā saṃkhye darśanīyo narottamaḥ. nirviśeṣaṃ mahārāja yathā hi vijayas tathā.

तत्र ते पार्थिवाः सर्वे शरवृष्टीः समासृजन्। क्रोधरक्तेक्षणाः क्रूरा हन्तुकामा वृकोदरम्।

tatra te pārthivāḥ sarve śaravṛṣṭīḥ samāsṛjan. krodharaktekṣaṇāḥ krūrā hantukāmā vṛkodaram.

स विदार्य महासेनां शरैः संनतपर्वभिः। निश्चक्राम रणाद् भीमो मत्स्यो जालाद् इवाम्भसि।

sa vidārya mahāsenāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ. niścakrāma raṇād bhīmo matsyo jālād ivāmbhasi.

हत्वा दश सहस्राणि गजानाम् अनिवर्तिनाम्। नृणां शतसहस्रे द्वे द्वे शते चैव भारत।

hatvā daśa sahasrāṇi gajānām anivartinām. nṛṇāṃ śatasahasre dve dve śate caiva bhārata.

पञ्च चाश्वसहस्राणि रथानां शतम् एव च। हत्वा प्रास्यन्दयद् भीमो नदीं शोणितकर्दमाम्।

pañca cāśvasahasrāṇi rathānāṃ śatam eva ca. hatvā prāsyandayad bhīmo nadīṃ śoṇitakardamām.

शोणितोदां रथावर्तां हस्तिग्राहसमाकुलाम्। नरमीनाम् अश्वनक्रां केशशैवलशाद्वलाम्।

śoṇitodāṃ rathāvartāṃ hastigrāhasamākulām. naramīnām aśvanakrāṃ keśaśaivalaśādvalām.

संछिन्नभुजनागेन्द्रां बहुरत्नापहारिणीम्। ऊरुग्राहां मज्जपङ्कां शीर्षोपलसमाकुलाम्।

saṃchinnabhujanāgendrāṃ bahuratnāpahāriṇīm. ūrugrāhāṃ majjapaṅkāṃ śīrṣopalasamākulām.

धनुष्काशां शरावापां गदापरिघकेतनाम्। हंसच्छत्रध्वजोपेताम् उष्णीषवरफेनिलाम्। हारपद्माकरां चैव भूमिरेणूर्मिमालिनीम्। आर्यवृत्तवतीं संख्ये सुतरां भीरुदुस्तराम्। योधव्रातवतीं संख्ये वहन्तीं यमसादनम्।

dhanuṣkāśāṃ śarāvāpāṃ gadāparighaketanām. haṃsacchatradhvajopetām uṣṇīṣavaraphenilām. hārapadmākarāṃ caiva bhūmireṇūrmimālinīm. āryavṛttavatīṃ saṃkhye sutarāṃ bhīrudustarām. yodhavrātavatīṃ saṃkhye vahantīṃ yamasādanam.

क्षणेन पुरुषव्याघ्रः प्रावर्तयत निम्नगाम्। यथा वैतरणीम् उग्रां दुस्तराम् अकृतात्मभिः। तथा दुस्तरणीं घोरां भीरूणां भयवर्धनीम्। तथा प्रावर्तयद् भीमो वीरयोधापहारिणीम्।

kṣaṇena puruṣavyāghraḥ prāvartayata nimnagām. yathā vaitaraṇīm ugrāṃ dustarām akṛtātmabhiḥ. tathā dustaraṇīṃ ghorāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhanīm. tathā prāvartayad bhīmo vīrayodhāpahāriṇīm.

यतो यतः पाण्डवेयः प्रवृत्तो रथसत्तमः। ततस् ततो ऽपातयत योधाञ् शतसहस्रशः।

yato yataḥ pāṇḍaveyaḥ pravṛtto rathasattamaḥ. tatas tato 'pātayata yodhāñ śatasahasraśaḥ.

एवं दृष्ट्वा कृतं कर्म भीमसेनेन संयुगे। दुर्योधनो महाराज शकुनिं वाक्यम् अब्रवीत्।

evaṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ karma bhīmasenena saṃyuge. duryodhano mahārāja śakuniṃ vākyam abravīt.

जय मातुल संग्रामे भीमसेनं महाबलम्। अस्मिञ् जिते जितं मन्ये पाण्डवेयं महाबलम्।

jaya mātula saṃgrāme bhīmasenaṃ mahābalam. asmiñ jite jitaṃ manye pāṇḍaveyaṃ mahābalam.

ततः प्रायान् महाराज सौबलेयः प्रतापवान्। रणाय महते युक्तो भ्रातृभिः परिवारितः।

tataḥ prāyān mahārāja saubaleyaḥ pratāpavān. raṇāya mahate yukto bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ.

स समासाद्य संग्रामे भीमं भीमपराक्रमम्। वारयाम् आस तं वीरो वेलेव मकरालयम्। स न्यवर्तत तं भीमो वार्यमाणः शितैः शरैः। भागिनेयवचः श्रुत्वा शकुनिः शठकृत्तमः।

sa samāsādya saṃgrāme bhīmaṃ bhīmaparākramam. vārayām āsa taṃ vīro veleva makarālayam. sa nyavartata taṃ bhīmo vāryamāṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ. bhāgineyavacaḥ śrutvā śakuniḥ śaṭhakṛttamaḥ.

शकुनिस् तस्य राजेन्द्र वामे पार्श्वे स्तनान्तरे। प्रेषयाम् आस नाराचान् रुक्मपुङ्खाञ् शिलाशितान्।

śakunis tasya rājendra vāme pārśve stanāntare. preṣayām āsa nārācān rukmapuṅkhāñ śilāśitān.

वर्म भित्त्वा तु सौवर्णं बाणास् तस्य महात्मनः। न्यमज्जन्त महाराज कङ्कबर्हिणवाससः।

varma bhittvā tu sauvarṇaṃ bāṇās tasya mahātmanaḥ. nyamajjanta mahārāja kaṅkabarhiṇavāsasaḥ.

सो ऽतिविद्धो रणे भीमः शरं हेमविभूषितम्। प्रेषयाम् आस सहसा सौबलं प्रति भारत।

so 'tividdho raṇe bhīmaḥ śaraṃ hemavibhūṣitam. preṣayām āsa sahasā saubalaṃ prati bhārata.

तम् आयान्तं शरं घोरं शकुनिः शत्रुतापनः। चिच्छेद शतधा राजन् कृतहस्तो महाबलः।

tam āyāntaṃ śaraṃ ghoraṃ śakuniḥ śatrutāpanaḥ. ciccheda śatadhā rājan kṛtahasto mahābalaḥ.

तस्मिन् निपतिते भूमौ भीमः क्रुद्धो विशां पते। धनुश् चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्न् इव।

tasmin nipatite bhūmau bhīmaḥ kruddho viśāṃ pate. dhanuś ciccheda bhallena saubalasya hasann iva.

तद् अपास्य धनुश् छिन्नं सौबलेयः प्रतापवान्। अन्यद् आदत्त वेगेन धनुर् भल्लांश् च षोडश।

tad apāsya dhanuś chinnaṃ saubaleyaḥ pratāpavān. anyad ādatta vegena dhanur bhallāṃś ca ṣoḍaśa.

तैस् तस्य तु महाराज भल्लैः संनतपर्वभिः। चतुर्भिः सारथिं ह्य् आर्च्छद् भीमं पञ्चभिर् एव च।

tais tasya tu mahārāja bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ. caturbhiḥ sārathiṃ hy ārcchad bhīmaṃ pañcabhir eva ca.

ध्वजम् एकेन चिच्छेद छत्रं द्वाभ्यां विशां पते। चतुर्भिश् चतुरो वाहान् विव्याध सुबलात्मजः। ततो हृष्टो महाराज तव पुत्रो महीपतिः। साधु साधु महाबाहो जहि भीमं शितैः शरैः। अयम् एव सुदुष्टात्मा सर्वदास्मान् प्रबाधते। मर्दयैनं महाबाहो विनिहत्य सुखी भव।

dhvajam ekena ciccheda chatraṃ dvābhyāṃ viśāṃ pate. caturbhiś caturo vāhān vivyādha subalātmajaḥ. tato hṛṣṭo mahārāja tava putro mahīpatiḥ. sādhu sādhu mahābāho jahi bhīmaṃ śitaiḥ śaraiḥ. ayam eva suduṣṭātmā sarvadāsmān prabādhate. mardayainaṃ mahābāho vinihatya sukhī bhava.

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः प्रतापवान्। शक्तिं चिक्षेप समरे रुक्मदण्डाम् अयस्मयीम्।

tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ pratāpavān. śaktiṃ cikṣepa samare rukmadaṇḍām ayasmayīm.

सा भीमभुजनिर्मुक्ता नागजिह्वेव चञ्चला। निपपात रथे तूर्णं सौबलस्य महात्मनः।

sā bhīmabhujanirmuktā nāgajihveva cañcalā. nipapāta rathe tūrṇaṃ saubalasya mahātmanaḥ.

ततस् ताम् एव संगृह्य शक्तिं कनकभूषणाम्। भीमसेनाय चिक्षेप क्रुद्धरूपो विशां पते। भीमो ऽपि परमामर्षी तां शक्तिं संनिवार्य च। मुमोच शरवर्षाणि शकुनेः सर्वमर्मसु। सौबलः सो ऽपि दुष्टात्मा भीमसेनशरार्दितः। पपात च रथोपस्थे पश्यतां सर्वभूभृताम्।

tatas tām eva saṃgṛhya śaktiṃ kanakabhūṣaṇām. bhīmasenāya cikṣepa kruddharūpo viśāṃ pate. bhīmo 'pi paramāmarṣī tāṃ śaktiṃ saṃnivārya ca. mumoca śaravarṣāṇi śakuneḥ sarvamarmasu. saubalaḥ so 'pi duṣṭātmā bhīmasenaśarārditaḥ. papāta ca rathopasthe paśyatāṃ sarvabhūbhṛtām.

सा निर्भिद्य भुजं सव्यं पाण्डवस्य महात्मनः। पपात च ततो भूमौ यथा विद्युन् नभश्च्युता।

sā nirbhidya bhujaṃ savyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ. papāta ca tato bhūmau yathā vidyun nabhaścyutā.

अथोत्क्रुष्टं महाराज धार्तराष्ट्रैः समन्ततः। न तु तं ममृषे भीमः सिंहनादं तरस्विनाम्।

athotkruṣṭaṃ mahārāja dhārtarāṣṭraiḥ samantataḥ. na tu taṃ mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ tarasvinām.

स संगृह्य धनुः सज्यं त्वरमाणो महारथः। मुहूर्ताद् इव राजेन्द्र छादयाम् आस सायकैः। सौबलस्य बलं संख्ये त्यक्त्वात्मानं महाबलः।

sa saṃgṛhya dhanuḥ sajyaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ. muhūrtād iva rājendra chādayām āsa sāyakaiḥ. saubalasya balaṃ saṃkhye tyaktvātmānaṃ mahābalaḥ.

तस्याश्वांश् चतुरो हत्वा सूतं चैव विशां पते। ध्वजं चिच्छेद भल्लेन त्वरमाणः पराक्रमी।

tasyāśvāṃś caturo hatvā sūtaṃ caiva viśāṃ pate. dhvajaṃ ciccheda bhallena tvaramāṇaḥ parākramī.

हताश्वं रथम् उत्सृज्य त्वरमाणो नरोत्तमः। तस्थौ विस्फारयंश् चापं क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन्। शरैश् च बहुधा राजन् भीमम् आर्च्छत् समन्ततः।

hatāśvaṃ ratham utsṛjya tvaramāṇo narottamaḥ. tasthau visphārayaṃś cāpaṃ krodharaktekṣaṇaḥ śvasan. śaraiś ca bahudhā rājan bhīmam ārcchat samantataḥ.

प्रतिहत्य तु वेगेन भीमसेनः प्रतापवान्। धनुश् चिच्छेद संक्रुद्धो विव्याध च शितैः शरैः।

pratihatya tu vegena bhīmasenaḥ pratāpavān. dhanuś ciccheda saṃkruddho vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ.

सो ऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः। निपपात ततो भूमौ किं चित् प्राणो नराधिप।

so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ. nipapāta tato bhūmau kiṃ cit prāṇo narādhipa.

ततस् तं विह्वलं ज्ञात्वा पुत्रस् तव विशां पते। अपोवाह रथेनाजौ भीमसेनस्य पश्यतः।

tatas taṃ vihvalaṃ jñātvā putras tava viśāṃ pate. apovāha rathenājau bhīmasenasya paśyataḥ.

रथस्थे तु नरव्याघ्रे धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाः। प्रदुद्रुवुर् दिशो भीता भीमाज् जाते महाभये।

rathasthe tu naravyāghre dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥ. pradudruvur diśo bhītā bhīmāj jāte mahābhaye.

सौबले निर्जिते राजन् भीमसेनेन धन्विना। भयेन महता भग्नः पुत्रो दुर्योधनस् तव। अपायाज् जवनैर् अश्वैः सापेक्षो मातुलं प्रति।

saubale nirjite rājan bhīmasenena dhanvinā. bhayena mahatā bhagnaḥ putro duryodhanas tava. apāyāj javanair aśvaiḥ sāpekṣo mātulaṃ prati.

पराङ्मुखं तु राजानं दृष्ट्वा सैन्यानि भारत। विप्रजग्मुः समुत्सृज्य द्वैरथानि समन्ततः।

parāṅmukhaṃ tu rājānaṃ dṛṣṭvā sainyāni bhārata. viprajagmuḥ samutsṛjya dvairathāni samantataḥ.

तान् दृष्ट्वातिरथान् सर्वान् धार्तराष्ट्रान् पराङ्मुखान्। जवेनाभ्यपतद् भीमः किरञ् शरशतान् बहून्।

tān dṛṣṭvātirathān sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān. javenābhyapatad bhīmaḥ kirañ śaraśatān bahūn.

ते वध्यमाना भीमेन धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाः। कर्णम् आसाद्य समरे स्थिता राजन् समन्ततः। स हि तेषां महावीर्यो द्वीपो ऽभूत् सुमहाबलः।

te vadhyamānā bhīmena dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥ. karṇam āsādya samare sthitā rājan samantataḥ. sa hi teṣāṃ mahāvīryo dvīpo 'bhūt sumahābalaḥ.

भिन्ननौका यथा राजन् द्वीपम् आसाद्य निर्वृताः। भवन्ति पुरुषव्याघ्र नाविकाः कालपर्यये।

bhinnanaukā yathā rājan dvīpam āsādya nirvṛtāḥ. bhavanti puruṣavyāghra nāvikāḥ kālaparyaye.

तथा कर्णं समासाद्य तावका भरतर्षभ। अगाधे मज्जतां तेषां कर्णो द्वीपो ऽभवत् तदा। समाश्वस्ताः स्थिता राजन् संप्रहृष्टाः परस्परम्। समाजग्मुश् च युद्धाय मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्।

tathā karṇaṃ samāsādya tāvakā bharatarṣabha. agādhe majjatāṃ teṣāṃ karṇo dvīpo 'bhavat tadā. samāśvastāḥ sthitā rājan saṃprahṛṣṭāḥ parasparam. samājagmuś ca yuddhāya mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents