महाभारत 4.64 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←विराट पर्व→

←अध्याय 64→

[mh-4-64] • 37 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। ततो राज्ञः सुतो ज्येष्ठः प्राविशत् पृथिवींजयः। सो ऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजम् अपश्यत। पश्यन् युधिष्ठिरं दृष्ट्या वक्रया चरणौ पितुः।

vaiśaṃpāyana uvāca. tato rājñaḥ suto jyeṣṭhaḥ prāviśat pṛthivīṃjayaḥ. so 'bhivādya pituḥ pādau dharmarājam apaśyata. paśyan yudhiṣṭhiraṃ dṛṣṭyā vakrayā caraṇau pituḥ.

स तं रुधिरसंसिक्तम् अनेकाग्रम् अनागसम्। हृदये ऽदह्यत तदा मृत्युग्रस्त इवोत्तरः। को वा जिगमिषन् मृत्युं केन स्पृष्टः पदोरगः। श्रोत्रियो ब्राह्मणश्रेष्ठ इन्द्रासनरतिक्षमः। वैशंपायनः। पूजनीयो ऽभिवाद्यश् च न प्रबाध्यो ऽयम् ईदृशः। स पुत्रवचनं श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः। प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं साध्वसाद्ध्वस्तमानसः। विराटः। पुत्र ते विजयं श्रुत्वा प्रहृष्टो ऽहं महाभुज। अक्षक्रीडनयानेन कालक्षेपम् अकारिषम्। ततो ऽजयत् कुरून् सर्वान् उत्तरो राष्ट्रवर्धनः। इत्य् उक्तं हि मया पुत्र नेति कङ्को बृहन्नला। अजयत् सा कुरून् सर्वान् इति माम् अब्रवीन् मुहुः। प्रशंसिते मया पुत्र विजये तव विश्रुते। बृहन्नलाया विजयं कङ्कस् तु वदते रुषा। भूमाव् आसीनम् एकान्ते सैरन्ध्र्या समुपस्थितम्।

sa taṃ rudhirasaṃsiktam anekāgram anāgasam. hṛdaye 'dahyata tadā mṛtyugrasta ivottaraḥ. ko vā jigamiṣan mṛtyuṃ kena spṛṣṭaḥ padoragaḥ. śrotriyo brāhmaṇaśreṣṭha indrāsanaratikṣamaḥ. vaiśaṃpāyanaḥ. pūjanīyo 'bhivādyaś ca na prabādhyo 'yam īdṛśaḥ. sa putravacanaṃ śrutvā virāṭo rāṣṭravardhanaḥ. pratyuvācottaraṃ vākyaṃ sādhvasāddhvastamānasaḥ. virāṭaḥ. putra te vijayaṃ śrutvā prahṛṣṭo 'haṃ mahābhuja. akṣakrīḍanayānena kālakṣepam akāriṣam. tato 'jayat kurūn sarvān uttaro rāṣṭravardhanaḥ. ity uktaṃ hi mayā putra neti kaṅko bṛhannalā. ajayat sā kurūn sarvān iti mām abravīn muhuḥ. praśaṃsite mayā putra vijaye tava viśrute. bṛhannalāyā vijayaṃ kaṅkas tu vadate ruṣā. bhūmāv āsīnam ekānte sairandhryā samupasthitam.

ततः पप्रच्छ पितरं त्वरमाण इवोत्तरः। केनायं ताडितो राजन् केन पापम् इदं कृतम्।

tataḥ papraccha pitaraṃ tvaramāṇa ivottaraḥ. kenāyaṃ tāḍito rājan kena pāpam idaṃ kṛtam.

विराट उवाच। मयायं ताडितो जिह्मो न चाप्य् एतावद् अर्हति। प्रशस्यमाने यः शूरे त्वयि षण्ढं प्रशंसति। ताडितो ऽयं मया पुत्र दुरात्मा शत्रुपक्षकृत्। बृहन्नलाप्रशंसाभिर् अभ्यसूयाम्य् अहं तदा। वैशंपायनः। श्रुत्वा पितुर् भृशं क्रुद्धः पितरं वाक्यम् अब्रवीत्।

virāṭa uvāca. mayāyaṃ tāḍito jihmo na cāpy etāvad arhati. praśasyamāne yaḥ śūre tvayi ṣaṇḍhaṃ praśaṃsati. tāḍito 'yaṃ mayā putra durātmā śatrupakṣakṛt. bṛhannalāpraśaṃsābhir abhyasūyāmy ahaṃ tadā. vaiśaṃpāyanaḥ. śrutvā pitur bhṛśaṃ kruddhaḥ pitaraṃ vākyam abravīt.

उत्तर उवाच। अकार्यं ते कृतं राजन् क्षिप्रम् एव प्रसाद्यताम्। मा त्वा ब्रह्मविषं घोरं समूलम् अपि निर्दहेत्। यावन् न क्षयम् आयाति कुलं सर्वम् अशेषतः। स्फीतं वृद्धं च मात्स्यानाम् अयं तावत् प्रधक्ष्यति। प्रणम्य पादयोर् अस्य दण्डवत् क्षितिमण्डले। प्रगृह्य पादौ पाणिभ्याम् अयं तावत् प्रसाद्यताम्।

uttara uvāca. akāryaṃ te kṛtaṃ rājan kṣipram eva prasādyatām. mā tvā brahmaviṣaṃ ghoraṃ samūlam api nirdahet. yāvan na kṣayam āyāti kulaṃ sarvam aśeṣataḥ. sphītaṃ vṛddhaṃ ca mātsyānām ayaṃ tāvat pradhakṣyati. praṇamya pādayor asya daṇḍavat kṣitimaṇḍale. pragṛhya pādau pāṇibhyām ayaṃ tāvat prasādyatām.

वैशंपायन उवाच। स पुत्रस्य वचः श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः। क्षमयाम् आस कौन्तेयं भस्मच्छन्नम् इवानलम्।

vaiśaṃpāyana uvāca. sa putrasya vacaḥ śrutvā virāṭo rāṣṭravardhanaḥ. kṣamayām āsa kaunteyaṃ bhasmacchannam ivānalam.

क्षमयन्तं तु राजानं पाण्डवः प्रत्यभाषत। चिरं क्षान्तम् इदं राजन् न मन्युर् विद्यते मम।

kṣamayantaṃ tu rājānaṃ pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata. ciraṃ kṣāntam idaṃ rājan na manyur vidyate mama.

यदि ह्य् एतत् पतेद् भूमौ रुधिरं मम नस्ततः। सराष्ट्रस् त्वं महाराज विनश्येथा न संशयः।

yadi hy etat pated bhūmau rudhiraṃ mama nastataḥ. sarāṣṭras tvaṃ mahārāja vinaśyethā na saṃśayaḥ.

न दूषयामि ते राजन् यच् च हन्याद् अदूषकम्। बलवन्तं महाराज क्षिप्रं दारुणम् आप्नुयात्। इत्य् उक्त्वा मार्जयाम् आस शोणितं स नराधिपः।

na dūṣayāmi te rājan yac ca hanyād adūṣakam. balavantaṃ mahārāja kṣipraṃ dāruṇam āpnuyāt. ity uktvā mārjayām āsa śoṇitaṃ sa narādhipaḥ.

शोणिते तु व्यतिक्रान्ते प्रविवेश बृहन्नडा। पुत्रो राजानम् अब्रवीत्। न युक्तम् इव तस्यात्र द्वारि स्थातुं महात्मनः। अनुत्तमभुजस्यास्य श्लाघ्यस्याद्भुतकर्मणः। * * * * * * * *। अभिवाद्य विराटं च कङ्कं चाप्य् उपतिष्ठत।

śoṇite tu vyatikrānte praviveśa bṛhannaḍā. putro rājānam abravīt. na yuktam iva tasyātra dvāri sthātuṃ mahātmanaḥ. anuttamabhujasyāsya ślāghyasyādbhutakarmaṇaḥ. * * * * * * * *. abhivādya virāṭaṃ ca kaṅkaṃ cāpy upatiṣṭhata.

क्षमयित्वा तु कौरव्यं रणाद् उत्तरम् आगतम्। परिष्वज्य दृढं राजा प्रवेश्य भवनोत्तमम्। प्रशशंस ततो मत्स्यः शृण्वतः सव्यसाचिनः।

kṣamayitvā tu kauravyaṃ raṇād uttaram āgatam. pariṣvajya dṛḍhaṃ rājā praveśya bhavanottamam. praśaśaṃsa tato matsyaḥ śṛṇvataḥ savyasācinaḥ.

त्वया दायादवान् अस्मि कैकेयीनन्दिवर्धन। त्वया मे सदृशः पुत्रो न भूतो न भविष्यति।

tvayā dāyādavān asmi kaikeyīnandivardhana. tvayā me sadṛśaḥ putro na bhūto na bhaviṣyati.

पदं पदसहस्रेण यश् चरन् नापराध्नुयात्। शूरश् च लघुहस्तश् च कर्णो लघुपराक्रमः। तेन कर्णेन ते तात कथम् आसीत् समागमः।

padaṃ padasahasreṇa yaś caran nāparādhnuyāt. śūraś ca laghuhastaś ca karṇo laghuparākramaḥ. tena karṇena te tāta katham āsīt samāgamaḥ.

मनुष्यलोके सकले यस्य तुल्यो न विद्यते। यः समुद्र इवाक्षोभ्यः कालाग्निर् इव दुःसहः। तेन भीष्मेण ते तात कथम् आसीत् समागमः। यस्य तद् विश्रुतं लोके महद् व्रतम् अनुत्तमम्। पितुः कृते कृतं घोरं ब्रह्मचर्यं सुदुष्करम्। येन युद्धं कृतं पूर्वं जामदग्न्येन वै सह। भीष्मेण पुरुषव्याघ्र न च युद्धे पराजितः। पराक्रमी वै दुर्धर्षो विद्वाञ् शूरो जितेन्द्रियः। क्षिप्रकारी दृढं वेधी विश्रुतः सर्वकर्मसु। तेन ते सह भीष्मेण कुरुवृद्धेन संयुगे। युद्धम् आसीत् कथं तात सर्वम् एतद् ब्रवीहि मे। रामं यो जितवान् संख्ये भार्गवं सुमहाबलम्। क्षत्रियान्तकरं वीरं तेजोराशिं दुरासदम्। अक्षशिष्यं महाबाहुम् अजेयं दैवतैर् अपि। कालाग्निरुद्रसंकाशं कथम् आसीत् समागमः।

manuṣyaloke sakale yasya tulyo na vidyate. yaḥ samudra ivākṣobhyaḥ kālāgnir iva duḥsahaḥ. tena bhīṣmeṇa te tāta katham āsīt samāgamaḥ. yasya tad viśrutaṃ loke mahad vratam anuttamam. pituḥ kṛte kṛtaṃ ghoraṃ brahmacaryaṃ suduṣkaram. yena yuddhaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ jāmadagnyena vai saha. bhīṣmeṇa puruṣavyāghra na ca yuddhe parājitaḥ. parākramī vai durdharṣo vidvāñ śūro jitendriyaḥ. kṣiprakārī dṛḍhaṃ vedhī viśrutaḥ sarvakarmasu. tena te saha bhīṣmeṇa kuruvṛddhena saṃyuge. yuddham āsīt kathaṃ tāta sarvam etad bravīhi me. rāmaṃ yo jitavān saṃkhye bhārgavaṃ sumahābalam. kṣatriyāntakaraṃ vīraṃ tejorāśiṃ durāsadam. akṣaśiṣyaṃ mahābāhum ajeyaṃ daivatair api. kālāgnirudrasaṃkāśaṃ katham āsīt samāgamaḥ.

आचार्यो वृष्णिवीराणां पाण्डवानां च यो द्विजः। सर्वक्षत्रस्य चाचार्यः सर्वशस्त्रभृतां वरः। तेन द्रोणेन ते तात कथम् आसीत् समागमः।

ācāryo vṛṣṇivīrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yo dvijaḥ. sarvakṣatrasya cācāryaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ. tena droṇena te tāta katham āsīt samāgamaḥ.

आचार्यपुत्रो यः शूरः सर्वशस्त्रभृताम् अपि। अश्वत्थामेति विख्यातः कथं तेन समागमः। सर्वे चैव महावीर्या धार्तराष्ट्रा महाबलाः। तैश् च वीरैश् च ते तात कथम् आसीत् समागमः।

ācāryaputro yaḥ śūraḥ sarvaśastrabhṛtām api. aśvatthāmeti vikhyātaḥ kathaṃ tena samāgamaḥ. sarve caiva mahāvīryā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ. taiś ca vīraiś ca te tāta katham āsīt samāgamaḥ.

रणे यं प्रेक्ष्य सीदन्ति हृतस्वा वणिजो यथा। कृपेण तेन ते तात कथम् आसीत् समागमः।

raṇe yaṃ prekṣya sīdanti hṛtasvā vaṇijo yathā. kṛpeṇa tena te tāta katham āsīt samāgamaḥ.

पर्वतं यो ऽभिविध्येत राजपुत्रो महेषुभिः। दुर्योधनेन ते तात कथम् आसीत् समागमः। अवगाढा द्विषन्तो मे सुखो वातो ऽभिवाति माम्। यस् त्वं धनम् अथाजैषीः कुरुभिर् ग्रस्तम् आहवे। तेषां भयाभिभूतानां सर्वेषां बाहुशालिनाम्। नूनं प्रकाल्य तान् सर्वांस् त्वया युद्धे नरर्षभान्। आच्छिन्नं गोधनं सर्वं शार्दूलानाम् इवामिषम्। परिगृह्य विनिर्मुक्ता लब्धवान् बलवान् पुनः। उत्तर क्षत्रियश्रेष्ठ केनोपायेन शात्रवान्। विनिर्जयसि संग्रामे। सर्वे चैव महावीर्या धार्तराष्ट्रा महाबलाः। तैश् च वीरैश् च ते तात कथम् आसीत् समागमः।

parvataṃ yo 'bhividhyeta rājaputro maheṣubhiḥ. duryodhanena te tāta katham āsīt samāgamaḥ. avagāḍhā dviṣanto me sukho vāto 'bhivāti mām. yas tvaṃ dhanam athājaiṣīḥ kurubhir grastam āhave. teṣāṃ bhayābhibhūtānāṃ sarveṣāṃ bāhuśālinām. nūnaṃ prakālya tān sarvāṃs tvayā yuddhe nararṣabhān. ācchinnaṃ godhanaṃ sarvaṃ śārdūlānām ivāmiṣam. parigṛhya vinirmuktā labdhavān balavān punaḥ. uttara kṣatriyaśreṣṭha kenopāyena śātravān. vinirjayasi saṃgrāme. sarve caiva mahāvīryā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ. taiś ca vīraiś ca te tāta katham āsīt samāgamaḥ.

उत्तर उवाच। न मया निर्जिता गावो न मया निर्जिताः परे। कृतं तु कर्म तत् सर्वं देवपुत्रेण केन चित्।

uttara uvāca. na mayā nirjitā gāvo na mayā nirjitāḥ pare. kṛtaṃ tu karma tat sarvaṃ devaputreṇa kena cit.

स हि भीतं द्रवन्तं मां देवपुत्रो न्यवारयत्। भीष्मद्रोणमुखान् कुरून्। दृष्ट्वा विषण्णं संग्रामे। स चातिष्ठद् रथोपस्थे वज्रहस्तनिभो युवा।

sa hi bhītaṃ dravantaṃ māṃ devaputro nyavārayat. bhīṣmadroṇamukhān kurūn. dṛṣṭvā viṣaṇṇaṃ saṃgrāme. sa cātiṣṭhad rathopasthe vajrahastanibho yuvā.

तेन ता निर्जिता गावस् तेन ते कुरवो जिताः। तस्य तत् कर्म वीरस्य न मया तात तत् कृतम्।

tena tā nirjitā gāvas tena te kuravo jitāḥ. tasya tat karma vīrasya na mayā tāta tat kṛtam.

स हि शारद्वतं द्रोणं द्रोणपुत्रं च वीर्यवान्। सूतपुत्रं च भीष्मं च चकार विमुखाञ् शरैः।

sa hi śāradvataṃ droṇaṃ droṇaputraṃ ca vīryavān. sūtaputraṃ ca bhīṣmaṃ ca cakāra vimukhāñ śaraiḥ.

दुर्योधनं च समरे सनागम् इव यूथपम्। प्रभग्नम् अब्रवीद् भीतं राजपुत्रं महाबलम्।

duryodhanaṃ ca samare sanāgam iva yūthapam. prabhagnam abravīd bhītaṃ rājaputraṃ mahābalam.

न हास्तिनपुरे त्राणं तव पश्यामि किं चन। न हास्तिनपुरे भोगा भोक्तुं शक्याः पलायता। व्यायामेन परीप्सस्व जीवितं कौरवात्मज।

na hāstinapure trāṇaṃ tava paśyāmi kiṃ cana. na hāstinapure bhogā bhoktuṃ śakyāḥ palāyatā. vyāyāmena parīpsasva jīvitaṃ kauravātmaja.

न मोक्ष्यसे पलायंस् त्वं राजन् युद्धे मनः कुरु। पृथिवीं भोक्ष्यसे जित्वा हतो वा स्वर्गम् आप्स्यसि।

na mokṣyase palāyaṃs tvaṃ rājan yuddhe manaḥ kuru. pṛthivīṃ bhokṣyase jitvā hato vā svargam āpsyasi.

स निवृत्तो नरव्याघ्रो मुञ्चन् वज्रनिभाञ् शरान्। सचिवैः संवृतो राजा रथे नाग इव श्वसन्।

sa nivṛtto naravyāghro muñcan vajranibhāñ śarān. sacivaiḥ saṃvṛto rājā rathe nāga iva śvasan.

तत्र मे रोमहर्षो ऽभूद् ऊरुस्तम्भश् च मारिष। यद् अभ्रघनसंकाशम् अनीकं व्यधमच् छरैः।

tatra me romaharṣo 'bhūd ūrustambhaś ca māriṣa. yad abhraghanasaṃkāśam anīkaṃ vyadhamac charaiḥ.

तत् प्रणुद्य रथानीकं सिंहसंहननो युवा। कुरूंस् तान् प्रहसन् राजन् वासांस्य् अपहरद् बली।

tat praṇudya rathānīkaṃ siṃhasaṃhanano yuvā. kurūṃs tān prahasan rājan vāsāṃsy apaharad balī.

एकेन तेन वीरेण षड्रथाः परिवारिताः। शार्दूलेनेव मत्तेन मृगास् तृणचरा वने। हयानां च गजानां च शूराणां च धनुष्मताम्। निहतानि सहस्राणि भग्ना च कुरुवाहिनी। सूतपुत्रं शरैर् विद्ध्वा हयान् हत्वा महारथः। देवपुत्रसमः संख्ये रक्तं वस्त्रं समाददे। चतुर्भिः पुनर् आनर्च्छद् भीष्मं शांतवनं रणे। तं विद्ध्वाथ हयांश् चास्य शुक्लं वस्त्रं समाददे। दुर्योधनं च बलवान् बाणैर् विव्याध सप्तभिः। तं स विद्ध्वा हयांश् चास्य पीतं वस्त्रं समाददे। द्रोणं कृपं च बलवान् सोमदत्तं जयद्रथम्। भूरिश्रवसम् इन्द्राभं शकुनिं च महारथम्। त्रिभिस् त्रिभिः स विद्ध्वा तु दुःशासनमुखान् अपि। विविधानि च वस्त्राणि महार्हाण्य् आजहार सः। द्वाभ्यां शराभ्यां विद्ध्वा तु तथाचार्यसुतं रणे। चापं छित्वा विकर्णस्य नीले चादत्त वाससी।

ekena tena vīreṇa ṣaḍrathāḥ parivāritāḥ. śārdūleneva mattena mṛgās tṛṇacarā vane. hayānāṃ ca gajānāṃ ca śūrāṇāṃ ca dhanuṣmatām. nihatāni sahasrāṇi bhagnā ca kuruvāhinī. sūtaputraṃ śarair viddhvā hayān hatvā mahārathaḥ. devaputrasamaḥ saṃkhye raktaṃ vastraṃ samādade. caturbhiḥ punar ānarcchad bhīṣmaṃ śāṃtavanaṃ raṇe. taṃ viddhvātha hayāṃś cāsya śuklaṃ vastraṃ samādade. duryodhanaṃ ca balavān bāṇair vivyādha saptabhiḥ. taṃ sa viddhvā hayāṃś cāsya pītaṃ vastraṃ samādade. droṇaṃ kṛpaṃ ca balavān somadattaṃ jayadratham. bhūriśravasam indrābhaṃ śakuniṃ ca mahāratham. tribhis tribhiḥ sa viddhvā tu duḥśāsanamukhān api. vividhāni ca vastrāṇi mahārhāṇy ājahāra saḥ. dvābhyāṃ śarābhyāṃ viddhvā tu tathācāryasutaṃ raṇe. cāpaṃ chitvā vikarṇasya nīle cādatta vāsasī.

विराट उवाच। क्व स वीरो महाबाहुर् देवपुत्रो महायशाः। यो मे धनम् अवाजैषीत् कुरुभिर् ग्रस्तम् आहवे।

virāṭa uvāca. kva sa vīro mahābāhur devaputro mahāyaśāḥ. yo me dhanam avājaiṣīt kurubhir grastam āhave.

इच्छामि तम् अहं द्रष्टुम् अर्चितुं च महाबलम्। येन मे त्वं च गावश् च रक्षिता देवसूनुना। तस्मै दास्यामि तां पुत्रीं ग्रामांश् चैव तु हाटकान्। स्फुरितं कटिसूत्रं च स्त्रीसहस्रशतानि च।

icchāmi tam ahaṃ draṣṭum arcituṃ ca mahābalam. yena me tvaṃ ca gāvaś ca rakṣitā devasūnunā. tasmai dāsyāmi tāṃ putrīṃ grāmāṃś caiva tu hāṭakān. sphuritaṃ kaṭisūtraṃ ca strīsahasraśatāni ca.

उत्तर उवाच। अन्तर्धानं गतस् तात देवपुत्रः प्रतापवान्। स तु श्वो वा परश्वो वा मन्ये प्रादुर्भविष्यति।

uttara uvāca. antardhānaṃ gatas tāta devaputraḥ pratāpavān. sa tu śvo vā paraśvo vā manye prādurbhaviṣyati.

वैशंपायन उवाच। एवम् आख्यायमानं तु छन्नं सत्रेण पाण्डवम्। वसन्तं तत्र नाज्ञासीद् विराटः पार्थम् अर्जुनम्।

vaiśaṃpāyana uvāca. evam ākhyāyamānaṃ tu channaṃ satreṇa pāṇḍavam. vasantaṃ tatra nājñāsīd virāṭaḥ pārtham arjunam.

ततः पार्थो ऽभ्यनुज्ञातो विराटेन महात्मना। सह पुत्रेण मात्स्यस्य मन्त्रयित्वा धनंजयः। इत्य् एवं ब्रूहि राजानं विराटस्य युधिष्ठिरम्। इत्य् उक्त्वा सहसा पार्थः प्रविश्यान्तःपुरं शुभम्। आमन्त्रयित्वा कौन्तेयम् उत्तरो वाक्यम् अब्रवीत्। इति राज्ञः प्रवक्ष्यामि धर्मराजं युधिष्ठिरम्। प्रददौ तानि वासांसि विराटदुहितुः स्वयम्।

tataḥ pārtho 'bhyanujñāto virāṭena mahātmanā. saha putreṇa mātsyasya mantrayitvā dhanaṃjayaḥ. ity evaṃ brūhi rājānaṃ virāṭasya yudhiṣṭhiram. ity uktvā sahasā pārthaḥ praviśyāntaḥpuraṃ śubham. āmantrayitvā kaunteyam uttaro vākyam abravīt. iti rājñaḥ pravakṣyāmi dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram. pradadau tāni vāsāṃsi virāṭaduhituḥ svayam.

उत्तरा तु महार्हाणि विविधानि तनूनि च। प्रतिगृह्याभवत् प्रीता तानि वासांसि भामिनी। वैशंपायनः। प्रदाय वस्त्राणि किरीटमाली। विराटगेहे मुदितः सखिभ्यः। कृत्वा महत् कर्म तद् आजिमध्ये। दिदृक्षया सो ऽभिजगाम पार्थम्। तं प्रेक्षमाणस् त्व् अथ धर्मराजं। पप्रच्छ पार्थो ऽथ स भीमसेनम्। किं धर्मराजो हि यथापुरं मां। मुखं प्रतिच्छाद्य न चाह किं चित्। तम् एवम् उक्त्वा परिशङ्कमानं। दृष्ट्वार्जुनं भीमसेनं च राजा। तत्राब्रवीत् ताव् अभिवीक्ष्य वीरौ। युधिष्ठिरस् तत् परिमृज्य रक्तम्। दुरात्मना त्वय्य् अभिपूज्यमाने। विराटराज्ञाभिहतो ऽस्मि पार्थ। तस्मात् प्रहाराद् रुधिरस्य बिन्दून्। पश्यन् न चेमे पृथिवीं स्पृशेयुः। इति प्रतिच्छाद्य मुखं ततो ऽहं। मन्युं नियच्छन्न् उपविष्ट आसम्। क्रुद्धे तु वीरे त्वयि चाप्रतीते। राजा विराटो न लभेत शर्म। अजानता तेन तवैव वीर्यं। छन्नस्य सत्रेण बलं च पार्थ। इदं विराटेन मयि प्रयुक्तं। त्वां वीक्षमाणो न गतो ऽस्मि हर्षम्। तेनाप्रमेयेन महाबलेन। तस्मिंस् तथोक्ते शमम् आश्रितेन। तं भीमसेनो बलवान् अमर्षी। धनंजयं क्रुद्ध उवाच वाक्यम्। न पार्थ नित्यं क्षमकालम् आह। बृहस्पतिर् ज्ञानवतां वरिष्ठः। क्षमी हि सर्वैः परिभूयते हि। यथा भुजंगो विषवीर्यहीनः। विराटम् अद्यैव निहत्य शीघ्रं। सपुत्रपौत्रं सकुलं ससैन्यम्। योक्ष्यामहे धर्मसुतं तु राज्ये। अद्यैव शीघ्रं त्व् अरिर् एष मात्स्यः। अनेन पाञ्चालसुताथ कृष्णा। उपेक्षिता कीचकेनानुयाता। तस्माद् अयं नार्हति राजशब्दं। राजा भव त्वं तव पार्थ वीर्यात्। राजा कुरूणां च युधिष्ठिरो ऽयं। मात्स्येषु राजा भवतु प्रतीतः। तस्याद्य देहं शतधा भिनद्मि। अर्जुनः। कुम्भं घनेनेव यथाम्बुपूर्णम्। भवतः क्षमया राजन् सर्वे दोषाश् च नो ऽभवन्। तस्माद् एनं च हत्वा वै सबलं सहबान्धवम्। वैशंपायनः। पश्चाच् चैव कुरून् सर्वान् हनिष्यामो न संशयः। भीमसेनश् च ये चान्ये तथैवेति तम् अब्रुवन्। तम् अब्रवीद् धर्मसुतो महात्मा। क्षमी वदान्यः कुपितं च भीमम्। न प्रत्युपस्थास्यति चेत् सदारः। प्रसादने सम्यग् अथास्तु वध्यः। न हन्तव्यो दुरात्मायं कुरवश् चापि ते ऽर्जुन। श्वः प्रभाते प्रवेक्ष्यामः सभां सिंहासनेष्व् इह। राजवेषेण संयुक्तान् यदि तत्र न मंस्यते। पश्चाद् वध्यामहे सर्वान् विराटेन सबान्धवान्।

uttarā tu mahārhāṇi vividhāni tanūni ca. pratigṛhyābhavat prītā tāni vāsāṃsi bhāminī. vaiśaṃpāyanaḥ. pradāya vastrāṇi kirīṭamālī. virāṭagehe muditaḥ sakhibhyaḥ. kṛtvā mahat karma tad ājimadhye. didṛkṣayā so 'bhijagāma pārtham. taṃ prekṣamāṇas tv atha dharmarājaṃ. papraccha pārtho 'tha sa bhīmasenam. kiṃ dharmarājo hi yathāpuraṃ māṃ. mukhaṃ praticchādya na cāha kiṃ cit. tam evam uktvā pariśaṅkamānaṃ. dṛṣṭvārjunaṃ bhīmasenaṃ ca rājā. tatrābravīt tāv abhivīkṣya vīrau. yudhiṣṭhiras tat parimṛjya raktam. durātmanā tvayy abhipūjyamāne. virāṭarājñābhihato 'smi pārtha. tasmāt prahārād rudhirasya bindūn. paśyan na ceme pṛthivīṃ spṛśeyuḥ. iti praticchādya mukhaṃ tato 'haṃ. manyuṃ niyacchann upaviṣṭa āsam. kruddhe tu vīre tvayi cāpratīte. rājā virāṭo na labheta śarma. ajānatā tena tavaiva vīryaṃ. channasya satreṇa balaṃ ca pārtha. idaṃ virāṭena mayi prayuktaṃ. tvāṃ vīkṣamāṇo na gato 'smi harṣam. tenāprameyena mahābalena. tasmiṃs tathokte śamam āśritena. taṃ bhīmaseno balavān amarṣī. dhanaṃjayaṃ kruddha uvāca vākyam. na pārtha nityaṃ kṣamakālam āha. bṛhaspatir jñānavatāṃ variṣṭhaḥ. kṣamī hi sarvaiḥ paribhūyate hi. yathā bhujaṃgo viṣavīryahīnaḥ. virāṭam adyaiva nihatya śīghraṃ. saputrapautraṃ sakulaṃ sasainyam. yokṣyāmahe dharmasutaṃ tu rājye. adyaiva śīghraṃ tv arir eṣa mātsyaḥ. anena pāñcālasutātha kṛṣṇā. upekṣitā kīcakenānuyātā. tasmād ayaṃ nārhati rājaśabdaṃ. rājā bhava tvaṃ tava pārtha vīryāt. rājā kurūṇāṃ ca yudhiṣṭhiro 'yaṃ. mātsyeṣu rājā bhavatu pratītaḥ. tasyādya dehaṃ śatadhā bhinadmi. arjunaḥ. kumbhaṃ ghaneneva yathāmbupūrṇam. bhavataḥ kṣamayā rājan sarve doṣāś ca no 'bhavan. tasmād enaṃ ca hatvā vai sabalaṃ sahabāndhavam. vaiśaṃpāyanaḥ. paścāc caiva kurūn sarvān haniṣyāmo na saṃśayaḥ. bhīmasenaś ca ye cānye tathaiveti tam abruvan. tam abravīd dharmasuto mahātmā. kṣamī vadānyaḥ kupitaṃ ca bhīmam. na pratyupasthāsyati cet sadāraḥ. prasādane samyag athāstu vadhyaḥ. na hantavyo durātmāyaṃ kuravaś cāpi te 'rjuna. śvaḥ prabhāte pravekṣyāmaḥ sabhāṃ siṃhāsaneṣv iha. rājaveṣeṇa saṃyuktān yadi tatra na maṃsyate. paścād vadhyāmahe sarvān virāṭena sabāndhavān.

मन्त्रयित्वा तु कौन्तेय उत्तरेण रहस् तदा। इतिकर्तव्यतां सर्वां राजन्य् अथ युधिष्ठिरे।

mantrayitvā tu kaunteya uttareṇa rahas tadā. itikartavyatāṃ sarvāṃ rājany atha yudhiṣṭhire.

ततस् तथा तद् व्यदधाद् यथावत् पुरुषर्षभ। सह पुत्रेण मत्स्यस्य प्रहृष्टो भरतर्षभः। इतिकर्तव्यतां सर्वे मन्त्रयित्वा तु पाण्डवाः। न्यवसंश् चैव तां रात्रिं पाण्डवा धर्मवत्सलाः। पुत्रेण सह मात्स्यस् तु संप्रहृष्टो नराधिपः। तां रात्रिम् अवसद् धीमान् समाश्वस्तेन चेतसा।

tatas tathā tad vyadadhād yathāvat puruṣarṣabha. saha putreṇa matsyasya prahṛṣṭo bharatarṣabhaḥ. itikartavyatāṃ sarve mantrayitvā tu pāṇḍavāḥ. nyavasaṃś caiva tāṃ rātriṃ pāṇḍavā dharmavatsalāḥ. putreṇa saha mātsyas tu saṃprahṛṣṭo narādhipaḥ. tāṃ rātrim avasad dhīmān samāśvastena cetasā.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents