महाभारत 4.66 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

महाभारत

←विराट पर्व→

←अध्याय 66→

[mh-4-66] • 29 श्लोकाः

विराट उवाच। यद्य् एष राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। कतमो ऽस्यार्जुनो भ्राता भीमश् च कतमो बली।

virāṭa uvāca. yady eṣa rājā kauravyaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ. katamo 'syārjuno bhrātā bhīmaś ca katamo balī.

नकुलः सहदेवो वा द्रौपदी वा यशस्विनी। यदा द्यूते जिताः पार्था न प्राज्ञायन्त ते क्व चित्।

nakulaḥ sahadevo vā draupadī vā yaśasvinī. yadā dyūte jitāḥ pārthā na prājñāyanta te kva cit.

अर्जुन उवाच। य एष बल्लवो ब्रूते सूदस् तव नराधिप। एष भीमो महाबाहुर् भीमवेगपराक्रमः।

arjuna uvāca. ya eṣa ballavo brūte sūdas tava narādhipa. eṣa bhīmo mahābāhur bhīmavegaparākramaḥ.

एष क्रोधवशान् हत्वा पर्वते गन्धमादने। सौगन्धिकानि दिव्यानि कृष्णार्थे समुपाहरत्।

eṣa krodhavaśān hatvā parvate gandhamādane. saugandhikāni divyāni kṛṣṇārthe samupāharat.

गन्धर्व एष वै हन्ता कीचकानां दुरात्मनाम्। व्याघ्रान् ऋक्षान् वराहांश् च हतवान् स्त्रीपुरे तव। हिडिम्बं च बकं चैव किर्मीरं च जटासुरम्। हत्वा निष्कण्टकं चक्रे अरण्यं सर्वतः सुखम्।

gandharva eṣa vai hantā kīcakānāṃ durātmanām. vyāghrān ṛkṣān varāhāṃś ca hatavān strīpure tava. hiḍimbaṃ ca bakaṃ caiva kirmīraṃ ca jaṭāsuram. hatvā niṣkaṇṭakaṃ cakre araṇyaṃ sarvataḥ sukham.

यश् चासीद् अश्वबन्धस् ते नकुलो ऽयं परंतपः। गोसंख्यः सहदेवश् च माद्रीपुत्रौ महारथौ।

yaś cāsīd aśvabandhas te nakulo 'yaṃ paraṃtapaḥ. gosaṃkhyaḥ sahadevaś ca mādrīputrau mahārathau.

शृङ्गारवेषाभरणौ रूपवन्तौ यशस्विनौ। नानारथसहस्राणां समर्थौ पुरुषर्षभौ।

śṛṅgāraveṣābharaṇau rūpavantau yaśasvinau. nānārathasahasrāṇāṃ samarthau puruṣarṣabhau.

एषा पद्मपलाशाक्षी सुमध्या चारुहासिनी। सैरन्ध्री द्रौपदी राजन् यत्कृते कीचका हताः। द्रुपदस्य प्रिया पुत्री धृष्टद्युम्नस्य चानुजा। भीमः। अग्निकुण्डात् समुद्भूता द्रौपदीत्य् अवगम्यताम्। अस्त्रज्ञो दुर्लभः कश् चित् केवलं पृथिवीमनु। धनुःस्पृशां तथा श्रेष्ठः कौन्तेयो ऽयं धनंजयः। एतेन खाण्डवं यस्य अकामस्य शतक्रतोः। दग्धं नागवनं चैव सह नागैर् नराधिप। वर्षं च शरवर्षेण वारितं दुर्जयेन वै। करम् आहारिताः सर्वे पार्थिवाः पृथिवीपते। स्त्रीवेषं कृतवान् एष तव राजन् निवेशने। बृहन्नऌएति याम् आहुर् अर्जुनं जयतां वरं।

eṣā padmapalāśākṣī sumadhyā cāruhāsinī. sairandhrī draupadī rājan yatkṛte kīcakā hatāḥ. drupadasya priyā putrī dhṛṣṭadyumnasya cānujā. bhīmaḥ. agnikuṇḍāt samudbhūtā draupadīty avagamyatām. astrajño durlabhaḥ kaś cit kevalaṃ pṛthivīmanu. dhanuḥspṛśāṃ tathā śreṣṭhaḥ kaunteyo 'yaṃ dhanaṃjayaḥ. etena khāṇḍavaṃ yasya akāmasya śatakratoḥ. dagdhaṃ nāgavanaṃ caiva saha nāgair narādhipa. varṣaṃ ca śaravarṣeṇa vāritaṃ durjayena vai. karam āhāritāḥ sarve pārthivāḥ pṛthivīpate. strīveṣaṃ kṛtavān eṣa tava rājan niveśane. bṛhannaḷeti yām āhur arjunaṃ jayatāṃ varaṃ.

अर्जुनो ऽहं महाराज व्यक्तं ते श्रोत्रम् आगतः। भीमाद् अवरजः पार्थो यमाभ्यां चापि पूर्वजः।

arjuno 'haṃ mahārāja vyaktaṃ te śrotram āgataḥ. bhīmād avarajaḥ pārtho yamābhyāṃ cāpi pūrvajaḥ.

उषिताः स्म महाराज सुखं तव निवेशने। अज्ञातवासम् उषिता गर्भवास इव प्रजाः।

uṣitāḥ sma mahārāja sukhaṃ tava niveśane. ajñātavāsam uṣitā garbhavāsa iva prajāḥ.

वैशंपायन उवाच। यदार्जुनेन ते वीराः कथिताः पञ्च पाण्डवाः। तदार्जुनस्य वैराटिः कथयाम् आस विक्रमम्। महेन्द्रकल्पस्य तदा संप्रहृष्टतनूरुहः। उत्तर उवाच। पुनर् एव तु तान् पार्थान् दर्शयाम् आस चोत्तरः। य एष जाम्बूनदशुद्धगौर-। तनुर् महासिंह इव प्रवृद्धः। प्रचण्डघोणः पृथुदीर्घनेत्रस्। ताम्रायताक्षः कुरुराज एषः। अयं पुनर् मत्तगजेन्द्रगामी। प्रतप्तचामीकरशुद्धगौरः। पृथ्वायतांसो गुरुदीर्घबाहुर्। वृकोदरः पश्यत पश्यतैनम्। यस् त्व् एष पार्श्वे ऽस्य महाधनुष्माञ्। श्यामो युवा वारणयूथपोपमः। सिंहोन्नतांसो गजराजगामी। पद्मायताक्षो ऽर्जुन एष वीरः। राज्ञः समीपे पुरुषोत्तमौ यौ। यमाविमौ विष्णुमहेन्द्रकल्पौ। मनुष्यलोके सकले समो ऽस्ति। ययोर् न रूपे न बले न शीले। आभ्यां तु पार्श्वे कनकोत्तमाङ्गी। यैषा प्रभा मूर्तिमतीव गौरी। नीलोत्पलाभा सुरदेवतेव। कृष्णा स्थिता मूर्तिमतीव लक्ष्मीः। वैशंपायन उवाच। एवं निवेद्य तान् पार्थान् पाण्डवान् पञ्च भूपतेः। भूतपूर्वं न कस्यापि हर्षेणोत्फुल्ललोचनः। विराटनृपतेर् अग्रे यथादृष्टं कुरून् प्रति।

vaiśaṃpāyana uvāca. yadārjunena te vīrāḥ kathitāḥ pañca pāṇḍavāḥ. tadārjunasya vairāṭiḥ kathayām āsa vikramam. mahendrakalpasya tadā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ. uttara uvāca. punar eva tu tān pārthān darśayām āsa cottaraḥ. ya eṣa jāmbūnadaśuddhagaura-. tanur mahāsiṃha iva pravṛddhaḥ. pracaṇḍaghoṇaḥ pṛthudīrghanetras. tāmrāyatākṣaḥ kururāja eṣaḥ. ayaṃ punar mattagajendragāmī. prataptacāmīkaraśuddhagauraḥ. pṛthvāyatāṃso gurudīrghabāhur. vṛkodaraḥ paśyata paśyatainam. yas tv eṣa pārśve 'sya mahādhanuṣmāñ. śyāmo yuvā vāraṇayūthapopamaḥ. siṃhonnatāṃso gajarājagāmī. padmāyatākṣo 'rjuna eṣa vīraḥ. rājñaḥ samīpe puruṣottamau yau. yamāvimau viṣṇumahendrakalpau. manuṣyaloke sakale samo 'sti. yayor na rūpe na bale na śīle. ābhyāṃ tu pārśve kanakottamāṅgī. yaiṣā prabhā mūrtimatīva gaurī. nīlotpalābhā suradevateva. kṛṣṇā sthitā mūrtimatīva lakṣmīḥ. vaiśaṃpāyana uvāca. evaṃ nivedya tān pārthān pāṇḍavān pañca bhūpateḥ. bhūtapūrvaṃ na kasyāpi harṣeṇotphullalocanaḥ. virāṭanṛpater agre yathādṛṣṭaṃ kurūn prati.

अयं स द्विषतां मध्ये मृगाणाम् इव केसरी। अचरद् रथवृन्देषु निघ्नंस् तेषां वरान् वरान्।

ayaṃ sa dviṣatāṃ madhye mṛgāṇām iva kesarī. acarad rathavṛndeṣu nighnaṃs teṣāṃ varān varān.

अनेन विद्धो मातङ्गो महान् एकेषुणा हतः। हिरण्यकक्ष्यः संग्रामे दन्ताभ्याम् अगमन् महीम्।

anena viddho mātaṅgo mahān ekeṣuṇā hataḥ. hiraṇyakakṣyaḥ saṃgrāme dantābhyām agaman mahīm.

अनेन विजिता गावो जिताश् च कुरवो युधि। तस्य तत्कर्म वीरस्य न मया तात तत्कृतम्। अस्य शङ्खप्रणादेन कर्णौ मे बधिरीकृतौ। जायते रोमहर्षो मे संस्मृत्यास्य धनुर् ध्वनिम्। ध्वजस्य वानरं भूतैर् आक्रोशन्तं सहानुगैः। नाददानं शरान् घोरान् न मुञ्चन्तं शरोत्करान्। न कार्मुकं विकर्षन्तम् एनं पश्यामि संयुगे। एतद्धनुःप्रमुक्ताश् च शराः पुङ्खानुपुङ्खिनः। नालक्ष्येषु रणे पेतुर् नाराचा रक्तभोजनाः। तीक्ष्णनाराचसंकृत्तशिरोबाहूरुवक्षसाम्। कलेवराणि दृश्यन्ते योधानां साश्वसादिनाम्। अनेन तटिनी तत्र शोणिताम्बुप्रवाहिनी। प्रवर्तिता भीमरूपा यां स्मृत्वाद्यापि मे मनः। प्रकम्पते चण्डवायुकम्पिता कदली यथा। अनेन तात वीरेण भीष्मद्रोणमुखा रथाः। दुर्योधनेन सहिता निर्जिता भीमकर्मणा। अयं द्रवन्तं भीतं मां देवपुत्रो न्यवारयत्। अस्य बाहुबलेनास्मि जीवन् प्रत्यागतः पुनः।

anena vijitā gāvo jitāś ca kuravo yudhi. tasya tatkarma vīrasya na mayā tāta tatkṛtam. asya śaṅkhapraṇādena karṇau me badhirīkṛtau. jāyate romaharṣo me saṃsmṛtyāsya dhanur dhvanim. dhvajasya vānaraṃ bhūtair ākrośantaṃ sahānugaiḥ. nādadānaṃ śarān ghorān na muñcantaṃ śarotkarān. na kārmukaṃ vikarṣantam enaṃ paśyāmi saṃyuge. etaddhanuḥpramuktāś ca śarāḥ puṅkhānupuṅkhinaḥ. nālakṣyeṣu raṇe petur nārācā raktabhojanāḥ. tīkṣṇanārācasaṃkṛttaśirobāhūruvakṣasām. kalevarāṇi dṛśyante yodhānāṃ sāśvasādinām. anena taṭinī tatra śoṇitāmbupravāhinī. pravartitā bhīmarūpā yāṃ smṛtvādyāpi me manaḥ. prakampate caṇḍavāyukampitā kadalī yathā. anena tāta vīreṇa bhīṣmadroṇamukhā rathāḥ. duryodhanena sahitā nirjitā bhīmakarmaṇā. ayaṃ dravantaṃ bhītaṃ māṃ devaputro nyavārayat. asya bāhubalenāsmi jīvan pratyāgataḥ punaḥ.

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा मत्स्यराजः प्रतापवान्। उत्तरं प्रत्युवाचेदम् अभिपन्नो युधिष्ठिरे।

tasya tad vacanaṃ śrutvā matsyarājaḥ pratāpavān. uttaraṃ pratyuvācedam abhipanno yudhiṣṭhire.

प्रसादनं पाण्डवस्य प्राप्तकालं हि रोचये। उत्तरां च प्रयच्छामि पार्थाय यदि ते मतम्।

prasādanaṃ pāṇḍavasya prāptakālaṃ hi rocaye. uttarāṃ ca prayacchāmi pārthāya yadi te matam.

उत्तर उवाच। अर्च्याः पूज्याश् च मान्याश् च प्राप्तकालं च मे मतम्। पूज्यन्तां पूजनार्हाश् च महाभागाश् च पाण्डवाः।

uttara uvāca. arcyāḥ pūjyāś ca mānyāś ca prāptakālaṃ ca me matam. pūjyantāṃ pūjanārhāś ca mahābhāgāś ca pāṇḍavāḥ.

विराट उवाच। अहं खल्व् अपि संग्रामे शत्रूणां वशम् आगतः। मोक्षितो भीमसेनेन गावश् च विजितास् तथा।

virāṭa uvāca. ahaṃ khalv api saṃgrāme śatrūṇāṃ vaśam āgataḥ. mokṣito bhīmasenena gāvaś ca vijitās tathā.

एतेषां बाहुवीर्येण यद् अस्माकं जयो मृधे। वयं सर्वे सहामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। प्रसादयामो भद्रं ते सानुजं पाण्डवर्षभम्।

eteṣāṃ bāhuvīryeṇa yad asmākaṃ jayo mṛdhe. vayaṃ sarve sahāmātyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram. prasādayāmo bhadraṃ te sānujaṃ pāṇḍavarṣabham.

यद् अस्माभिर् अजानद्भिः किं चिद् उक्तो नराधिपः। क्षन्तुम् अर्हति तत् सर्वं धर्मात्मा ह्य् एष पाण्डवः।

yad asmābhir ajānadbhiḥ kiṃ cid ukto narādhipaḥ. kṣantum arhati tat sarvaṃ dharmātmā hy eṣa pāṇḍavaḥ.

वैशंपायन उवाच। ततो विराटः परमाभितुष्टः; समेत्य राज्ञा समयं चकार। राज्यं च सर्वं विससर्ज तस्मै; सदण्डकोशं सपुरं महात्मा।

vaiśaṃpāyana uvāca. tato virāṭaḥ paramābhituṣṭaḥ; sametya rājñā samayaṃ cakāra. rājyaṃ ca sarvaṃ visasarja tasmai; sadaṇḍakośaṃ sapuraṃ mahātmā.

पाण्डवांश् च ततः सर्वान् मत्स्यराजः प्रतापवान्। धनंजयं पुरस्कृत्य दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रवीत्।

pāṇḍavāṃś ca tataḥ sarvān matsyarājaḥ pratāpavān. dhanaṃjayaṃ puraskṛtya diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt.

समुपाघ्राय मूर्धानं संश्लिष्य च पुनः पुनः। युधिष्ठिरं च भीमं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ।

samupāghrāya mūrdhānaṃ saṃśliṣya ca punaḥ punaḥ. yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau.

नातृप्यद् दर्शने तेषां विराटो वाहिनीपतिः। संप्रीयमाणो राजानं युधिष्ठिरम् अथाब्रवीत्।

nātṛpyad darśane teṣāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ. saṃprīyamāṇo rājānaṃ yudhiṣṭhiram athābravīt.

दिष्ट्या भवन्तः संप्राप्ताः सर्वे कुशलिनो वनात्। दिष्ट्या च पारितं कृच्छ्रम् अज्ञातं वै दुरात्मभिः। पृच्छे ऽहं कारणं किं चिद् उच्यतां तद् यथातथम्। देवानाम् अपि शक्तिर् वो रूपप्रावर्तकारिणी। मन्ये ऽप्य् अहं यथा पूर्वं रूपं वो नाधुना तथा। यदा मनुष्यसामान्यम् अभूद् एतर्हि देववत्। रूपं कान्तिं बलं धैर्यं गुणाः सर्वे ऽप्य् अनीदृशाः। सूर्याग्निरुद्रवज् जाता यूयं देवोपमाः क्षणात्। युधिष्ठिर उवाच। सत्यशौचतपोभिर् नो गुणैः प्रीताः सुरा ददुः। धर्मदुर्गाप्रभृतयो रूपप्रावर्तकृद्गुणान्।

diṣṭyā bhavantaḥ saṃprāptāḥ sarve kuśalino vanāt. diṣṭyā ca pāritaṃ kṛcchram ajñātaṃ vai durātmabhiḥ. pṛcche 'haṃ kāraṇaṃ kiṃ cid ucyatāṃ tad yathātatham. devānām api śaktir vo rūpaprāvartakāriṇī. manye 'py ahaṃ yathā pūrvaṃ rūpaṃ vo nādhunā tathā. yadā manuṣyasāmānyam abhūd etarhi devavat. rūpaṃ kāntiṃ balaṃ dhairyaṃ guṇāḥ sarve 'py anīdṛśāḥ. sūryāgnirudravaj jātā yūyaṃ devopamāḥ kṣaṇāt. yudhiṣṭhira uvāca. satyaśaucatapobhir no guṇaiḥ prītāḥ surā daduḥ. dharmadurgāprabhṛtayo rūpaprāvartakṛdguṇān.

इदं च राज्यं नः पार्था यच् चान्यद् वसु किं चन। प्रतिगृह्णन्तु तत् सर्वं कौन्तेया अविशङ्कया। वैशंपायनः। (१५अब्) तस्य तद् वचनं श्रुत्वा मत्स्यराजः प्रतापवान्। (२२च,२३) धनंजयं परिष्वज्य पांडवान् अथ सर्वशः। नमस्कृत्वा तु राजानं राजन् राज्ये ऽभिषेचितम्। (२४अब्) नातृप्यद् दर्शने तेषां विराटो वाहिनीपतिः। (२४च्द्) संप्रीयमाणो राजानं युधिष्ठिरम् अथाब्रवीत्। (२५अब्) दिष्ट्या भवन्तः संप्राप्ताः सर्वे कुशलिनो वनात्। (२५च्द्) दिष्ट्या च चरितं कृच्छ्रम् अज्ञातं तैर् दुरात्मभिः। (२६अब्) इदं राज्यं च वः सर्वं यच् चास्ति वसु किं चन। (२६च्द्) अविभक्तम् एतद् भवतां नोत्कण्ठां कर्तुम् अर्हथ। वैशंपायनः। विराटस्य वचः श्रुत्वा पार्थस्य च महात्मनः। (१५च्द्) उत्तरः प्रत्युवाचेदम् अभिपन्नो युधिष्ठिरे। (१६अब्) प्रसादनं प्राप्तकालं पाण्डवस्याभिरोचये। तेजस्वी बलवाञ् शूरो राजराजेश्वरः प्रभुः। (१६च्द्) { उत्तरां च वरारोहां पार्थस्यामित्रकर्शन। { प्रणिपत्य प्रयच्छामस् ततः शिष्टा भवामहे। (१९च्द्) वयं च सर्वे सामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। प्रसाद्य ह्य् उपतिष्ठामो राजन् किं करवामहे। (१८अ,च्) राजंस् त्वम् असि संग्रामे गृहीतस् तेन मोक्षितः। (१९अ,१८द्) एतेषां बाहुवीर्येण गावश् च विजितास् त्वया। कुरवो निर्जिता यस्मात् संग्रामे ऽमिततेजसः। एष तत् सर्वम् अकरोत् कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। (१७अ) अर्च्याः पूज्याश् च मान्याश् च प्रत्युत्थेयाश् च पाण्डवाः। (१७ब्) अर्घ्यार्हाश् चाभिवाद्याश् च प्राप्तकालं च मे मतम्। (१७च्द्) पूज्यन्तां पूजनीयाश् च महाभागाश् च पाण्डवाः। न ह्य् एते कुपिताः शेषं कुर्युर् आशीविषोपमाः। तस्माच् छीघ्रं प्रपद्यामः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। (१९ए) प्रसादयाम भद्रं ते सह पार्थैर् महात्मभिः। उत्तराम् अग्रतः कृत्वा शिरःस्नाताम् अलंकृताम्। जानाम्य् अहम् इदं सर्वम् एषां तु बलपौरुषम्। कुले च जन्म महति फल्गुनस्य च विक्रमम्। उत्तरात् पाण्डवाञ् श्रुत्वा विराटो दुःखमोहितः। उत्तरां चापि संप्रेक्ष्य प्राप्तकालम् अचिन्तयत्। ततो विराटः सामात्यः सकलत्रः सबान्धवः। उत्तराम् अग्रतः कृत्वा शिरःस्नातां कृताञ्जलिः। विराटः। भूमौ निपतितस् तूर्णं पाण्डवस्य समीपतः। प्रसीदतु महाराजो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। प्रच्छन्नरूपवेषत्वान् नाग्निर् दृष्टस् तृणैर् वृतः। शिरसाभिप्रपन्नो ऽस्मि सपुत्रपरिचारकः। (२०अब्) यद् अस्माभिर् अजानद्भिर् अधिक्षिप्तो महीपतिः। अवमत्य कृतं सर्वम् अयुक्तं प्राकृतो यथा। (२०च्द्) क्षन्तुम् अर्हति तत् सर्वं धर्मज्ञो बन्धुवत्सलः। यद् इदं मामकं राष्ट्रं पुरं राज्यं च पार्थिव। सदण्डकोशं विसृजे तव भृत्यो ऽस्मि पार्थिव। वैशंपायनः। वयं च सर्वे सामात्या भवन्तं शरणं गताः। तं धर्मराजः पतितं महीतले। सबन्धुवर्गं प्रसमीक्ष्य पार्थिवम्। उवाच वाक्यं परलोकदर्शनः। प्रनष्टमन्युर् गतशोकमत्सरः। युधिष्ठिरः। न ते भयं पार्थिव विद्यते मयि। प्रतीतरूपो ऽस्म्य् अनुचिन्त्य मानसम्। एतत् त्वया सम्यग् इहोपपादितं। द्विजैर् अमात्यैः सदृशैश् च पण्डितैः। इमां च कन्यां समलंकृतां भृशं। समीक्ष्य तुष्टो ऽस्मि नरेन्द्रसत्तम। क्षान्तम् एतन् महाबाहो यन् मां वदसि पार्थिव। न चैव किं चित् पश्यामि विकृतं ते नराधिप। वैशंपायनः। (२१अ) ततो विराटः परमाभितुष्टः। (२१ब्) समेत्य राज्ञा समयं चकार। (२१च्) राज्यं च सर्वं विससर्ज तस्मै। (२१द्) सदण्डकोशं सपुरं महात्मा। विराटः। यच् च वक्ष्यामि ते सर्वं मा शङ्केथा युधिष्ठिर। इदं सनगरं राष्ट्रं सवनं सवधूजनम्। युष्मभ्यं संप्रदास्यामि भोक्ष्याम्य् उच्छिष्टम् एव च। अहं वृद्धश् चिरं राजन् भुक्तभोगश् चिरं सुखम्। राज्यं दत्त्वा तु युष्मभ्यं प्रव्रजिष्यामि काननम्।

idaṃ ca rājyaṃ naḥ pārthā yac cānyad vasu kiṃ cana. pratigṛhṇantu tat sarvaṃ kaunteyā aviśaṅkayā. vaiśaṃpāyanaḥ. (15ab) tasya tad vacanaṃ śrutvā matsyarājaḥ pratāpavān. (22ca,23) dhanaṃjayaṃ pariṣvajya pāṃḍavān atha sarvaśaḥ. namaskṛtvā tu rājānaṃ rājan rājye 'bhiṣecitam. (24ab) nātṛpyad darśane teṣāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ. (24cd) saṃprīyamāṇo rājānaṃ yudhiṣṭhiram athābravīt. (25ab) diṣṭyā bhavantaḥ saṃprāptāḥ sarve kuśalino vanāt. (25cd) diṣṭyā ca caritaṃ kṛcchram ajñātaṃ tair durātmabhiḥ. (26ab) idaṃ rājyaṃ ca vaḥ sarvaṃ yac cāsti vasu kiṃ cana. (26cd) avibhaktam etad bhavatāṃ notkaṇṭhāṃ kartum arhatha. vaiśaṃpāyanaḥ. virāṭasya vacaḥ śrutvā pārthasya ca mahātmanaḥ. (15cd) uttaraḥ pratyuvācedam abhipanno yudhiṣṭhire. (16ab) prasādanaṃ prāptakālaṃ pāṇḍavasyābhirocaye. tejasvī balavāñ śūro rājarājeśvaraḥ prabhuḥ. (16cd) { uttarāṃ ca varārohāṃ pārthasyāmitrakarśana. { praṇipatya prayacchāmas tataḥ śiṣṭā bhavāmahe. (19cd) vayaṃ ca sarve sāmātyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram. prasādya hy upatiṣṭhāmo rājan kiṃ karavāmahe. (18a,c) rājaṃs tvam asi saṃgrāme gṛhītas tena mokṣitaḥ. (19a,18d) eteṣāṃ bāhuvīryeṇa gāvaś ca vijitās tvayā. kuravo nirjitā yasmāt saṃgrāme 'mitatejasaḥ. eṣa tat sarvam akarot kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ. (17a) arcyāḥ pūjyāś ca mānyāś ca pratyuttheyāś ca pāṇḍavāḥ. (17b) arghyārhāś cābhivādyāś ca prāptakālaṃ ca me matam. (17cd) pūjyantāṃ pūjanīyāś ca mahābhāgāś ca pāṇḍavāḥ. na hy ete kupitāḥ śeṣaṃ kuryur āśīviṣopamāḥ. tasmāc chīghraṃ prapadyāmaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram. (19e) prasādayāma bhadraṃ te saha pārthair mahātmabhiḥ. uttarām agrataḥ kṛtvā śiraḥsnātām alaṃkṛtām. jānāmy aham idaṃ sarvam eṣāṃ tu balapauruṣam. kule ca janma mahati phalgunasya ca vikramam. uttarāt pāṇḍavāñ śrutvā virāṭo duḥkhamohitaḥ. uttarāṃ cāpi saṃprekṣya prāptakālam acintayat. tato virāṭaḥ sāmātyaḥ sakalatraḥ sabāndhavaḥ. uttarām agrataḥ kṛtvā śiraḥsnātāṃ kṛtāñjaliḥ. virāṭaḥ. bhūmau nipatitas tūrṇaṃ pāṇḍavasya samīpataḥ. prasīdatu mahārājo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ. pracchannarūpaveṣatvān nāgnir dṛṣṭas tṛṇair vṛtaḥ. śirasābhiprapanno 'smi saputraparicārakaḥ. (20ab) yad asmābhir ajānadbhir adhikṣipto mahīpatiḥ. avamatya kṛtaṃ sarvam ayuktaṃ prākṛto yathā. (20cd) kṣantum arhati tat sarvaṃ dharmajño bandhuvatsalaḥ. yad idaṃ māmakaṃ rāṣṭraṃ puraṃ rājyaṃ ca pārthiva. sadaṇḍakośaṃ visṛje tava bhṛtyo 'smi pārthiva. vaiśaṃpāyanaḥ. vayaṃ ca sarve sāmātyā bhavantaṃ śaraṇaṃ gatāḥ. taṃ dharmarājaḥ patitaṃ mahītale. sabandhuvargaṃ prasamīkṣya pārthivam. uvāca vākyaṃ paralokadarśanaḥ. pranaṣṭamanyur gataśokamatsaraḥ. yudhiṣṭhiraḥ. na te bhayaṃ pārthiva vidyate mayi. pratītarūpo 'smy anucintya mānasam. etat tvayā samyag ihopapāditaṃ. dvijair amātyaiḥ sadṛśaiś ca paṇḍitaiḥ. imāṃ ca kanyāṃ samalaṃkṛtāṃ bhṛśaṃ. samīkṣya tuṣṭo 'smi narendrasattama. kṣāntam etan mahābāho yan māṃ vadasi pārthiva. na caiva kiṃ cit paśyāmi vikṛtaṃ te narādhipa. vaiśaṃpāyanaḥ. (21a) tato virāṭaḥ paramābhituṣṭaḥ. (21b) sametya rājñā samayaṃ cakāra. (21c) rājyaṃ ca sarvaṃ visasarja tasmai. (21d) sadaṇḍakośaṃ sapuraṃ mahātmā. virāṭaḥ. yac ca vakṣyāmi te sarvaṃ mā śaṅkethā yudhiṣṭhira. idaṃ sanagaraṃ rāṣṭraṃ savanaṃ savadhūjanam. yuṣmabhyaṃ saṃpradāsyāmi bhokṣyāmy ucchiṣṭam eva ca. ahaṃ vṛddhaś ciraṃ rājan bhuktabhogaś ciraṃ sukham. rājyaṃ dattvā tu yuṣmabhyaṃ pravrajiṣyāmi kānanam.

उत्तरां प्रतिगृह्णातु सव्यसाची धनंजयः। अयं ह्य् औपयिको भर्ता तस्याः पुरुषसत्तमः।

uttarāṃ pratigṛhṇātu savyasācī dhanaṃjayaḥ. ayaṃ hy aupayiko bhartā tasyāḥ puruṣasattamaḥ.

एवम् उक्तो धर्मराजः पार्थम् ऐक्षद् धनंजयम्। ईक्षितश् चार्जुनो भ्रात्रा मत्स्यं वचनम् अब्रवीत्। वयं वनान्तरात् प्राप्ता न ते राज्यं गृहामहे। किं तु दुर्योधनादीनां राज्ञां राज्यं गृहामहे।

evam ukto dharmarājaḥ pārtham aikṣad dhanaṃjayam. īkṣitaś cārjuno bhrātrā matsyaṃ vacanam abravīt. vayaṃ vanāntarāt prāptā na te rājyaṃ gṛhāmahe. kiṃ tu duryodhanādīnāṃ rājñāṃ rājyaṃ gṛhāmahe.

प्रतिगृह्णाम्य् अहं राजन् स्नुषां दुहितरं तव। युक्तश् चावां हि संबन्धो मत्स्यभारतसत्तमौ।

pratigṛhṇāmy ahaṃ rājan snuṣāṃ duhitaraṃ tava. yuktaś cāvāṃ hi saṃbandho matsyabhāratasattamau.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...