महाभारत 4.65 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←विराट पर्व→

←अध्याय 65→

[mh-4-65] • 21 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। ततस् तृतीये दिवसे भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः। स्वमन्त्रितेति विज्ञाय हर्षेणोत्फुल्ललोचनाः। विराटस्य सभां जग्मुस् ते तीर्णा व्रतम् उत्तमम्। जगृहुश् च तथा सर्वं राज्ञो धर्मसुतस्य च। समये ते तु तं दृष्ट्वा चार्जुनश् छत्रम् आददे। चामरं भीमसेनेन माद्रेयौ च वरायुधान्। वरं ताम्बूलसंपूर्णं द्रौपदी च स्वभाजनम्। ययौ तस्य सुता हृष्टा परचर्याकृते स्थिताः। स्नाताः शुक्लाम्बरधराः समये चरितव्रताः।

vaiśaṃpāyana uvāca. tatas tṛtīye divase bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ. svamantriteti vijñāya harṣeṇotphullalocanāḥ. virāṭasya sabhāṃ jagmus te tīrṇā vratam uttamam. jagṛhuś ca tathā sarvaṃ rājño dharmasutasya ca. samaye te tu taṃ dṛṣṭvā cārjunaś chatram ādade. cāmaraṃ bhīmasenena mādreyau ca varāyudhān. varaṃ tāmbūlasaṃpūrṇaṃ draupadī ca svabhājanam. yayau tasya sutā hṛṣṭā paracaryākṛte sthitāḥ. snātāḥ śuklāmbaradharāḥ samaye caritavratāḥ.

युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य सर्वाभरणभूषिताः। अभिपद्मा यथा नागा भ्राजमाना महारथाः।

yudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya sarvābharaṇabhūṣitāḥ. abhipadmā yathā nāgā bhrājamānā mahārathāḥ.

विराटस्य सभां गत्वा भूमिपालासनेष्व् अथ। निषेदुः पावकप्रख्याः सर्वे धिष्ण्येष्व् इवाग्नयः।

virāṭasya sabhāṃ gatvā bhūmipālāsaneṣv atha. niṣeduḥ pāvakaprakhyāḥ sarve dhiṣṇyeṣv ivāgnayaḥ.

तेषु तत्रोपविष्टेषु विराटः पृथिवीपतिः। तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां प्रातःकृत्यं समाप्य च। गोसुवर्णादिकं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि। आजगाम सभां कर्तुं राजकार्याणि सर्वशः। अचिन्तयत् कथम् इमे सभाम् आगम्य भूषिताः। अतिष्ठन् देवसंकाशाः कथम् अन्वाविशन्न् इह।

teṣu tatropaviṣṭeṣu virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ. tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ prātaḥkṛtyaṃ samāpya ca. gosuvarṇādikaṃ dattvā brāhmaṇebhyo yathāvidhi. ājagāma sabhāṃ kartuṃ rājakāryāṇi sarvaśaḥ. acintayat katham ime sabhām āgamya bhūṣitāḥ. atiṣṭhan devasaṃkāśāḥ katham anvāviśann iha.

श्रीमतः पाण्डवान् दृष्ट्वा ज्वलतः पावकान् इव। राजवेषान् उपादाय पार्थिवो विस्मितो ऽभवत्। किम् इदं को विधिस् त्व् एष भयार्त इव पार्थिवः। पुरुषप्रवरान् दृष्ट्वा विषादम् अगमन् नृपः। राजासनगतं दृष्ट्वा नृपतिर् विस्मितो ऽभवत्। मुहूर्तम् इव च ध्यात्वा सरोषः पृथिवीपतिः। अथ मत्स्यो ऽब्रवीत् कङ्कं देवरूपम् अवस्थितम्। मरुद्गणैर् उपासीनं त्रिदशानाम् इवेश्वरम्।

śrīmataḥ pāṇḍavān dṛṣṭvā jvalataḥ pāvakān iva. rājaveṣān upādāya pārthivo vismito 'bhavat. kim idaṃ ko vidhis tv eṣa bhayārta iva pārthivaḥ. puruṣapravarān dṛṣṭvā viṣādam agaman nṛpaḥ. rājāsanagataṃ dṛṣṭvā nṛpatir vismito 'bhavat. muhūrtam iva ca dhyātvā saroṣaḥ pṛthivīpatiḥ. atha matsyo 'bravīt kaṅkaṃ devarūpam avasthitam. marudgaṇair upāsīnaṃ tridaśānām iveśvaram.

स किलाक्षातिवापस् त्वं सभास्तारो मया कृतः। अथ राजासने कस्माद् उपविष्टो ऽस्य् अलंकृतः।

sa kilākṣātivāpas tvaṃ sabhāstāro mayā kṛtaḥ. atha rājāsane kasmād upaviṣṭo 'sy alaṃkṛtaḥ.

परिहासेप्सया वाक्यं विराटस्य निशम्य तत्। स्मयमानो ऽर्जुनो राजन्न् इदं वचनम् अब्रवीत्।

parihāsepsayā vākyaṃ virāṭasya niśamya tat. smayamāno 'rjuno rājann idaṃ vacanam abravīt.

इन्द्रस्याप्य् आसनं राजन्न् अयम् आरोढुम् अर्हति। ब्रह्मण्यः श्रुतवांस् त्यागी यज्ञशीलो दृढव्रतः। एष विग्रहवान् धर्म एष वीर्यवतां वरः। एष बुद्ध्याधिको लोके तपसां च परायणम्। एषो ऽस्त्रविच् च संग्रामे त्रैलोक्ये सचराचरे। न चैवान्यः पुमान् वेत्ति न वेत्स्यति कदा चन। न देवा नासुराः के चिन् न मनुष्या न राक्षसाः। गन्धर्वयक्षप्रवराः किंनराः समहोरगाः। दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः। पाण्डवानाम् अतिरथो यज्ञधर्मपरो वशी। महर्षिकल्पो राजर्षिस् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। बलवान् धृतिमान् सौम्यः सत्यवादी जितेन्द्रियः। धनैश् च संचयैश् चैव शक्रवैश्रवणोपमः। यथा मनुर् महातेजा लोकानां परिरक्षिता। एवम् एष महातेजाः प्रजानुग्रहकारकः।

indrasyāpy āsanaṃ rājann ayam āroḍhum arhati. brahmaṇyaḥ śrutavāṃs tyāgī yajñaśīlo dṛḍhavrataḥ. eṣa vigrahavān dharma eṣa vīryavatāṃ varaḥ. eṣa buddhyādhiko loke tapasāṃ ca parāyaṇam. eṣo 'stravic ca saṃgrāme trailokye sacarācare. na caivānyaḥ pumān vetti na vetsyati kadā cana. na devā nāsurāḥ ke cin na manuṣyā na rākṣasāḥ. gandharvayakṣapravarāḥ kiṃnarāḥ samahoragāḥ. dīrghadarśī mahātejāḥ paurajānapadapriyaḥ. pāṇḍavānām atiratho yajñadharmaparo vaśī. maharṣikalpo rājarṣis triṣu lokeṣu viśrutaḥ. balavān dhṛtimān saumyaḥ satyavādī jitendriyaḥ. dhanaiś ca saṃcayaiś caiva śakravaiśravaṇopamaḥ. yathā manur mahātejā lokānāṃ parirakṣitā. evam eṣa mahātejāḥ prajānugrahakārakaḥ.

अयं कुरूणाम् ऋषभः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अस्य प्रभावात् सर्वे ऽपि भ्रातरो ऽमी वयं नृप। महाप्रभावसंयुक्ता महाबलपराक्रमाः। अस्यैव तपसास्माकं प्रभावाः सन्त्य् अनेकशः। विनास्य मनुजैस् तुल्या वयं सर्वे भवाम भोः। यावद् एतस्य चादेशं तिष्ठामो वयम् आदृताः। पालयन्तः सुरैस् तावद् अभिपूज्यतमाश् च ह। अस्य कीर्तिः स्थिता लोके सूर्यस्येवोद्यतः प्रभा।

ayaṃ kurūṇām ṛṣabhaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ. asya prabhāvāt sarve 'pi bhrātaro 'mī vayaṃ nṛpa. mahāprabhāvasaṃyuktā mahābalaparākramāḥ. asyaiva tapasāsmākaṃ prabhāvāḥ santy anekaśaḥ. vināsya manujais tulyā vayaṃ sarve bhavāma bhoḥ. yāvad etasya cādeśaṃ tiṣṭhāmo vayam ādṛtāḥ. pālayantaḥ surais tāvad abhipūjyatamāś ca ha. asya kīrtiḥ sthitā loke sūryasyevodyataḥ prabhā.

संसरन्ति दिशः सर्वा यशसो ऽस्य गभस्तयः। उदितस्येव सूर्यस्य तेजसो ऽनु गभस्तयः।

saṃsaranti diśaḥ sarvā yaśaso 'sya gabhastayaḥ. uditasyeva sūryasya tejaso 'nu gabhastayaḥ.

एनं दश सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम्। अन्वयुः पृष्ठतो राजन् यावद् अध्यावसत् कुरून्।

enaṃ daśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām. anvayuḥ pṛṣṭhato rājan yāvad adhyāvasat kurūn.

त्रिंशद् एनं सहस्राणि रथाः काञ्चनमालिनः। सदश्वैर् उपसंपन्नाः पृष्ठतो ऽनुययुः सदा। वाजिनां च शतं राजन् सहस्राण्य् अन्वयुस् तदा।

triṃśad enaṃ sahasrāṇi rathāḥ kāñcanamālinaḥ. sadaśvair upasaṃpannāḥ pṛṣṭhato 'nuyayuḥ sadā. vājināṃ ca śataṃ rājan sahasrāṇy anvayus tadā.

एनम् अष्टशताः सूताः सुमृष्टमणिकुण्डलाः। अस्तुवन् मागधैः सार्धं पुरा शक्रम् इवर्षयः।

enam aṣṭaśatāḥ sūtāḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ. astuvan māgadhaiḥ sārdhaṃ purā śakram ivarṣayaḥ.

एनं नित्यम् उपासन्त कुरवः किंकरा यथा। सर्वे च राजन् राजानो धनेश्वरम् इवामराः।

enaṃ nityam upāsanta kuravaḥ kiṃkarā yathā. sarve ca rājan rājāno dhaneśvaram ivāmarāḥ.

एष सर्वान् महीपालान् करम् आहारयत् तदा। वैश्यान् इव महाराज विवशान् स्ववशान् अपि।

eṣa sarvān mahīpālān karam āhārayat tadā. vaiśyān iva mahārāja vivaśān svavaśān api.

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम्। उपजीवन्ति राजानम् एनं सुचरितव्रतम्।

aṣṭāśītisahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām. upajīvanti rājānam enaṃ sucaritavratam.

एष वृद्धान् अनाथांश् च व्यङ्गान् पङ्गूंश् च मानवान्। मूकमिम्मिणिरोग्यादीन् दीनेडव्यद्धिरादिकान्। पुत्रवत् पालयाम् आस प्रजा धर्मेण चाभिभो।

eṣa vṛddhān anāthāṃś ca vyaṅgān paṅgūṃś ca mānavān. mūkamimmiṇirogyādīn dīneḍavyaddhirādikān. putravat pālayām āsa prajā dharmeṇa cābhibho.

एष धर्मे दमे चैव क्रोधे चापि यतव्रतः। महाप्रसादो ब्रह्मण्यः सत्यवादी च पार्थिवः।

eṣa dharme dame caiva krodhe cāpi yatavrataḥ. mahāprasādo brahmaṇyaḥ satyavādī ca pārthivaḥ.

श्रीप्रतापेन चैतस्य तप्यते स सुयोधनः। सगणः सह कर्णेन सौबलेनापि वा विभुः।

śrīpratāpena caitasya tapyate sa suyodhanaḥ. sagaṇaḥ saha karṇena saubalenāpi vā vibhuḥ.

न शक्यन्ते ह्य् अस्य गुणाः प्रसंख्यातुं नरेश्वर। एष धर्मपरो नित्यम् आनृशंस्यश् च पाण्डवः।

na śakyante hy asya guṇāḥ prasaṃkhyātuṃ nareśvara. eṣa dharmaparo nityam ānṛśaṃsyaś ca pāṇḍavaḥ.

एवंयुक्तो महाराजः पाण्डवः पार्थिवर्षभः। कथं नार्हति राजार्हम् आसनं पृथिवीपतिः। छलेन यावद् रिपुभिः सत्यपाशेन बन्धितः। अभूत् तावन् मनुष्येषु सर्वसाधारणो ह्य् अयम्। त्रयोदशमवर्षस्य नष्टचर्याव्रतं त्व् इदम्। पारितं त्वत्समक्षं वै तन् निस्तीर्णो ऽद्य पाण्डवः। यथावद् व्रतचीर्णो ऽयं मेघमध्याद् यथा रविः। भवेत् प्रतापासह्यस् तु तद्वत् पश्यैनम् अप्य् अहो। योग्यस् त्व् अयं नरपतिर् मन्ये शक्रासनस्य च। तस्मान् मा विस्मयस् ते ऽस्तु न मृषा प्रब्रवीमि ते।

evaṃyukto mahārājaḥ pāṇḍavaḥ pārthivarṣabhaḥ. kathaṃ nārhati rājārham āsanaṃ pṛthivīpatiḥ. chalena yāvad ripubhiḥ satyapāśena bandhitaḥ. abhūt tāvan manuṣyeṣu sarvasādhāraṇo hy ayam. trayodaśamavarṣasya naṣṭacaryāvrataṃ tv idam. pāritaṃ tvatsamakṣaṃ vai tan nistīrṇo 'dya pāṇḍavaḥ. yathāvad vratacīrṇo 'yaṃ meghamadhyād yathā raviḥ. bhavet pratāpāsahyas tu tadvat paśyainam apy aho. yogyas tv ayaṃ narapatir manye śakrāsanasya ca. tasmān mā vismayas te 'stu na mṛṣā prabravīmi te.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents