महाभारत 8.48 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 48→

[mh-8-48] • 15 श्लोकाः

संजय उवाच। श्रुत्वा कर्णं कल्यम् उदारवीर्यं; क्रुद्धः पार्थः फल्गुनस्यामितौजाः। धनंजयं वाक्यम् उवाच चेदं; युधिष्ठिरः कर्णशराभितप्तः। विप्रद्रुता तात चमूस् त्वदीया। तिरस्कृता चाद्य यथा न साधु। भीतो भीमं त्यज्य चायास् तथा त्वं। यन् नाशकः कर्णम् अथो निहन्तुम्। स्तेयं त्वया पार्थ कृतं पृथाया। गर्भं समाविश्य यथा न साधु। रौद्रं रणे दुष्प्रतिवार्यवीर्यः। सौतिस् त्वया नाद्य शक्यो निहन्तुम्। त्यक्त्वा रणे यद् अपायाः स भीमं। यन् नाशकः सूतपुत्रं निहन्तुम्। यत् तद् वाक्यं द्वैतवने त्वयोक्तं। हन्ता कर्णम् एकरथेन सत्यम्। त्यक्त्वा तं वै कथम् अद्यापयातः। कर्णाद् भीतो भीमसेनं विहाय। इमां च वसतिं प्राप्तो भयात् कर्णेन बाधितः। अहं त्वं भीमसेनश् च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। वासुदेवेन सहिता वयं कर्णेन निर्जिताः। पुनर् एव वनं प्राप्य तपश्चर्यां चरामहे। अथ वा धार्तराष्ट्राणां परिचर्यां चरामहे। इत्य् एवम् उक्त्वा बीभत्सुं रोषात् संरक्तलोचनः। अब्रवीत् पुनर् एवात्र धर्मराजो युधिष्ठिरः।

saṃjaya uvāca. śrutvā karṇaṃ kalyam udāravīryaṃ; kruddhaḥ pārthaḥ phalgunasyāmitaujāḥ. dhanaṃjayaṃ vākyam uvāca cedaṃ; yudhiṣṭhiraḥ karṇaśarābhitaptaḥ. vipradrutā tāta camūs tvadīyā. tiraskṛtā cādya yathā na sādhu. bhīto bhīmaṃ tyajya cāyās tathā tvaṃ. yan nāśakaḥ karṇam atho nihantum. steyaṃ tvayā pārtha kṛtaṃ pṛthāyā. garbhaṃ samāviśya yathā na sādhu. raudraṃ raṇe duṣprativāryavīryaḥ. sautis tvayā nādya śakyo nihantum. tyaktvā raṇe yad apāyāḥ sa bhīmaṃ. yan nāśakaḥ sūtaputraṃ nihantum. yat tad vākyaṃ dvaitavane tvayoktaṃ. hantā karṇam ekarathena satyam. tyaktvā taṃ vai katham adyāpayātaḥ. karṇād bhīto bhīmasenaṃ vihāya. imāṃ ca vasatiṃ prāpto bhayāt karṇena bādhitaḥ. ahaṃ tvaṃ bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau. vāsudevena sahitā vayaṃ karṇena nirjitāḥ. punar eva vanaṃ prāpya tapaścaryāṃ carāmahe. atha vā dhārtarāṣṭrāṇāṃ paricaryāṃ carāmahe. ity evam uktvā bībhatsuṃ roṣāt saṃraktalocanaḥ. abravīt punar evātra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ.

इदं यदि द्वैतवने ह्य् अवक्ष्यः; कर्णं योद्धुं न प्रसहे नृपेति। वयं तदा प्राप्तकालानि सर्वे; वृत्तान्य् उपैष्याम तदैव पार्थ।

idaṃ yadi dvaitavane hy avakṣyaḥ; karṇaṃ yoddhuṃ na prasahe nṛpeti. vayaṃ tadā prāptakālāni sarve; vṛttāny upaiṣyāma tadaiva pārtha.

मयि प्रतिश्रुत्य वधं हि तस्य; बलस्य चाप्तस्य तथैव वीर। आनीय नः शत्रुमध्यं स कस्मात्; समुत्क्षिप्य स्थण्डिले प्रत्यपिंष्ठाः।

mayi pratiśrutya vadhaṃ hi tasya; balasya cāptasya tathaiva vīra. ānīya naḥ śatrumadhyaṃ sa kasmāt; samutkṣipya sthaṇḍile pratyapiṃṣṭhāḥ.

अन्वाशिष्म वयम् अर्जुन त्वयि; यियासवो बहु कल्याणम् इष्टम्। तन् नः सर्वं विफलं राजपुत्र; फलार्थिनां निचुल इवातिपुष्पः। अन्वास्य सत्येन यद् आत्थ पार्थ। सत्यं शपन् वासुदेवेन सार्धम्। तं नः सत्यम् अफलम् अकार्षीस् त्वं। फलकाले पुष्पवृक्षं निकृन्तः।

anvāśiṣma vayam arjuna tvayi; yiyāsavo bahu kalyāṇam iṣṭam. tan naḥ sarvaṃ viphalaṃ rājaputra; phalārthināṃ nicula ivātipuṣpaḥ. anvāsya satyena yad āttha pārtha. satyaṃ śapan vāsudevena sārdham. taṃ naḥ satyam aphalam akārṣīs tvaṃ. phalakāle puṣpavṛkṣaṃ nikṛntaḥ.

प्रच्छादितं बडिशम् इवामिषेण; प्रच्छादितो गवय इवापवाचा। अनर्थकं मे दर्शितवान् असि त्वं; राज्यार्थिनो राज्यरूपं विनाशम्। प्रच्छादितस् त्वं बालिश दुर्यशेना-। नर्थवाक्यो ऽस्यर्जुन नैव साधुः। त्यक्त्वा भीमं सर्वभीमेषु भीमं। संयोजितस् त्वं सूतपुत्रं निहन्तुम्। त्रयोदशेमा हि समाः सदा वयं। त्वाम् अन्वजीविष्म धनंजयाशया। काले वर्षं देवम् इवोप्तबीजं। तन् नः सर्वान् नरके त्वं न्यमज्जयः।

pracchāditaṃ baḍiśam ivāmiṣeṇa; pracchādito gavaya ivāpavācā. anarthakaṃ me darśitavān asi tvaṃ; rājyārthino rājyarūpaṃ vināśam. pracchāditas tvaṃ bāliśa duryaśenā-. narthavākyo 'syarjuna naiva sādhuḥ. tyaktvā bhīmaṃ sarvabhīmeṣu bhīmaṃ. saṃyojitas tvaṃ sūtaputraṃ nihantum. trayodaśemā hi samāḥ sadā vayaṃ. tvām anvajīviṣma dhanaṃjayāśayā. kāle varṣaṃ devam ivoptabījaṃ. tan naḥ sarvān narake tvaṃ nyamajjayaḥ.

यत् तत् पृथां वाग् उवाचान्तरिक्षे; सप्ताहजाते त्वयि मन्दबुद्धौ। जातः पुत्रो वासवविक्रमो ऽयं; सर्वाञ् शूराञ् शात्रवाञ् जेष्यतीति। अपापीयान् वासवात् कुन्तिजातो। बहून् संग्रामान् अयम् एव जेता।

yat tat pṛthāṃ vāg uvācāntarikṣe; saptāhajāte tvayi mandabuddhau. jātaḥ putro vāsavavikramo 'yaṃ; sarvāñ śūrāñ śātravāñ jeṣyatīti. apāpīyān vāsavāt kuntijāto. bahūn saṃgrāmān ayam eva jetā.

अयं जेता खाण्डवे देवसंघान्; सर्वाणि भूतान्य् अपि चोत्तमौजाः। अयं जेता मद्रकलिङ्गकेकयान्; अयं कुरून् हन्ति च राजमध्ये। दैत्यांश् च रक्षांसि समागतानि। भूमिं च सर्वान् निखिलेन जेता।

ayaṃ jetā khāṇḍave devasaṃghān; sarvāṇi bhūtāny api cottamaujāḥ. ayaṃ jetā madrakaliṅgakekayān; ayaṃ kurūn hanti ca rājamadhye. daityāṃś ca rakṣāṃsi samāgatāni. bhūmiṃ ca sarvān nikhilena jetā.

अस्मात् परो न भविता धनुर्धरो; न वै भूतः कश् चन जातु जेता। इच्छन्न् आर्यः सर्वभूतानि कुर्याद्; वशे वशी सर्वसमाप्तविद्यः।

asmāt paro na bhavitā dhanurdharo; na vai bhūtaḥ kaś cana jātu jetā. icchann āryaḥ sarvabhūtāni kuryād; vaśe vaśī sarvasamāptavidyaḥ.

कान्त्या शशाङ्कस्य जवेन वायोः; स्थैर्येण मेरोः क्षमया पृथिव्याः। सूर्यस्य भासा धनदस्य लक्ष्म्या; शौर्येण शक्रस्य बलेन विष्णोः।

kāntyā śaśāṅkasya javena vāyoḥ; sthairyeṇa meroḥ kṣamayā pṛthivyāḥ. sūryasya bhāsā dhanadasya lakṣmyā; śauryeṇa śakrasya balena viṣṇoḥ.

तुल्यो महात्मा तव कुन्ति पुत्रो; जातो ऽदितेर् विष्णुर् इवारिहन्ता। स्वेषां जयाय द्विषतां वधाय; ख्यातो ऽमितौजाः कुलतन्तुकर्ता।

tulyo mahātmā tava kunti putro; jāto 'diter viṣṇur ivārihantā. sveṣāṃ jayāya dviṣatāṃ vadhāya; khyāto 'mitaujāḥ kulatantukartā.

इत्य् अन्तरिक्षे शतशृङ्गमूर्ध्नि; तपस्विनां शृण्वतां वाग् उवाच। एवंविधं त्वां तच् च नाभूत् तवाद्य; देवा हि नूनम् अनृतं वदन्ति।

ity antarikṣe śataśṛṅgamūrdhni; tapasvināṃ śṛṇvatāṃ vāg uvāca. evaṃvidhaṃ tvāṃ tac ca nābhūt tavādya; devā hi nūnam anṛtaṃ vadanti.

तथापरेषाम् ऋषिसत्तमानां; श्रुत्वा गिरं पूजयतां सदैव। न संनतिं प्रैमि सुयोधनस्य; न त्वा जानाम्य् आधिरथेर् भयार्तम्।

tathāpareṣām ṛṣisattamānāṃ; śrutvā giraṃ pūjayatāṃ sadaiva. na saṃnatiṃ praimi suyodhanasya; na tvā jānāmy ādhirather bhayārtam.

त्वष्ट्रा कृतं वाहम् अकूजनाक्षं; शुभं समास्थाय कपिध्वजं त्वम्। खड्गं गृहीत्वा हेमचित्रं समिद्धं; धनुश् चेदं गाण्डिवं तालमात्रम्। स केशवेनोह्यमानः कथं नु; कर्णाद् भीतो व्यपयातो ऽसि पार्थ। पूर्वं यद् उक्तं हि सुयोधनेन। न फल्गुनः प्रमुखे स्थास्यतीति। कर्णस्य युद्धे हि महाबलस्य। मौर्ख्यात् तु तन् नावबुद्धं मयासीत्। तेनाद्य तप्स्ये भृशम् अप्रमेयं। यन् मित्रवर्गो नरकं प्रविष्टः। तदैव वाच्यो ऽस्मि ननु त्वयाहं। न योत्स्ये ऽहं सूतपुत्रं कथं चित्। ततो नाहं सृञ्जयान् केकयांश् च। समानयेयं सुहृदो रणाय। एवं गते किं च मयाद्य शक्यं। कार्यं कर्तुं निग्रहे सूतजस्य। तथैव राज्ञश् च सुयोधनस्य। ये चापि मां योद्धुकामाः समेताः। धिग् अस्तु मज्जीवितम् अद्य कृष्ण। यो ऽहं वशं सूतपुत्रस्य यातः। मध्ये कुरूणां ससुयोधनानां। ये चाप्य् अन्ये योद्धुकामाः समेताः। एकस् तु मे भीमसेनो ऽद्य नाथो। येनाभिपन्नो ऽस्मि रणे महाभये। विमोच्य मां चापि रुषान्वितस् ततः। शरेण तीक्ष्णेन बिभेद कर्णम्। त्यक्त्वा प्राणान् समरे भीमसेनश्। चक्रे युद्धं कुरुमुख्यैः समेतैः। गदाग्रहस्तो रुधिरोक्षिताङ्गश्। चरन् रणे काल इवान्तकाले। असौ हि भीमस्य महान् निनादो। मुहुर् मुहुः श्रूयते धार्तराष्ट्रैः। यदि स्म जीवेत् समरे निहन्ता। महारथानां प्रवरो नरोत्तमः। तवाभिमन्युस् तनयो ऽद्य पार्थ। न चास्मि गन्ता समरे पराभवम्। अथापि जीवेत् समरे घटोत्कचस्। तथापि नाहं समरे पराङ्मुखः। भीमस्य पुत्रः समराग्रयायी। महास्त्रविच् चापि तवानुरूपः। यत्नं समासाद्य रिपोर् बलं नो। निमीलिताक्षं भयविप्लुतं भवेत्। चकार यो ऽसौ निशि युद्धम् एकस्। त्यक्त्वा रणं यस्य भयाद् द्रवन्ते। स चेत् समासाद्य महानुभावः। कर्णं रणे बाणगणैः प्रमोह्य। धैर्ये स्थितेनापि च सूतजेन। शक्त्या हतो वासवदत्तया तया। ममैव भाग्यानि पुरा कृतानि। पापानि नूनं फलवन्ति युद्धे। तृणं च कृत्वा समरे भवन्तं। ततो ऽहम् एवं निकृतो दुरात्मना। वैकर्तनेनेह तथा कृतो ऽहं। यथा ह्य् अशक्तः क्रियते ह्य् अबान्धवः। आपद्गतं यश् च नरं विमोक्षयेत्। स बान्धवः स्नेहयुतः सुहृद् वै। एवं पुराणा ऋषयो वदन्ति। धर्मः सदा सद्भिर् अनुष्ठितश् च।

tvaṣṭrā kṛtaṃ vāham akūjanākṣaṃ; śubhaṃ samāsthāya kapidhvajaṃ tvam. khaḍgaṃ gṛhītvā hemacitraṃ samiddhaṃ; dhanuś cedaṃ gāṇḍivaṃ tālamātram. sa keśavenohyamānaḥ kathaṃ nu; karṇād bhīto vyapayāto 'si pārtha. pūrvaṃ yad uktaṃ hi suyodhanena. na phalgunaḥ pramukhe sthāsyatīti. karṇasya yuddhe hi mahābalasya. maurkhyāt tu tan nāvabuddhaṃ mayāsīt. tenādya tapsye bhṛśam aprameyaṃ. yan mitravargo narakaṃ praviṣṭaḥ. tadaiva vācyo 'smi nanu tvayāhaṃ. na yotsye 'haṃ sūtaputraṃ kathaṃ cit. tato nāhaṃ sṛñjayān kekayāṃś ca. samānayeyaṃ suhṛdo raṇāya. evaṃ gate kiṃ ca mayādya śakyaṃ. kāryaṃ kartuṃ nigrahe sūtajasya. tathaiva rājñaś ca suyodhanasya. ye cāpi māṃ yoddhukāmāḥ sametāḥ. dhig astu majjīvitam adya kṛṣṇa. yo 'haṃ vaśaṃ sūtaputrasya yātaḥ. madhye kurūṇāṃ sasuyodhanānāṃ. ye cāpy anye yoddhukāmāḥ sametāḥ. ekas tu me bhīmaseno 'dya nātho. yenābhipanno 'smi raṇe mahābhaye. vimocya māṃ cāpi ruṣānvitas tataḥ. śareṇa tīkṣṇena bibheda karṇam. tyaktvā prāṇān samare bhīmasenaś. cakre yuddhaṃ kurumukhyaiḥ sametaiḥ. gadāgrahasto rudhirokṣitāṅgaś. caran raṇe kāla ivāntakāle. asau hi bhīmasya mahān ninādo. muhur muhuḥ śrūyate dhārtarāṣṭraiḥ. yadi sma jīvet samare nihantā. mahārathānāṃ pravaro narottamaḥ. tavābhimanyus tanayo 'dya pārtha. na cāsmi gantā samare parābhavam. athāpi jīvet samare ghaṭotkacas. tathāpi nāhaṃ samare parāṅmukhaḥ. bhīmasya putraḥ samarāgrayāyī. mahāstravic cāpi tavānurūpaḥ. yatnaṃ samāsādya ripor balaṃ no. nimīlitākṣaṃ bhayaviplutaṃ bhavet. cakāra yo 'sau niśi yuddham ekas. tyaktvā raṇaṃ yasya bhayād dravante. sa cet samāsādya mahānubhāvaḥ. karṇaṃ raṇe bāṇagaṇaiḥ pramohya. dhairye sthitenāpi ca sūtajena. śaktyā hato vāsavadattayā tayā. mamaiva bhāgyāni purā kṛtāni. pāpāni nūnaṃ phalavanti yuddhe. tṛṇaṃ ca kṛtvā samare bhavantaṃ. tato 'ham evaṃ nikṛto durātmanā. vaikartaneneha tathā kṛto 'haṃ. yathā hy aśaktaḥ kriyate hy abāndhavaḥ. āpadgataṃ yaś ca naraṃ vimokṣayet. sa bāndhavaḥ snehayutaḥ suhṛd vai. evaṃ purāṇā ṛṣayo vadanti. dharmaḥ sadā sadbhir anuṣṭhitaś ca.

धनुश् चैतत् केशवाय प्रदाय; यन्ताभविष्यस् त्वं रणे चेद् दुरात्मन्। ततो ऽहनिष्यत् केशवः कर्णम् उग्रं; मरुत्पतिर् वृत्रम् इवात्तवज्रः। राधेयम् एवं यदि चाप्य् अशक्तश्। चरन्तम् उग्रं प्रतिबोधनाय। यच्छान्यस्मै गाण्डिवम् एतद् अद्य। त्वत्तो यो ऽस्त्रैर् अभ्यधिको नरेन्द्रः। तस्मान् नैवं पुत्रदारैर् विहीनान्। सुखाद् भ्रष्टान् राज्यनाशाच् च भूयः। द्रष्टा लोकः पतितान् अप्य् अगाधे। पापैर् जुष्टे नरके पाण्डवेय। रथे स्थितः फाल्गुन केशवस् ते। रश्मी समादाय रणे प्रयातु। जहि त्वम् अद्यैव समेत्य कर्णं। चैद्यं यथा केशवो राजमध्ये।

dhanuś caitat keśavāya pradāya; yantābhaviṣyas tvaṃ raṇe ced durātman. tato 'haniṣyat keśavaḥ karṇam ugraṃ; marutpatir vṛtram ivāttavajraḥ. rādheyam evaṃ yadi cāpy aśaktaś. carantam ugraṃ pratibodhanāya. yacchānyasmai gāṇḍivam etad adya. tvatto yo 'strair abhyadhiko narendraḥ. tasmān naivaṃ putradārair vihīnān. sukhād bhraṣṭān rājyanāśāc ca bhūyaḥ. draṣṭā lokaḥ patitān apy agādhe. pāpair juṣṭe narake pāṇḍaveya. rathe sthitaḥ phālguna keśavas te. raśmī samādāya raṇe prayātu. jahi tvam adyaiva sametya karṇaṃ. caidyaṃ yathā keśavo rājamadhye.

मासे ऽपतिष्यः पञ्चमे त्वं प्रकृच्छ्रे; न वा गर्भो ऽप्य् अभविष्यः पृथायाः। तत् ते श्रमो राजपुत्राभविष्यन्; न संग्रामाद् अपयातुं दुरात्मन्। धिग् गाण्डिवं धिक् च ते बाहुवीर्यम्। असंख्येयान् बाणगणांश् च धिक् ते। धिक् ते केतुः केसरिणः सुतस्य। कृशानुदत्तं च रथं च ते धिक्।

māse 'patiṣyaḥ pañcame tvaṃ prakṛcchre; na vā garbho 'py abhaviṣyaḥ pṛthāyāḥ. tat te śramo rājaputrābhaviṣyan; na saṃgrāmād apayātuṃ durātman. dhig gāṇḍivaṃ dhik ca te bāhuvīryam. asaṃkhyeyān bāṇagaṇāṃś ca dhik te. dhik te ketuḥ kesariṇaḥ sutasya. kṛśānudattaṃ ca rathaṃ ca te dhik.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents