महाभारत 4.63 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

महाभारत

←विराट पर्व→

←अध्याय 63→

[mh-4-63] • 54 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। अवजित्य धनं चापि विराटो वाहिनीपतिः। प्राविशन् नगरं हृष्टश् चतुर्भिः सह पाण्डवैः।

vaiśaṃpāyana uvāca. avajitya dhanaṃ cāpi virāṭo vāhinīpatiḥ. prāviśan nagaraṃ hṛṣṭaś caturbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ.

जित्वा त्रिगर्तान् संग्रामे गाश् चैवादाय केवलाः। अशोभत महाराजः सह पार्थैः श्रिया वृतः।

jitvā trigartān saṃgrāme gāś caivādāya kevalāḥ. aśobhata mahārājaḥ saha pārthaiḥ śriyā vṛtaḥ.

तम् आसनगतं वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम्। उपासां चक्रिरे सर्वे पाण्डवाः सह सैनिकैः। उपतस्थुः प्रकृतयः समस्ता ब्राह्मणैः सह।

tam āsanagataṃ vīraṃ suhṛdāṃ prītivardhanam. upāsāṃ cakrire sarve pāṇḍavāḥ saha sainikaiḥ. upatasthuḥ prakṛtayaḥ samastā brāhmaṇaiḥ saha.

सभाजितः ससैन्यस् तु प्रतिनन्द्याथ मत्स्यराट्। विसर्जयाम् आस तदा द्विजांश् च प्रकृतीस् तथा।

sabhājitaḥ sasainyas tu pratinandyātha matsyarāṭ. visarjayām āsa tadā dvijāṃś ca prakṛtīs tathā.

ततः स राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः। प्रविश्यान्तःपुरं रम्यं स्त्रीशतैर् उपशोभितम्। उत्तरं परिपप्रच्छ क्व यात इति चाब्रवीत्।

tataḥ sa rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ. praviśyāntaḥpuraṃ ramyaṃ strīśatair upaśobhitam. uttaraṃ paripapraccha kva yāta iti cābravīt.

आचख्युस् तस्य संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश् च वेश्मनि। अन्तःपुरचराश् चैव कुरुभिर् गोधनं हृतम्।

ācakhyus tasya saṃhṛṣṭāḥ striyaḥ kanyāś ca veśmani. antaḥpuracarāś caiva kurubhir godhanaṃ hṛtam.

विजेतुम् अभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात्। बृहन्नडासहायश् च निर्यातः पृथिवींजयः।

vijetum abhisaṃrabdha eka evātisāhasāt. bṛhannaḍāsahāyaś ca niryātaḥ pṛthivīṃjayaḥ.

उपयातान् अतिरथान् द्रोणं शांतनवं कृपम्। कर्णं दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च षड्रथान्।

upayātān atirathān droṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpam. karṇaṃ duryodhanaṃ caiva droṇaputraṃ ca ṣaḍrathān.

राजा विराटो ऽथ भृशं प्रतप्तः; श्रुत्वा सुतं ह्य् एकरथेन यातम्। बृहन्नडासारथिम् आजिवर्धनं; प्रोवाच सर्वान् अथ मन्त्रिमुख्यान्। राजा। गवां शतसहस्राणि अभिभूय ममात्मजम्। कुरवः कालयन्ति स्म सर्वे युद्धविशारदाः।

rājā virāṭo 'tha bhṛśaṃ prataptaḥ; śrutvā sutaṃ hy ekarathena yātam. bṛhannaḍāsārathim ājivardhanaṃ; provāca sarvān atha mantrimukhyān. rājā. gavāṃ śatasahasrāṇi abhibhūya mamātmajam. kuravaḥ kālayanti sma sarve yuddhaviśāradāḥ.

सर्वथा कुरवस् ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः। त्रिगर्तान् निर्जिताञ् श्रुत्वा न स्थास्यन्ति कदा चन।

sarvathā kuravas te hi ye cānye vasudhādhipāḥ. trigartān nirjitāñ śrutvā na sthāsyanti kadā cana.

तस्माद् गच्छन्तु मे योधा बलेन महता वृताः। उत्तरस्य परीप्सार्थं ये त्रिगर्तैर् अविक्षताः।

tasmād gacchantu me yodhā balena mahatā vṛtāḥ. uttarasya parīpsārthaṃ ye trigartair avikṣatāḥ.

हयांश् च नागांश् च रथांश् च शीघ्रं; पदातिसंघांश् च ततः प्रवीरान्। प्रस्थापयाम् आस सुतस्य हेतोर्; विचित्रशस्त्राभरणोपपन्नान्।

hayāṃś ca nāgāṃś ca rathāṃś ca śīghraṃ; padātisaṃghāṃś ca tataḥ pravīrān. prasthāpayām āsa sutasya hetor; vicitraśastrābharaṇopapannān.

एवं स राजा मत्स्यानां विराटो ऽक्षौहिणीपतिः। व्यादिदेशाथ तां क्षिप्रं वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्।

evaṃ sa rājā matsyānāṃ virāṭo 'kṣauhiṇīpatiḥ. vyādideśātha tāṃ kṣipraṃ vāhinīṃ caturaṅgiṇīm.

कुमारम् आशु जानीत यदि जीवति वा न वा। यस्य यन्ता गतः षण्ढो मन्ये ऽहं न स जीवति। मत्सैन्यं त्वरितं गत्वा कुरून् प्राप्य च चोत्तरम्। दृष्ट्वा यदि जिता गावो विजयेनाभ्यनन्दत।

kumāram āśu jānīta yadi jīvati vā na vā. yasya yantā gataḥ ṣaṇḍho manye 'haṃ na sa jīvati. matsainyaṃ tvaritaṃ gatvā kurūn prāpya ca cottaram. dṛṣṭvā yadi jitā gāvo vijayenābhyanandata.

तम् अब्रवीद् धर्मराजः प्रहस्य; विराटम् आर्तं कुरुभिः प्रतप्तम्। बृहन्नडा सारथिश् चेन् नरेन्द्र; परे न नेष्यन्ति तवाद्य गास् ताः।

tam abravīd dharmarājaḥ prahasya; virāṭam ārtaṃ kurubhiḥ prataptam. bṛhannaḍā sārathiś cen narendra; pare na neṣyanti tavādya gās tāḥ.

सर्वान् महीपान् सहितान् कुरूंश् च; तथैव देवासुरयक्षनागान्। अलं विजेतुं समरे सुतस् ते; स्वनुष्ठितः सारथिना हि तेन।

sarvān mahīpān sahitān kurūṃś ca; tathaiva devāsurayakṣanāgān. alaṃ vijetuṃ samare sutas te; svanuṣṭhitaḥ sārathinā hi tena.

अथोत्तरेण प्रहिता दूतास् ते शीघ्रगामिनः। विराटनगरं प्राप्य जयम् आवेदयंस् तदा।

athottareṇa prahitā dūtās te śīghragāminaḥ. virāṭanagaraṃ prāpya jayam āvedayaṃs tadā.

राज्ञस् ततः समाचख्यौ मन्त्री विजयम् उत्तमम्। पराजयं कुरूणां चाप्य् उपायान्तं तथोत्तरम्।

rājñas tataḥ samācakhyau mantrī vijayam uttamam. parājayaṃ kurūṇāṃ cāpy upāyāntaṃ tathottaram.

सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश् च पराजिताः। उत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतप।

sarvā vinirjitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ. uttaraḥ saha sūtena kuśalī ca paraṃtapa.

कङ्क उवाच। दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश् च पराजिताः। दिष्ट्या ते जीवितः पुत्रः श्रूयते पार्थिवर्षभ।

kaṅka uvāca. diṣṭyā te nirjitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ. diṣṭyā te jīvitaḥ putraḥ śrūyate pārthivarṣabha.

नाद्भुतं त्व् एव मन्ये ऽहं यत् ते पुत्रो ऽजयत् कुरून्। ध्रुव एव जयस् तस्य यस्य यन्ता बृहन्नडा। देवेन्द्रसारथिश् चैव मातलिः ख्यातविक्रमः। कृष्णस्य सारथिश् चैव न बृहन्नलया समौ।

nādbhutaṃ tv eva manye 'haṃ yat te putro 'jayat kurūn. dhruva eva jayas tasya yasya yantā bṛhannaḍā. devendrasārathiś caiva mātaliḥ khyātavikramaḥ. kṛṣṇasya sārathiś caiva na bṛhannalayā samau.

वैशंपायन उवाच। ततो विराटो नृपतिः संप्रहृष्टतनूरुहः। श्रुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः। आच्छादयित्वा दूतांस् तान् मन्त्रिणः सो ऽभ्यचोदयत्। गते त्व् अनुबले तस्मिन् दूतवाक्यं निशम्य तु। उत्तरस्य जयात् प्रीतो विराटः प्रत्यभाषत।

vaiśaṃpāyana uvāca. tato virāṭo nṛpatiḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ. śrutvā tu vijayaṃ tasya kumārasyāmitaujasaḥ. ācchādayitvā dūtāṃs tān mantriṇaḥ so 'bhyacodayat. gate tv anubale tasmin dūtavākyaṃ niśamya tu. uttarasya jayāt prīto virāṭaḥ pratyabhāṣata.

राजमार्गाः क्रियन्तां मे पताकाभिर् अलंकृताः। पुष्पोपहारैर् अर्च्यन्तां देवताश् चापि सर्वशः।

rājamārgāḥ kriyantāṃ me patākābhir alaṃkṛtāḥ. puṣpopahārair arcyantāṃ devatāś cāpi sarvaśaḥ.

कुमारा योधमुख्याश् च गणिकाश् च स्वलंकृताः। वादित्राणि च सर्वाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम। भवन्तु ते लब्धजये सुते मे। पौराश् च नार्यश् च पुरे च मर्त्याः। ते शुक्लवस्त्राः प्रभवन्तु मार्गे। सुगन्धमाल्याभरणाश् च नार्यः। भजन्तु सर्वा गणिका सुतं मे। नार्यश् च सर्वाः सहसैनिकाश् च। स्वलंकृतास् ताः सुभगाश् च वेश्याः। पुत्रस्य पन्थानम् अनुव्रजन्तु।

kumārā yodhamukhyāś ca gaṇikāś ca svalaṃkṛtāḥ. vāditrāṇi ca sarvāṇi pratyudyāntu sutaṃ mama. bhavantu te labdhajaye sute me. paurāś ca nāryaś ca pure ca martyāḥ. te śuklavastrāḥ prabhavantu mārge. sugandhamālyābharaṇāś ca nāryaḥ. bhajantu sarvā gaṇikā sutaṃ me. nāryaś ca sarvāḥ sahasainikāś ca. svalaṃkṛtās tāḥ subhagāś ca veśyāḥ. putrasya panthānam anuvrajantu.

घण्टापणवकः शीघ्रं मत्तम् आरुह्य वारणम्। शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम।

ghaṇṭāpaṇavakaḥ śīghraṃ mattam āruhya vāraṇam. śṛṅgāṭakeṣu sarveṣu ākhyātu vijayaṃ mama.

उत्तरा च कुमारीभिर् बह्वीभिर् अभिसंवृता। शृङ्गारवेषाभरणा प्रत्युद्यातु बृहन्नडाम्।

uttarā ca kumārībhir bahvībhir abhisaṃvṛtā. śṛṅgāraveṣābharaṇā pratyudyātu bṛhannaḍām.

श्रुत्वा तु तद् वचनं पार्थिवस्य; सर्वे पुनः स्वस्तिकपाणयश् च। भेर्यश् च तूर्याणि च वारिजाश् च; वेषैः परार्ध्यैः प्रमदाः शुभाश् च।

śrutvā tu tad vacanaṃ pārthivasya; sarve punaḥ svastikapāṇayaś ca. bheryaś ca tūryāṇi ca vārijāś ca; veṣaiḥ parārdhyaiḥ pramadāḥ śubhāś ca.

तथैव सूताः सह मागधैश् च; नन्दीवाद्याः पणवास् तूर्यवाद्याः। पुराद् विराटस्य महाबलस्य; प्रत्युद्ययुः पुत्रम् अनन्तवीर्यम्। श्रुत्वा तु वचनं राज्ञः पौराः स्वस्तिकपाणयः। सूताश् च सर्वे सह मागधाश् च। हृष्टा विराटस्य पुरे जनौघाः। भेर्यश् च तूर्याणि च वारिजाश् च। वेषैः परार्ध्यैः प्रमदाजनाश् च। वन्दिप्रवादैः पणवानकैश् च। तथैव वाद्यानि च शङ्खशब्दाः। सकांस्यतालं मधुरं च गीतं। आदाय नार्यो नगरात् तदीयात्। प्रत्युद्ययुः पुत्रम् अनन्तवीर्यं। ते ब्राह्मणाः शान्तिपराः प्रधानाः। स्वाध्यायवेदाध्ययनक्रमज्ञाः। स्वस्तिक्रियागीतजयप्रधानाः। सर्वे सुप्रीतमनसः प्रतिजग्मुर् यथोचितम्।

tathaiva sūtāḥ saha māgadhaiś ca; nandīvādyāḥ paṇavās tūryavādyāḥ. purād virāṭasya mahābalasya; pratyudyayuḥ putram anantavīryam. śrutvā tu vacanaṃ rājñaḥ paurāḥ svastikapāṇayaḥ. sūtāś ca sarve saha māgadhāś ca. hṛṣṭā virāṭasya pure janaughāḥ. bheryaś ca tūryāṇi ca vārijāś ca. veṣaiḥ parārdhyaiḥ pramadājanāś ca. vandipravādaiḥ paṇavānakaiś ca. tathaiva vādyāni ca śaṅkhaśabdāḥ. sakāṃsyatālaṃ madhuraṃ ca gītaṃ. ādāya nāryo nagarāt tadīyāt. pratyudyayuḥ putram anantavīryaṃ. te brāhmaṇāḥ śāntiparāḥ pradhānāḥ. svādhyāyavedādhyayanakramajñāḥ. svastikriyāgītajayapradhānāḥ. sarve suprītamanasaḥ pratijagmur yathocitam.

प्रस्थाप्य सेनां कन्याश् च गणिकाश् च स्वलंकृताः। अभ्यभाषत मत्स्यानां राजा कङ्कम् अमित्रहा। त्रिगर्ताः कुरवः सर्वे संग्रामे निर्जिता मया। प्रविश्यान्तःपुरं हृष्टौ द्यूतं देव्यामहे वयम्। मत्स्यराजो महाप्राज्ञः प्रहृष्ट इदम् अब्रवीत्। अक्षान् आहर सैरन्ध्रि कङ्क द्यूतं प्रवर्तताम्। आसनं चोपकल्पय। आदाय व्यजनं त्वं च पार्श्वतो ऽनन्तरा भव।

prasthāpya senāṃ kanyāś ca gaṇikāś ca svalaṃkṛtāḥ. abhyabhāṣata matsyānāṃ rājā kaṅkam amitrahā. trigartāḥ kuravaḥ sarve saṃgrāme nirjitā mayā. praviśyāntaḥpuraṃ hṛṣṭau dyūtaṃ devyāmahe vayam. matsyarājo mahāprājñaḥ prahṛṣṭa idam abravīt. akṣān āhara sairandhri kaṅka dyūtaṃ pravartatām. āsanaṃ copakalpaya. ādāya vyajanaṃ tvaṃ ca pārśvato 'nantarā bhava.

तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभाषत। न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम्।

taṃ tathā vādinaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata. na devitavyaṃ hṛṣṭena kitaveneti naḥ śrutam.

न त्वाम् अद्य मुदा युक्तम् अहं देवितुम् उत्सहे। प्रियं तु ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे। द्यूतं कर्तुं न वाञ्छामि नरेन्द्र तव संसदि।

na tvām adya mudā yuktam ahaṃ devitum utsahe. priyaṃ tu te cikīrṣāmi vartatāṃ yadi manyase. dyūtaṃ kartuṃ na vāñchāmi narendra tava saṃsadi.

विराट उवाच। स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच् चान्यद् वसु किं चन। धान्यं युग्यम् अजाविकम्। विविधानि च रत्नानि। न मे किं चित् त्वया रक्ष्यम् अन्तरेणापि देवितुम्।

virāṭa uvāca. striyo gāvo hiraṇyaṃ ca yac cānyad vasu kiṃ cana. dhānyaṃ yugyam ajāvikam. vividhāni ca ratnāni. na me kiṃ cit tvayā rakṣyam antareṇāpi devitum.

कङ्क उवाच। किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद। देवने बहवो दोषास् तस्मात् तत् परिवर्जयेत्।

kaṅka uvāca. kiṃ te dyūtena rājendra bahudoṣeṇa mānada. devane bahavo doṣās tasmāt tat parivarjayet.

श्रुतस् ते यदि वा दृष्टः पाण्डवो वै युधिष्ठिरः। स राज्यं सुमहत् स्फीतं भ्रातॄंश् च त्रिदशोपमान्। पणम् एकम् अमन्यत। कृष्णां च भार्यां दयितां। निःसंशयं च कितवः पश्चात् तप्यति पाण्डवः। विविधानां च रत्नानां धनानां च पराजये। अभक्षितविनाशश् च वाक्पारुष्यम् अनन्तरम्। अविश्वास्यं बुधैर् नित्यम् एकाह्ना द्रव्यनाशनम्।

śrutas te yadi vā dṛṣṭaḥ pāṇḍavo vai yudhiṣṭhiraḥ. sa rājyaṃ sumahat sphītaṃ bhrātṝṃś ca tridaśopamān. paṇam ekam amanyata. kṛṣṇāṃ ca bhāryāṃ dayitāṃ. niḥsaṃśayaṃ ca kitavaḥ paścāt tapyati pāṇḍavaḥ. vividhānāṃ ca ratnānāṃ dhanānāṃ ca parājaye. abhakṣitavināśaś ca vākpāruṣyam anantaram. aviśvāsyaṃ budhair nityam ekāhnā dravyanāśanam.

द्यूते हारितवान् सर्वं तस्माद् द्यूतं न रोचये। अथ वा मन्यसे राजन् दीव्याव यदि रोचते। एवम् आभाष्य वाक्यैस् तु क्रीडतुस् तौ नरोत्तमौ।

dyūte hāritavān sarvaṃ tasmād dyūtaṃ na rocaye. atha vā manyase rājan dīvyāva yadi rocate. evam ābhāṣya vākyais tu krīḍatus tau narottamau.

वैशंपायन उवाच। प्रवर्तमाने द्यूते तु मत्स्यः पाण्डवम् अब्रवीत्। पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः। कुरवो ऽतिरथाः सर्वे देवैर् अपि सुदुर्जयाः।

vaiśaṃpāyana uvāca. pravartamāne dyūte tu matsyaḥ pāṇḍavam abravīt. paśya putreṇa me yuddhe tādṛśāḥ kuravo jitāḥ. kuravo 'tirathāḥ sarve devair api sudurjayāḥ.

ततो ऽब्रवीन् मत्स्यराजं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। कङ्कः। दिष्ट्या ते विजिता गावः कुरवश् च पराजिताः। अत्यद्भुतम् अहं मन्ये उत्तरश् चेत् कुरूञ् जयेत्। बृहन्नडा यस्य यन्ता कथं स न विजेष्यति। ततो विराटः क्षुभितो मन्युनाभिपरिप्लुतः। उवाच वचनं क्रुद्धः परिव्राजम् अनन्तरम्। तादृशेन तु योधेन महेष्वासेन धीमता। कङ्कः। कुरवो निर्जिता युद्धे तत्र किं ब्राह्मणाद्भुतम्। यन्ता तथाविधो यस्य रथे तिष्ठति वीर्यवान्। यद् एतद् दुष्करं कुर्यात् तत्र किं नाद्भुतं भवेत्। विराटः। पुमांसो बहवो दृष्टाः सूताश् च बलिनो मया। विक्रम्य यन्ता योद्धा च न मे दृष्टः कदा चन। विप्रियं नाचरेद् राज्ञाम् आनुकूल्यं प्रियं वदेत्। आचरन् विप्रियं राज्ञां न जातु सुखम् एधते।

tato 'bravīn matsyarājaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ. kaṅkaḥ. diṣṭyā te vijitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ. atyadbhutam ahaṃ manye uttaraś cet kurūñ jayet. bṛhannaḍā yasya yantā kathaṃ sa na vijeṣyati. tato virāṭaḥ kṣubhito manyunābhipariplutaḥ. uvāca vacanaṃ kruddhaḥ parivrājam anantaram. tādṛśena tu yodhena maheṣvāsena dhīmatā. kaṅkaḥ. kuravo nirjitā yuddhe tatra kiṃ brāhmaṇādbhutam. yantā tathāvidho yasya rathe tiṣṭhati vīryavān. yad etad duṣkaraṃ kuryāt tatra kiṃ nādbhutaṃ bhavet. virāṭaḥ. pumāṃso bahavo dṛṣṭāḥ sūtāś ca balino mayā. vikramya yantā yoddhā ca na me dṛṣṭaḥ kadā cana. vipriyaṃ nācared rājñām ānukūlyaṃ priyaṃ vadet. ācaran vipriyaṃ rājñāṃ na jātu sukham edhate.

इत्य् उक्तः कुपितो राजा मत्स्यः पाण्डवम् अब्रवीत्। समं पुत्रेण मे षण्ढं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि।

ity uktaḥ kupito rājā matsyaḥ pāṇḍavam abravīt. samaṃ putreṇa me ṣaṇḍhaṃ brahmabandho praśaṃsasi.

वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं माम् अवमन्यसे। भीष्मद्रोणमुखान् सर्वान् कस्मान् न स विजेष्यति।

vācyāvācyaṃ na jānīṣe nūnaṃ mām avamanyase. bhīṣmadroṇamukhān sarvān kasmān na sa vijeṣyati.

वयस्यत्वात् तु ते ब्रह्मन्न् अपराधम् इमं क्षमे। नेदृशं ते पुनर् वाच्यं यदि जीवितुम् इच्छसि। ततो ऽब्रवीत् पुनः कङ्कः प्रहस्य कुरुवर्धन। बृहन्नलाया राजेन्द्र घुष्यतां नगरे जयः। उत्तरेण तु सारथ्यं कृतं नूनं भविष्यति। निमित्तं किं चिद् उत्पन्नं तर्कश् चापि दृढो मम। यतो जानामि राजेन्द्र नान्यथा तद् भविष्यति। कुरवो ऽपि महावीर्या देवैर् अपि सुदुर्जयाः। ससोमवरुणादित्यैः सकुबेरहुताशनैः।

vayasyatvāt tu te brahmann aparādham imaṃ kṣame. nedṛśaṃ te punar vācyaṃ yadi jīvitum icchasi. tato 'bravīt punaḥ kaṅkaḥ prahasya kuruvardhana. bṛhannalāyā rājendra ghuṣyatāṃ nagare jayaḥ. uttareṇa tu sārathyaṃ kṛtaṃ nūnaṃ bhaviṣyati. nimittaṃ kiṃ cid utpannaṃ tarkaś cāpi dṛḍho mama. yato jānāmi rājendra nānyathā tad bhaviṣyati. kuravo 'pi mahāvīryā devair api sudurjayāḥ. sasomavaruṇādityaiḥ sakuberahutāśanaiḥ.

युधिष्ठिर उवाच। यत्र द्रोणस् तथा भीष्मो द्रौणिर् वैकर्तनः कृपः। अश्वत्थामा विकर्णश् च सोमदत्तो जयद्रथः। भूरिश्रवाः शलो भूरिर् जलसंधिश् च वीर्यवान्। दुर्योधनो दुष्प्रसहो दुःशासनविविंशती। वृषसेनो ऽश्वसेनश् च वातवेगसुवर्चसौ। बाह्लीको भूरिसेनश् च युयुत्सुश् च परंतपः। सौबलः शकुनिश् चैव द्युमत्सेनश् च साल्वराट्। अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः। कृपेणाचार्यमुख्येन सहिताः कुरवो नृप। सज्जकार्मुकनिस्त्रिंशा रथिनो रथयूथपाः। दुर्योधनश् च राजेन्द्र तथान्ये च महारथाः।

yudhiṣṭhira uvāca. yatra droṇas tathā bhīṣmo drauṇir vaikartanaḥ kṛpaḥ. aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto jayadrathaḥ. bhūriśravāḥ śalo bhūrir jalasaṃdhiś ca vīryavān. duryodhano duṣprasaho duḥśāsanaviviṃśatī. vṛṣaseno 'śvasenaś ca vātavegasuvarcasau. bāhlīko bhūrisenaś ca yuyutsuś ca paraṃtapaḥ. saubalaḥ śakuniś caiva dyumatsenaś ca sālvarāṭ. anye ca bahavaḥ śūrā nānājanapadeśvarāḥ. kṛpeṇācāryamukhyena sahitāḥ kuravo nṛpa. sajjakārmukanistriṃśā rathino rathayūthapāḥ. duryodhanaś ca rājendra tathānye ca mahārathāḥ.

मरुद्गणैः परिवृतः साक्षाद् अपि शतक्रतुः। तद् बलं न जयेत् क्रुद्धो भीष्मद्रोणादिभिर् वृतम्। को ऽन्यो बृहन्नडायास् तान् प्रतियुध्येत संगतान्। यस्य बाहुबले तुल्यो न भूतो न भविष्यति। अतीव समरं दृष्ट्वा हर्षो यस्योपजायते। यो ऽजयत् सहितान् सर्वान् सुरासुरमहोरगान्। तादृशेन सहायेन कस्मात् स न विजेष्यते। किम् एवं पुरुषो लोके दिवि वा भुवि विद्यते। किं पुनर् मानुषेणेह विजिता त्व् इह विद्यते। वैशंपायनः। तेन संक्षुभितो राजा दीर्यमाणेन चेतसा। अब्रवीद् वचनं तात अजानन् वै युधिष्ठिरम्। कङ्क मा मा ब्रवीर् वाक्यं प्रतिकूलं द्विजोत्तम।

marudgaṇaiḥ parivṛtaḥ sākṣād api śatakratuḥ. tad balaṃ na jayet kruddho bhīṣmadroṇādibhir vṛtam. ko 'nyo bṛhannaḍāyās tān pratiyudhyeta saṃgatān. yasya bāhubale tulyo na bhūto na bhaviṣyati. atīva samaraṃ dṛṣṭvā harṣo yasyopajāyate. yo 'jayat sahitān sarvān surāsuramahoragān. tādṛśena sahāyena kasmāt sa na vijeṣyate. kim evaṃ puruṣo loke divi vā bhuvi vidyate. kiṃ punar mānuṣeṇeha vijitā tv iha vidyate. vaiśaṃpāyanaḥ. tena saṃkṣubhito rājā dīryamāṇena cetasā. abravīd vacanaṃ tāta ajānan vai yudhiṣṭhiram. kaṅka mā mā bravīr vākyaṃ pratikūlaṃ dvijottama.

विराट उवाच। बहुशः प्रतिषिद्धो ऽसि न च वाचं नियच्छसि। नियन्ता चेन् न विद्येत न कश् चिद् धर्मम् आचरेत्।

virāṭa uvāca. bahuśaḥ pratiṣiddho 'si na ca vācaṃ niyacchasi. niyantā cen na vidyeta na kaś cid dharmam ācaret.

वैशंपायन उवाच। ततः प्रकुपितो राजा तम् अक्षेणाहनद् भृशम्। तस्य तक्षकभोगाभं बाहुम् उद्यम्य दक्षिणम्। विराटः प्राहरत् क्रुद्धः कर्णम् आश्रित्य दक्षिणम्। मुखे युधिष्ठिरं कोपान् नैवम् इत्य् एव भर्त्सयन्।

vaiśaṃpāyana uvāca. tataḥ prakupito rājā tam akṣeṇāhanad bhṛśam. tasya takṣakabhogābhaṃ bāhum udyamya dakṣiṇam. virāṭaḥ prāharat kruddhaḥ karṇam āśritya dakṣiṇam. mukhe yudhiṣṭhiraṃ kopān naivam ity eva bhartsayan.

बलवत् प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितम् आगमत्। अक्षेणाभिहतो राजा विराटेन महीपतिः। तूष्णीम् आसीन् महाबाहुः कृष्णां संप्रेक्ष्य दुःखितः। तस्य रक्तोत्पलनिभं शिरसः शोणितं तदा। प्रावर्तत महाबाहोर् अभिघातान् महात्मनः। तद् अप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां प्रत्यगृह्णत।

balavat pratividdhasya nastaḥ śoṇitam āgamat. akṣeṇābhihato rājā virāṭena mahīpatiḥ. tūṣṇīm āsīn mahābāhuḥ kṛṣṇāṃ saṃprekṣya duḥkhitaḥ. tasya raktotpalanibhaṃ śirasaḥ śoṇitaṃ tadā. prāvartata mahābāhor abhighātān mahātmanaḥ. tad aprāptaṃ mahīṃ pārthaḥ pāṇibhyāṃ pratyagṛhṇata.

अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम्। सा वेद तम् अभिप्रायं भर्तुश् चित्तवशानुगा। सा विषण्णा च भीता च क्रुद्धा च द्रुपदात्मजा। बाष्पं नियम्य दुःखं च भर्तुर् निःश्रेयकारिणी। उत्तरीयेण सूक्ष्मेण तूर्णं जग्राह शोणितस्। निगृह्य रक्तं वस्त्रेण सैरन्ध्री दुःखमोहिता।

avaikṣata ca dharmātmā draupadīṃ pārśvataḥ sthitām. sā veda tam abhiprāyaṃ bhartuś cittavaśānugā. sā viṣaṇṇā ca bhītā ca kruddhā ca drupadātmajā. bāṣpaṃ niyamya duḥkhaṃ ca bhartur niḥśreyakāriṇī. uttarīyeṇa sūkṣmeṇa tūrṇaṃ jagrāha śoṇitas. nigṛhya raktaṃ vastreṇa sairandhrī duḥkhamohitā.

पूरयित्वा च सौवर्णं पात्रं कांस्यम् अनिन्दिता। पूरयित्वा च सौवर्णं पानीयस्य च भाजनम्। तच् छोणितं प्रत्यगृह्णाद् यत् प्रसुस्राव पाण्डवात्। विराटो ऽस्याब्रवीत् तत्र किम् एतत् क्रियताम् इति। सैरन्ध्रि उवाच। सैरन्ध्रि ब्रूहि तत्त्वेन मम प्रश्नम् अशेषतः। यद् इदं शोणितं राजन् कङ्कस्य पतति क्षितौ। इदं च राष्ट्रं ते क्षिप्रं विनश्येत न संशयः। न च द्वादश वर्षाणि वर्षयेत पुरंदरः। ईतयश् च प्रवर्तन्ते न सस्यं जायते क्व चित्। अशुभं स्याच् च राजेन्द्र नृपस्य च पुरस्य च। विराटः। सैरन्ध्रि किम् इदं रक्तम् उत्तरीयेण गृह्यते। को ऽत्र हेतुर् विशालाक्षि तन् ममाचक्ष्व पृच्छतः। सैरन्ध्री। रक्तबिन्दूनि कङ्कस्य यावन्ति धरणीम् इयुः। तावद् वर्षाणि राष्ट्रे ते अनावृष्टिर् भविष्यति। एतन् निमित्तं राजेन्द्र कङ्कस्य रुधिरं मया। गृहीतम् उत्तरीयेण विनाशो मा भवेत् तव। जनमेजयः। युद्धं त्व् अमानुषं द्रष्टुम् आगतास् त्रिदशाः पुनः। वैशंपायनः। किम् अकुर्वन्त ते पश्चात् कथयस्व ममानघ। वासवप्रमुखाः सर्वे देवाः सर्षिपुरोगमाः। यक्षगन्धर्वसंघाश् च गणा ह्य् अप्सरसां तथा। युद्धं त्व् अमानुषं दृष्ट्वा कुरूणां फल्गुनस्य च। एकस्य च बहूनां च रौद्रम् अत्युग्रदर्शनम्। अस्त्राणाम् अथ दिव्यानां प्रयोगान् अथ संग्रहान्। लघु सुष्ठु च चित्रं च कृतीनां च प्रयत्नतः। भीष्मं शारद्वतं द्रोणं कर्णं गाण्डीवधन्वना। जितान् अन्यांश् च भूपालान् दृष्ट्वा जग्मुर् दिवौकसः। सर्वे ते परितुष्टाश् च प्रशस्य च मुहुर् मुहुः। असङ्गगतिना तेन विमानेनाशुगामिना। प्रतिजग्मुर् असङ्गेन त्रिदिवं च दिवौकसः। कुरवो ऽर्जुनबाणैश् च ताडिताः शरविक्षताः। कुरून् अभिमुखा याताः समग्रबलवाहनाः। विराटनगराच् चैव गजाश्वरथसंकुलाः। योधैः क्षत्रियदायादैर् बलवद्भिर् अधिष्ठिताः। विराटप्रहिता सेना नगराच् छीघ्रयायिनी। उत्तरं सह सूतेन प्रत्ययात् तम् अरिंदमम्। तस्मिंस् तूर्यशताकीर्णे हस्त्यश्वरथसंकुले। अर्जुनः। प्रहर्षः स्त्रीकुमाराणां तुमुलः समपद्यत। नगरे तुमुलः शब्दो रेणुश् चाक्रमते नभः। किं नु खल्व् अपयातास् ते कुरवो नगरं गताः। ते चैव निर्जितास्माभिर् महेष्वासाः सचेतसः। आमुञ्च कवचं वीर चोदयस्व च वाजिनः। जवेनाभिप्रपद्यस्व विराटनगरं प्रति। न तावत् तलनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निस्वनम्। उत्तरः। ध्वजं वा दर्शयिष्यामि कदा चित् स्वजनो भवेत्। सेनाग्रम् एतन् मात्स्यानां गणिकाश् च स्वलंकृताः। कन्या रथेषु दृश्यन्ते योधा विविधवाससः। उत्तराम् अत्र पश्यामि सखीभिः परिवारिताम्। अनीकानि प्रकाशन्ते हस्तिनो ऽश्वाश् च वर्मिताः। रथिनश् च पदाताश् च बहवो न च शस्त्रिणः। विरागवसनाः सर्वे संहृष्टाः प्रतिभाति मे। वैशंपायनः। न च मे ऽत्र प्रतीघातश् चित्तस्य स्वजने यथा। ततः शीघ्रं समागम्य उत्तरः स्वजनं बहु। परस्परम् अमित्रघ्नः सस्वजे तं समागतम्। प्रीतिमान् पुरुषव्याघ्रो हर्षयुक्तः पुनः पुनः। दिष्ट्या जयसि भद्रं ते दिष्ट्या सूतो बृहन्नला। उत्तरः। दिष्ट्या संग्रामम् आगम्य भयं तव न किं चन। अजैषीद् एष ताञ् जिष्णुः कुरून् एकरथो रणे। एतस्य बाहुवीर्येण यद् गावो विजिता मया। कुरवो निर्जिता यस्मात् संग्रामे ऽमिततेजसः। अकार्षीद् एष तत् कर्म देवपुत्रोपमो युवा। एष तत् पुरुषव्याघ्रो विक्षोभ्य कुरुमण्डलम्। गावः प्रसह्य विजिता रणे मां चाभ्यपालयत्। वैशंपायनः। उत्तरस्य वचः श्रुत्वा शंसमानस्य चार्जुनम्। चोदिता राजपुत्रेण जयमङ्गलवादिनः। ततो गन्धैश् च माल्यैश् च धूपैश् चैव सुसंभृतैः। कन्याः पार्थम् अमित्रघ्नं किरन्त्यः समपूजयन्।

pūrayitvā ca sauvarṇaṃ pātraṃ kāṃsyam aninditā. pūrayitvā ca sauvarṇaṃ pānīyasya ca bhājanam. tac choṇitaṃ pratyagṛhṇād yat prasusrāva pāṇḍavāt. virāṭo 'syābravīt tatra kim etat kriyatām iti. sairandhri uvāca. sairandhri brūhi tattvena mama praśnam aśeṣataḥ. yad idaṃ śoṇitaṃ rājan kaṅkasya patati kṣitau. idaṃ ca rāṣṭraṃ te kṣipraṃ vinaśyeta na saṃśayaḥ. na ca dvādaśa varṣāṇi varṣayeta puraṃdaraḥ. ītayaś ca pravartante na sasyaṃ jāyate kva cit. aśubhaṃ syāc ca rājendra nṛpasya ca purasya ca. virāṭaḥ. sairandhri kim idaṃ raktam uttarīyeṇa gṛhyate. ko 'tra hetur viśālākṣi tan mamācakṣva pṛcchataḥ. sairandhrī. raktabindūni kaṅkasya yāvanti dharaṇīm iyuḥ. tāvad varṣāṇi rāṣṭre te anāvṛṣṭir bhaviṣyati. etan nimittaṃ rājendra kaṅkasya rudhiraṃ mayā. gṛhītam uttarīyeṇa vināśo mā bhavet tava. janamejayaḥ. yuddhaṃ tv amānuṣaṃ draṣṭum āgatās tridaśāḥ punaḥ. vaiśaṃpāyanaḥ. kim akurvanta te paścāt kathayasva mamānagha. vāsavapramukhāḥ sarve devāḥ sarṣipurogamāḥ. yakṣagandharvasaṃghāś ca gaṇā hy apsarasāṃ tathā. yuddhaṃ tv amānuṣaṃ dṛṣṭvā kurūṇāṃ phalgunasya ca. ekasya ca bahūnāṃ ca raudram atyugradarśanam. astrāṇām atha divyānāṃ prayogān atha saṃgrahān. laghu suṣṭhu ca citraṃ ca kṛtīnāṃ ca prayatnataḥ. bhīṣmaṃ śāradvataṃ droṇaṃ karṇaṃ gāṇḍīvadhanvanā. jitān anyāṃś ca bhūpālān dṛṣṭvā jagmur divaukasaḥ. sarve te parituṣṭāś ca praśasya ca muhur muhuḥ. asaṅgagatinā tena vimānenāśugāminā. pratijagmur asaṅgena tridivaṃ ca divaukasaḥ. kuravo 'rjunabāṇaiś ca tāḍitāḥ śaravikṣatāḥ. kurūn abhimukhā yātāḥ samagrabalavāhanāḥ. virāṭanagarāc caiva gajāśvarathasaṃkulāḥ. yodhaiḥ kṣatriyadāyādair balavadbhir adhiṣṭhitāḥ. virāṭaprahitā senā nagarāc chīghrayāyinī. uttaraṃ saha sūtena pratyayāt tam ariṃdamam. tasmiṃs tūryaśatākīrṇe hastyaśvarathasaṃkule. arjunaḥ. praharṣaḥ strīkumārāṇāṃ tumulaḥ samapadyata. nagare tumulaḥ śabdo reṇuś cākramate nabhaḥ. kiṃ nu khalv apayātās te kuravo nagaraṃ gatāḥ. te caiva nirjitāsmābhir maheṣvāsāḥ sacetasaḥ. āmuñca kavacaṃ vīra codayasva ca vājinaḥ. javenābhiprapadyasva virāṭanagaraṃ prati. na tāvat talanirghoṣaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam. uttaraḥ. dhvajaṃ vā darśayiṣyāmi kadā cit svajano bhavet. senāgram etan mātsyānāṃ gaṇikāś ca svalaṃkṛtāḥ. kanyā ratheṣu dṛśyante yodhā vividhavāsasaḥ. uttarām atra paśyāmi sakhībhiḥ parivāritām. anīkāni prakāśante hastino 'śvāś ca varmitāḥ. rathinaś ca padātāś ca bahavo na ca śastriṇaḥ. virāgavasanāḥ sarve saṃhṛṣṭāḥ pratibhāti me. vaiśaṃpāyanaḥ. na ca me 'tra pratīghātaś cittasya svajane yathā. tataḥ śīghraṃ samāgamya uttaraḥ svajanaṃ bahu. parasparam amitraghnaḥ sasvaje taṃ samāgatam. prītimān puruṣavyāghro harṣayuktaḥ punaḥ punaḥ. diṣṭyā jayasi bhadraṃ te diṣṭyā sūto bṛhannalā. uttaraḥ. diṣṭyā saṃgrāmam āgamya bhayaṃ tava na kiṃ cana. ajaiṣīd eṣa tāñ jiṣṇuḥ kurūn ekaratho raṇe. etasya bāhuvīryeṇa yad gāvo vijitā mayā. kuravo nirjitā yasmāt saṃgrāme 'mitatejasaḥ. akārṣīd eṣa tat karma devaputropamo yuvā. eṣa tat puruṣavyāghro vikṣobhya kurumaṇḍalam. gāvaḥ prasahya vijitā raṇe māṃ cābhyapālayat. vaiśaṃpāyanaḥ. uttarasya vacaḥ śrutvā śaṃsamānasya cārjunam. coditā rājaputreṇa jayamaṅgalavādinaḥ. tato gandhaiś ca mālyaiś ca dhūpaiś caiva susaṃbhṛtaiḥ. kanyāḥ pārtham amitraghnaṃ kirantyaḥ samapūjayan.

अथोत्तरः शुभैर् गन्धैर् माल्यैश् च विविधैस् तथा। अवकीर्यमाणः संहृष्टो नगरं स्वैरम् आगमत्। भेर्यश् च तूर्याणि च वेणवश् च। विचित्रवेषः प्रमदाजनश् च। पुराद् विराटस्य महाबलस्य। निष्क्रम्य भूमिंजयम् अभ्यनन्दन्। प्रशस्यमानस् तु जयेन तत्र। पुत्रो विराटस्य न हृष्यति स्म। संभाष्यमाणस् तु जनेन तेन। सो ऽन्तर्मनाः पाण्डवम् ईक्षमाणः। पुत्रो विराटस्य ततो वराणि। वस्त्राण्य् आदात् पाण्डुसुतः सखीभ्यः। सभाजयंश् चापि समागतास् ता। दिष्ट्याजयन्तच् च बलं कुमार्यः। बृहन्नलासारथिनं प्रशस्य।

athottaraḥ śubhair gandhair mālyaiś ca vividhais tathā. avakīryamāṇaḥ saṃhṛṣṭo nagaraṃ svairam āgamat. bheryaś ca tūryāṇi ca veṇavaś ca. vicitraveṣaḥ pramadājanaś ca. purād virāṭasya mahābalasya. niṣkramya bhūmiṃjayam abhyanandan. praśasyamānas tu jayena tatra. putro virāṭasya na hṛṣyati sma. saṃbhāṣyamāṇas tu janena tena. so 'ntarmanāḥ pāṇḍavam īkṣamāṇaḥ. putro virāṭasya tato varāṇi. vastrāṇy ādāt pāṇḍusutaḥ sakhībhyaḥ. sabhājayaṃś cāpi samāgatās tā. diṣṭyājayantac ca balaṃ kumāryaḥ. bṛhannalāsārathinaṃ praśasya.

सभाज्यमानः पौरैश् च स्त्रीभिर् जानपदैस् तथा। आसाद्य भवनद्वारं पित्रे स प्रत्यहारयत्।

sabhājyamānaḥ pauraiś ca strībhir jānapadais tathā. āsādya bhavanadvāraṃ pitre sa pratyahārayat.

ततो द्वाःस्थः प्रविश्यैव विराटम् इदम् अब्रवीत्। प्रणिपत्य कृताञ्जलिः। वर्धयित्वा जयाशीर्भिर्। द्वाःस्थः। राजन् पृथुयशास् तुभ्यं जित्वा शत्रून् समागतः। बृहन्नडासहायस् ते पुत्रो द्वार्य् उत्तरः स्थितः। कुमारो योधमुख्यैश् च गणिकाभिश् च संवृतः। पौरजानपदैर् युक्तः पूज्यमानो जयाशिषा।

tato dvāḥsthaḥ praviśyaiva virāṭam idam abravīt. praṇipatya kṛtāñjaliḥ. vardhayitvā jayāśīrbhir. dvāḥsthaḥ. rājan pṛthuyaśās tubhyaṃ jitvā śatrūn samāgataḥ. bṛhannaḍāsahāyas te putro dvāry uttaraḥ sthitaḥ. kumāro yodhamukhyaiś ca gaṇikābhiś ca saṃvṛtaḥ. paurajānapadair yuktaḥ pūjyamāno jayāśiṣā.

ततो हृष्टो मत्स्यराजः क्षत्तारम् इदम् अब्रवीत्। प्रवेश्यताम् उभौ तूर्णं दर्शनेप्सुर् अहं तयोः।

tato hṛṣṭo matsyarājaḥ kṣattāram idam abravīt. praveśyatām ubhau tūrṇaṃ darśanepsur ahaṃ tayoḥ.

क्षत्तारं कुरुराजस् तु शनैः कर्ण उपाजपत्। उत्तरः प्रविशत्व् एको न प्रवेश्या बृहन्नडा।

kṣattāraṃ kururājas tu śanaiḥ karṇa upājapat. uttaraḥ praviśatv eko na praveśyā bṛhannaḍā.

एतस्य हि महाबाहो व्रतम् एतत् समाहितम्। यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच् छोणितं वापि दर्शयेत्। अन्यत्र संग्रामगतान् न स जीवेद् असंशयम्।

etasya hi mahābāho vratam etat samāhitam. yo mamāṅge vraṇaṃ kuryāc choṇitaṃ vāpi darśayet. anyatra saṃgrāmagatān na sa jīved asaṃśayam.

न मृष्याद् भृशसंक्रुद्धो मां दृष्ट्वैव सशोणितम्। विराटम् इह सामात्यं हन्यात् सबलवाहनम्। उत्तरस् त्व् एक एवास्मात् प्रवेश्यो न बृहन्नडा। इन्द्रं वापि कुबेरं वा यमं वा वरुणं तथा। मम शोणितकर्तारं मृद्नीयात् किं पुनर् नरम्। क्षणमात्रं तु तत्रैव द्वारि तिष्ठतु वीर्यवान्। इति प्रोवाच धर्मात्मा युधिष्ठिर उदारधीः। इत्य् उक्त्वा क्षमया युक्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः। सभायां सह मात्स्येन तूष्णीम् उपविवेश ह।

na mṛṣyād bhṛśasaṃkruddho māṃ dṛṣṭvaiva saśoṇitam. virāṭam iha sāmātyaṃ hanyāt sabalavāhanam. uttaras tv eka evāsmāt praveśyo na bṛhannaḍā. indraṃ vāpi kuberaṃ vā yamaṃ vā varuṇaṃ tathā. mama śoṇitakartāraṃ mṛdnīyāt kiṃ punar naram. kṣaṇamātraṃ tu tatraiva dvāri tiṣṭhatu vīryavān. iti provāca dharmātmā yudhiṣṭhira udāradhīḥ. ity uktvā kṣamayā yukto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ. sabhāyāṃ saha mātsyena tūṣṇīm upaviveśa ha.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...